“Evtanaziya” soʻzi yunoncha soʻzdan olingan boʻlib, “yaxshi oʻlim” degan maʼnoni anglatadi. Yaʼni inson azob-uqubatlaridan qochish uchun oʻz hayotini istagiga koʻra toʻxtatishiga aytiladi. Bugungi kunda munozarali va koʻp muhokama qilinadigan axloqiy masala – evtanaziya amaliyotidir. Evtanaziya boʻyicha axloqiy munozaralar asosan axloqiy qarashlar va qadriyatlar bilan raqobatlashmoqda. Evtanaziyani qonuniylashtirish tarafdorlari oʻzlarining sabablarini rahm-shafqat va individual avtonomiyaga koʻra asoslaydilar. Ularning taʼkidlashicha, evtanaziya toʻgʻri, chunki u insonning ogʻriqli azobini yoʻqotadi. Har bir inson qanday oʻlishini, qachon oʻlishini oʻzi hal qilish huquqiga ega. Evtanaziyaga qarshi chiqqanlar, nochor odamlarni, hatto, ularning iltimosiga koʻra ham oʻldirish maʼnaviy jihatdan notoʻgʻri ekanini aytadi. Ular dalillarini hayotning muqaddasligi bilan asoslaydilar.

Evtanaziya boʻyicha axloqiy munozaralar, birinchi navbatda, individual avtonomiya va hayotning muqaddasligi atrofida aylanadigan axloqiy qarashlarga asoslangan. Evtanaziya tarafdorlari shafqat va azob-uqubatlarni yengillashtirishga urgʻu berib, odamlarda qachon va qanday oʻlishni tanlash huquqi boʻlishi kerakligini taʼkidlaydilar. Evtanaziyani birinchi boʻlib qonuniylashtirgan davlat Niderlandiya boʻlib, 2002-yilda tegishli qonun qabul qilingan. Shuningdek, Belgiya, Lyuksemburg, Shveysariya, Kanada, Ispaniya singari davlatlarda ham bu jarayonga rasman ruxsat berilgan.

Yashash huquqi har bir insonga beriladigan eng asosiy, dastlabki, ajralmas va tabiiy huquq sanaladi. Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasining 3-moddasida har bir inson yashash, erkinlik va shaxsiy daxlsizlik huquqiga ega ekani belgilab qoʻyilgan. Fuqarolik va siyosiy huquqlar toʻgʻrisidagi Paktning 6-moddasi 1-bandida bunga keng taʼrif beriladi: “Har bir insonning yashash huquqi uning ajralmas huquqidir. Bu huquq qonun bilan muhofaza etiladi. Hech kim oʻzboshimchalik bilan insonni yashash huquqidan mahrum qila olmaydi”.

Odamlarning axloqiy qarashlaridagi farqlar jarayonni huquqiy tartibga solishga sezilarli taʼsir koʻrsatishi mumkin. Misol uchun, shaxsiy avtonomiya ustuvor boʻlgan davlatlarda qonunlar muayyan sharoitlarda evtanaziyaga ruxsat berishlari mumkin. Bunday qarorlarda shaxsiy tanlovni tan olish – jamiyatning oʻzgarishini aks ettiradi. Bundan farqli oʻlaroq, hayotning muqaddasligini qoʻllab-quvvatlaydigan mintaqalar evtanaziyaga qarshi qatʼiy qonunlar chiqarishi, hayotni saqlab qolishni hamma narsadan ustun qoʻyishi mumkin.

Baʼzida qonunlar jamiyat aʼzolari tomonidan axloqiy jihatdan nomaʼqul deb hisoblangan harakatlarga ruxsat berganda, huquqiy normalar axloqiy meʼyorlarga zid kelishi mumkin. Misol uchun, qonun ixtiyoriy evtanaziyaga ruxsat bergan boʻlsa-da, lekin jamiyatning katta qismi bunday xatti-harakatlarni axloqsizlik deb hisoblasa, bu huquqiy amaliyot va ijtimoiy qadriyatlar oʻrtasida keskinlikni keltirib chiqaradi. Ammo qonunlar rivojlanib borar ekan, chidab boʻlmas azob chekayotganlar uchun rahm-shafqatli variant sifatida oʻlimga yordam berishni kengroq qabul qilishga yordam beradi va shu bilan oʻlim va oʻlimga nisbatan jamoatchilikning munosabatiga taʼsir qiladi. Toʻgʻri, Evtanaziyaning ijobiy tomonlariga misol qilib, davolab boʻlmaydigan kasallikdan qiynalayotgan bemorlar azobdan xalos boʻlishlarini, ruhiy stressni boshdan kechirmasliklarini, davolash xarajatlarini kamayishini keltirishimiz mumkin. Lekin, Evtanaziya qonunlashtirilsa, yaʼni unga ruxsat berilsa, fikrimizcha, uning ijobiy taraflaridan koʻra salbiy taraflari koʻproq boʻladi: ayrimlarning kasalligi oʻta ogʻir boʻlmasa ham stress, irodasizlik yoki boshqa tashqi-ichki omillar taʼsirida oʻzini oʻldirish xayoliga tushib qolishi mumkin. Bu esa ham anʼanaviy, ham diniy normalarga zid boʻladi. Shifokorlarga bunday huquq berilganda esa vakolatni suiisteʼmol qilish holatlari koʻpayib ketishiga olib kelishi ehtimoldan yiroq emas. Chunki davolanishi qiyin va koʻp vaqt talab qiladigan bemorlarga Evtanaziyani qoʻllash vaqt va mablagʻ jihatdan arzonroqqa tushish bilan birga, bemorning yolvorib soʻrashiga insoniy jihatdan tob berish mushkullik tugʻdirishi mumkin.

Xulosa qilganda, evtanaziyaga oid axloqiy qarashlar va huquqiy meʼyorlar oʻrtasidagi ziddiyat jamiyatda koʻplab nizolar, turli xil salbiy oqibatlar keltirib chiqaradi. Dunyo qonunchiligidagi shu kabi bahsli misollar orasida abort qilish va bir jinsli nikohlar bilan bogʻliq qonuniy oʻzgarishlar insonlardagi axloqiy eʼtiqodlarning oʻzgarishiga olib kelganini koʻrish mumkin. Bu esa har qanday qonunni ming taroziga solib, keyin qabul qilish kerakligini isbotlaydi. Ayniqsa, inson hayoti bilan bogʻliq qonunlar faqat bir mamlakat emas, butun insoniyat hayotiga taʼsir oʻtkazishini hisobga olsak.

Ruhshona MUHAMMADIYEVA,

Toshkent davlat yuridik universiteti

talabasi

Foydalanilgan adabiyotlar:

Odilqoriyev X.T. Davlat va huquq nazariyasi: Darslik-T.,Adolat-2022.

Islamov Z.M. Davlat va huquq nazariyasi. Darslik-T.:Toshkent, 2007.

Saydullayev Sh.A Davlat va huquq nazariyasi: Darslik-T.,Yuridik adabiyotlar publish-2020

Lex.uz sayti

“Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi”

“Fuqarolik va siyosiy huquqlar toʻgʻrisida” gi xalqaro pakt

https://ojs.sttjaffray.ac.id/JJV71/article/view/776

Jstor.org sayti

https://bmcmedethics.biomedcentral.com/articles/10.1186/s12910-024- 01063-7