Men oqshom so‘zini hamisha bir xil ma’noda – tun oldidan, oqarib turgan shom ma’nosida tushunganman, shunday tasavvur qilganman va bu so‘zning paydo bo‘lishini hamma qatori oq va shom so‘zlarining birikuvidan hosil bo‘lgan deb o‘ylaganman. Aslida shu talqin menga juda yoqadi, chunki unda poetik ruh bor. Lekin Mahmud Koshg‘ariyda oqshom so‘zi boshqacharoq sharhlangan ekan. Bobomizda bu so‘z ag‘sham, axsham shaklida kelgan va uning ildizi a:g‘ “chiqmoq, paydo bo‘lmoq, o‘zgarmoq” mazmunida izohlangan. Hozirgi paytda tilimizda ag‘di (og‘di) fe’li “pasaydi” ma’nosida ishlatiladi. Lekin qadimgi tilimizda bu so‘z “chiqish, ko‘tarilish” mazmunini ifodalagan. Hozirda oy og‘di desak, oyning eng balandga ko‘tarilib, ufq tomon pastlay boshlaganini tushunamiz, lekin bu qadimda oyning yuqoriga ko‘tarilganini anglatgan. “Devonu lug‘otit-turk” indeksining “Grammatik ko‘rsatkich” bo‘limida Q.Mahmudov axsham so‘zidagi shamni qo‘shimcha tarzida (“sha+m”) izohlagan.

Qizig‘i shundaki, hozir ham yurtimizning ko‘pgina hududlarida bu so‘zni oqshom deb emas, axsham deb ishlatadilar.

“Navoiy asarlari tilining izohli lug‘ati”da bu so‘z aqshom shaklida berilgan:

Sharh ettiki fitnai havodis,

Aqshom ne ish etmish erdi hodis.

“Layli va Majnun” dostonidan.

Navoiy kechqurun so‘zini aqshomqurun shaklida ishlatgan. Bunda qurun so‘zi “vaqt” ma’nosida kelayapti.

Qayum Karimov “Qadimgi turkiy til lug‘ati”da oqshom so‘zi ko‘proq axsham shaklida qo‘llanganini ko‘rsatib o‘tgan.

Eshqobil SHUKUR

“Boboso‘z izidan” kitobidan