Ғалаба қозонди, эътибор қозонди, муваффақият қозонди каби бирикмаларни тез-тез ишлатамиз. Қозонди феъли ёлғиз ўзи келса, ҳеч бир маъно англатмайди. Қолаверса, эътиборга эришиш маъносини ифодалайдиган эътибор қозонди бирикмасида қозон нима қилиб юрибди, деб ўйланиб қоласиз.

“Девону луғотит-турк” III томининг 396-бетида қазғанч сўзига изоҳ бериб ўтилган. Изоҳга кўра, қазғанч сўзи “ишлаб топиш”, “касб”, “даромад” маъноларини англатар экан. Дарҳақиқат, ғалаба қозониш ҳам, ҳурмат қозониш ҳам ишлаб топиш орқали амалга ошади. Э.Севортян бунга қўшимча қилиб, қазан ва қазған сўзларини “эгаллаш” ва “забт этиш” маъносида изоҳлаб, бу сўзнинг илдизи “ғамлаб қўйиш” ва “мол-мулк” маъноларига яқинлигини ҳам таъкидлаб ўтади.

Гарчи ҳозир қозонди феъли ёлғиз ўзи келганда бирор маъно англатмаса-да, қадимги тилимизда у бирор сўз кўмагисиз ўзи келган. Масалан, “Тўнюқуқ” битиктошида: “Элтариш хоқон қозонмаса, агар мен ўзим қозонмасам давлат ҳам, халқ ҳам йўқ бўладиган эди”, деган ёзув бор. Қолаверса, ўтмишимизда бу сўздан олинган исмлар ва жой номлари ҳам бўлган. Масалан: Амир Қазаған, Қазанжик шаҳри.

Эшқобил ШУКУР

“Бобосўз изидан” китобидан.

Фото: Абдуманнон Муҳаммад