Intuitivizm


Saqlash
21:06 / 22.06.2023 0 765

Intuitivizm (lotincha intuitio – diqqat bilan kuzatmoq) – moddiy va ma’naviy borliqni, tajriba va tafakkurga tayanmagan holda faqat intuitsiya yordamida bilish mumkin, deb da’vo qiluvchi falsafiy oqim. Intuitivizm ongni ijtimoiy amaliyot va tafakkurga aloqasi bo‘lmagan alohida bir xususiyat, deb hisoblaydi. Intuitivizm asoschilari Aflotun, Demokrit, XIX asrdan boshlab Gegel, Feyerbax, Z.Fryeyd, F.Shelling, E.Gartman, XX asrda esa A.Bergson, E.Gusserl va boshqalardir. Intuitivizm tarafdorlari uni mutlaq qimmatga, o‘zgarmas mohiyatga ega, deb talqin etadi. Ularning nazarida, umumiy axloqiy tushunchalar o‘z-o‘zidan, isbotsiz qabul qilinadigan, intuitsiya orqali anglanadigan holatdir. XX asrda intuitivizm irratsionalizmning bir turi sifatida yuzaga keldi.

 

Intuitivizm asosan ikki shaklda namoyon bo‘lgan: 1) intellektuallikka qarshi shaklda, ya’ni intuitsiya va intellektni qarama-qarshi qo‘yish; 2) intuisiya va intellektni birlashtirish (N.O.Losskiy, S.L.Frank, Ye.N.Trubeskoy, fransuz neotomistlari E.Jilson, Mariten, ma’lum darajada E.Gusserl va fenomenologiya maktabi vakillari: M.Shiller, N.Gartman va boshqalar). A.Bergson ta’limotiga ko‘ra, intuitsiya va mantiqiy tafakkur birbiriga zid, chunki intuitsiya subyekt bilan obyektning qo‘shilishi natijasida ularning o‘rtasidagi ziddiyatning yechilishi, bartaraf etilishidan kelib chiqadi. Ekzistensializm (Marsel) tarafdorlarining fikriga ko‘ra, intuitsiya hissiyot dunyosini tark etib, ma’naviy sohaning (diniy, mistik) “tajriba”siga asoslanadi. Intuitivizm g‘oyalari dastlab XVII–XVIII asrlarda neoplatonchilarning (R.Prays, R.Kedvort, S.Klark) Kembridj maktabi tomonidan sistemalashtirildi. So‘ngra ushbu ta’limot Yevropa va AQShda keng tarqaladi. Intuitivizm bir guruh axloqshunoslar tomonidan rivojlantirilgan. Ularning fikricha, eng umumiy axloqiy tushunchalar (masalan, yaxshilik va yomonlik) “nodir” xarakterga ega bo‘lib, ularga hech qanday boshqa sifatni nisbat berib bo‘lmaydi, hattoki ular to‘g‘risida shubhalanish ham mumkin emas, chunki ular “o‘z-o‘zidan ma’lum” tushunchalar deb hisoblanadi. Ushbu ta’limotga ko‘ra, axloqiy tushunchalar mutlaq xarakterga ega bo‘lib, fan va ijtimoiy hayot tomonidan isbot qilinishi talab etilmaydi.

Izoh yo‘q

Izoh qoldirish

So‘nggi qo‘yilgan

Barchasi

Bilasizmi?

17:03 / 12.03.2025 0 1308
Turkistondagi qadimiy ayollar bayrami

Bilasizmi?

10:03 / 03.03.2025 0 259
“Qozondi” fe’lidagi “qozon” haqida

Bilasizmi?

10:03 / 03.03.2025 0 273
Marjumakdan shoʻrva qilib boʻladimi?

Bilasizmi?

15:02 / 28.02.2025 0 206
Maymunjon, parmanchak va boldirgʻon

Bilasizmi?

14:02 / 28.02.2025 0 221
Xoʻjayin boʻlolmagan xoʻjagʻat



Ko‘p o‘qilgan

Barchasi

Qatra

01:12 / 08.12.2021 143 223252
Oppoq qog‘oz va qora dog‘

Hikmat

01:12 / 03.12.2021 88 106798
Eshikka osilgan taxtacha

Qomus

22:08 / 04.08.2023 4 49726
Milliy urf-odatlar

Qomus

17:04 / 17.04.2023 1 37205
Xarakter

Qomus

17:09 / 18.09.2023 0 35609
Nutq. Nutq madaniyati. Nutq odobi

Qomus

16:12 / 29.12.2021 4 29679
Kompetentlik

Qomus

17:05 / 03.05.2023 1 28621
Alpomish

Qomus

20:07 / 28.07.2023 5 28606
Mehmon. Mehmondorchilik odobi. Mehmondo‘stlik

//