Zo‘rlik – insonning yuksak ma’naviyat tamoyillariga zid faoliyat shakli; davlat va jamiyatni itoatda saqlab turish yoki kuch bilan o‘zgartirish harakatini izohlaydigan hodisa. Ijtimoiy fanlar tarixida ko‘plab zo‘rlik nazariyalari yaratilgan. Ularda odamlar orasida va hayotda uchrab turadigan oddiy zo‘rlik ko‘rinishidan tortib, bosqinchilik, terror, urush va inqiloblar bilan bog‘liq tushuncha va tamoyillarni qamrab olgan qarashlar uchraydi. Zo‘rlikning kelib chiqishi va asl tabiati haqidagi ilmiy-nazariy fikr-mulohazalar qadimdan turlicha va ular xilma-xil tarzda talqin etib kelingan. Ba’zi bir ilohiyotchilar zo‘rlikni ilohiy kuch-qudrat ramzi sifatida ta’riflab, bunday kuch odamlarning irodasini ma’lum chegaralardan chiqib ketmasligi uchun xizmat qiladi, deb uqtirganlar. XIX asrga kelib, bu boradagi turli nazariyalarni yaratish avj oldi. Chunki o‘sha davrda ijtimoiy munosabatlarning muayyan ziddiyatli holatini bartaraf etish yoki uni o‘zgartirish uchun kurash maqsadida zo‘rlik ishlatish nisbatan kuchayib ketgan edi. Zo‘rlik nazariyasiga ko‘ra, ijtimoiy tengsizlik, ayrimlarning boshqalarga zo‘rlik qilishi natijasida paydo bo‘lgan. Chunonchi, jamiyatshunos Dyuring turli sinflarning paydo bo‘lishi jamiyatning bir qismini boshqa qismiga zo‘rlik qilishi bilan bog‘liq, degan fikrni olg‘a surgan bo‘lsa, avstraliyalik sotsiolog L.Gumpilovich zo‘rlikni g‘oliblarning mag‘lublar ustidan o‘rnatilgan hukmronligi deb hisoblaydi. Ba’zi Gʻarb tarixchilari esa kuchliroq qabila boshqa qabilalarni asoratga solishini zo‘rlikning paydo bo‘lishi uchun hal qiluvchi sabab deb tushuntirganlar. Tarixda zo‘rlik nazariyasini mustamlakachi va militaristik davlatlar o‘zlarining bosqinchilik va zo‘ravonlik siyosatlarini amalga oshirish maqsadida tatbiq etgan. Bugun esa, diniy-ekstremistik va terrorchi kuchlar o‘z qabih maqsadlarini oqlab ko‘rsatish uchun turlicha zo‘rlik nazariyalaridan foydalanishga harakat qilmoqdalar.