Javonmardlik (forscha javonmard – mard yigit) – X–XIII asrlarda Xuroson va Movarounnahrda keng tarqalgan ijtimoiy harakat. Javonmardlik borini yo‘qlar bilan baham ko‘rish, yo‘g‘iga shukur qilib, faqat o‘z hunari evaziga kun ko‘rish, o‘zini do‘stlar xizmatiga bag‘ishlash, boshqalarga beminnat yordam ko‘rsatish, hojatbarorlikni hayotning mazmuni deb bilish, do‘st-birodarlar nomusi, sharafini himoya qilish, zohiran va botinan pok yurib, pok yashashni aglatadigan tushuncha. Uning uch nishonasi bor: vafoda xilof qilmaslik, manfaat talab qilmaslik, birov so‘rashidan oldin hozir qilish. Bunday odamlar tarixda bizning xalqimiz orasida ko‘p bo‘lgan. Ularni "fatiylar", "axiylar", "ayyorlar" deb ham nomlaganlar. Javonmardlar bir-birlari bilan aloqa bog‘lab, birgalikda muayyan ezgu maqsadlarni amalga oshirganlar. Ularning o‘z ustozlari va nizomlari bo‘lgan. Ular haqida maxsus kitoblar yozilib, pokiza xulqlari namuna qilib ko‘rsatilgan. Javonmardlar tasavvufni o‘zlari uchun axloq kodeksi sifatida qabul qilganlar va ko‘plari tariqat peshvolariga aylanganlar. Najmiddin Kubro, Pahlavon Mahmud, Bahovuddin Naqshband javonmardlik udumlarini davom ettirgan zotlardir. Xalqimizga xos bag‘rikenglik, mehmondo‘stlik, saxovatpeshalik, himmatlilik javonmardlik an’analarida o‘z ifodasini topgan.