Yigit va o‘git so‘zlarining bir-biriga qanchalar yaqinligi, ohangdoshligi haqida anchadan beri o‘ylab yuraman. E’tibor qilsangiz, ularning tuzilishi, qolipi bir xil, quyib qo‘yganday o‘xshash. Mahmud Koshg‘ariy har narsaning yoshi yigit so‘zi bilan ifodalanishini aytib o‘tgan, demak, bir paytlar jonivorlarning yoshini ham, daraxtlarning yoshini ham yigit deb atashgan ekan-da. Qoshg‘ariyning bu fikriga Solih Mutallibov hozirgi o‘zbek tilida yigit so‘zi faqat odam bolasiga xos bo‘lib qolganligi haqida izoh bergan.

O‘git so‘zida o‘g – “aql”, “es” ma’nosini anglatishini ko‘pchilik biladi. Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig”idagi O‘gdulmishning oti ham shundan olingan. Mahmud Qoshg‘ariy yoshi ulug‘ va aqllilarga o‘ga laqabi berilganini, to‘rt yoshdan oshgan otlarni “o‘g at” deyishlarini ta’kidlab o‘tgan. Qoshg‘ariy o‘gsuz degan so‘zni ham keltiradi va uni “yetim, nima qilarini bilmovchi, o‘ksiz” deb sharhlaydi. Bir qarashda o‘gsuz – yetimni “aql o‘rgatuvchisi yo‘q” deb tushunish mumkin. Lekin O‘gsuz “ona” ma’nosidagi o‘g so‘zidan bo‘lishi kerak. V asrdagi Enasoy bitiklarida va Kultegin bitigida “o‘g” so‘zi “ona” ma’nosida qo‘llangan. Balki o‘gay so‘zi ham bunga aloqador bo‘lishi mumkin. Bizningcha, o‘gsuz so‘zi hozirgi “o‘ksik” so‘ziga yaqinday tuyuladi. Biroq Qoshg‘ariy o‘ksik so‘zi eksök shaklida bo‘lganligini aytib o‘tgan.

“Turkiy tillar etimologik lug‘ati”da yigit so‘zining o‘zagi “yig” – “yaxshi”, “zo‘r”, “yengib o‘tuvchi” ma’nolarida izohlangan (yig so‘ziga -t qo‘shimchasi qo‘shilgan, o‘gitdagi kabi).

Mulohaza uchun yana bir ma’lumotni qistirib o‘tsam: qadimgi tilimizda yigi degan so‘z “boquvchi”, “tarbiyalovchi” mazmunini ham bildirgan.

Yigitlar xalqlarning maqtovi, ko‘rki,

Naslning gavhari, davlat tayanchi.

G‘afur G‘ulom

Uyda tinchi bo‘lsin yigitning avval,

So‘ngra butun bo‘lsin do‘stning iymoni.

Inson yuragini tilkalar azal,

Shu ikki narsaning buyuk armoni.

Abdulla Oripov

Eshqobil SHUKUR

“Boboso‘z izidan” kitobidan.