Qo‘ni-qo‘shni – ilmiy manbalarda izohlanishicha, bir-biri bilan yonma-yon yashovchilarga nisbatan qo‘llanadigan bu so‘zning tub ildizi qo‘nish ma’nosidagi qo‘n fe’lidir. Qo‘shni so‘zi ham qo‘n fe’lidan hosil bo‘lgan, uning dastlabki shakli qo‘nshi bo‘lgan. Demak, qo‘shni so‘zi “qo‘ngan” degan ma’noni bildiradi.

Darhaqiqat, so‘z olami g‘aroyib-a... Qo‘shnim mening yonimga kelib qushday qo‘ngan. U uyimning yoniga kelib qo‘ngani va shu yerdan makon topgani uchun qo‘shni bo‘lgan. Odamzod so‘zlarni yaratayotganda avvalo tabiatni kuzatgan, o‘simliklardan, daraxtlardan, qushlar va hayvonlardan ramzlar izlagan.

Qo‘shni so‘ziga “qo‘sha”, “qo‘shilgan” ma’nosidagi qo‘sh so‘zi asos bo‘lgan bo‘lishi mumkin, degan farazlar ham bor. Bunda ham mantiq seziladi. Lekin qo‘shni so‘ziga qo‘shilib kelayotgan qo‘ni so‘zi (qo‘ni-qo‘shni) “qo‘nish” ma’nosida to‘g‘ri. Chunki eski manbalardan “Kitob at tuhfa” (XIV asr)da  qo‘shni so‘zi qo‘nsh shaklida berilgan. Navoiyda esa, “qo‘ңshi” shaklida kelgan. Mahmud Koshg‘ariy “urug‘-aymoq”ning qonum, qo‘shnining esa, qonshi, kirdӓsh va qunat so‘zlari bilan ifodalanishini aytib o‘tadi. Ol mӭniң qunatїm – U mening qo‘shnim. Hozirgi o‘g‘uz va qipchoq tillari guruhiga oid qardosh tillarda bu so‘z konshы shaklida qo‘llanadi. Qo‘nshы so‘zi metateza hodisasiga uchrab qo‘shniga aylangan.

Xalqimizda “Hovli olma, qo‘shni ol”, “Qo‘shning tinch, sen tinch”, “Bir qizga yetti qo‘shni ota-ona”, “Gilam sotsang, qo‘shningga sot, bir chetida o‘zing o‘tirasan” kabi ko‘plab maqollar bor.

Eshqobil SHUKUR

“Boboso‘z izidan” kitobidan.