Сенека Луцилийга салом йўллайди!

Машғулотлардаги матонатинг, ҳамма нарсани четга суриб, кундан-кунга яхшироқ бўлишга ундовчи ғайратинг мени қувонтиради ва бу борада сени эътироф этаман. Келажакда ҳам шундай қатъиятли бўл, шижоатли бўлишингни нафақат олқишлайман, балки буни ўтинииб сўрайман. Фақат бир нарсадан огоҳлантириб қўймоқчиман: камолга етишни эмас, бор йўғи эътиборни тортишни истайдиган кишиларга ўхшаб иш тутма, кийинишинг ва турмуш тарзингда бирор нарса кўзга яққол ташланмасин.

Пахмоқ соч ва ўсиб кетган соқол билан тартибсиз кўзга ташланишдан сақлан, кумушга бўлган нафратингни намойиш этма, қуруқ ерга тўшак солма – хуллас, ўз кибрингни бузуқ йўллар билан қондиришга қаратилган барча сунъий ҳаракатлардан ўзингни тий. Зотан фалсафа деган номнинг қуруқ ўзи яхшигина нафрат уйғотади, ҳатто унинг издошлари ўзларини камтарона тутсалар ҳам. Агар биз одамларнинг урф-одатларига зид равишда яшай бошласак, қандай аҳволга тушамиз? Майли, ички дунёмизда барча масалаларда ўзгалардан фарқ қилайлик, аммо ташқи кўринишимиз одамларникидан ажралиб турмаслиги лозим.

Тога ярақлаб турмасин, ифлос ҳам бўлмасин; қуйма олтин билан безатилган кумуш идишлардан фойдаланиш бизнинг ахлоқимиздан бўлмаса ҳам, фақат олтин ва кумушнинг йўқлигини мўътадиллик белгиси деб ҳисобламаслик керак. Оломонга тикка қарши бормай, ундан яхшироқ яшамоқ учун барча имкониятлардан фойдаланамиз, акс ҳолда тузатмоқчи бўлган кишиларимизни чўчитиб, қочириш хавфи туғилади. Улар бизга ҳар жиҳатдан тақлид қилишдан қўрқиб, ҳеч бир ишда эргашишни истамасликлари мумкин – охир оқибат биздан қочишига эришамиз, холос.

Фалсафа бизга ваъда қиладиган илк нарса – бу одамлар орасида яшаш маҳорати, хайрихоҳлик ва киришимлиликдир, бироқ, инсонлардан фарқли бўлишимиз бу ваъдани бажаришимизга имкон бермайди. Шундай экан, биз мафтун қилмоқчи бўлган жиҳатларимиз кулги ва нафратга сабаб бўлмаслиги ҳақида қайғурайлик. Зотан, бизнинг табиат билан уйғунликда яшашдан ўзга мақсадимиз йўқ. Аммо, танани қийновга солиш, осон топиладиган қўл остингдаги покизаликни татбиқ этмай, ифлосликни афзал кўриш, фақат арзон эмас, балки қўпол ва жиркантирувчи таомни танлаш эса – моҳиятан табиатга зид ишдир.

Фақатгина ҳашаматга бўлган ҳирс – нафис нарсаларни тусайди, шу билан бирга фақат ақлсизларгина арзон ва кенг истеъмол қилинадиган нарсалардан қочади. Фалсафа азоб-уқубатни эмас, балки мўътадилликни талаб қилади; мўътадиллик эса албатта ёқимсиз дегани эмас. Мана, менга маъқул келадиган мезон: ҳаёт фаолиятимизда эзгу ахлоқ кўпчилик ахлоқи билан уйғунлашсин, одамлар унга ҳайрат билан қарасин – шу билан бирга уни тан ҳам олсин.

“Ажабо? Наҳотки биз ҳам бошқалар каби йўл тутамиз ва улар билан орамизда ҳеч қандай фарқ бўлмайдими?” – дейсан сен. Албатта бўлади ва бу жуда катта фарқдир. Бизга синчиклаб назар солган киши бизнинг оломондан қанчалик ажралиб туришимизга амин бўлсин. Уйимизга ташриф буюрган киши идиш-товоқларимизга эмас, балки ўзимизга ҳайрат билан боқсин. Сопол идишдан кумуш идишлардек фойдалана оладиган инсон буюкдир, аммо кумуш идишдан сопол идишлардек фойдаланган одам ҳам шунчалик буюкдир. Бойлик босимини кўтара олмайдиган одам – руҳан заифдир.

Бугун ҳам ўзимнинг топган озгина сармоямни сен билан баҳам кўрмоқчиман: Ўзимизнинг Гекатондан топган нарсам шуки, қўрқувдан шифо топишимиз учун барча ҳою-ҳавасларимиздан биратўла воз кечишимиз бизга фойдали экан. У шундай дейди: “Агар умид қилаверишни тўхтатсанг, қўрқишни ҳам тўхтатасан“. Бир-биридан шундай узоқ тушунчаларни қандай тенглаштириш мумкин, деб мендан сўрашинг мумкин. Аммо, бу айнан шундай азизим, Луцилий: улар ўртасида ҳеч қандай умумийлик йўқдек туюлса-да, аслида улар бир-бирига боғлиқ. Соқчи ва асирнинг қўли бир занжир ила боғлангани каби, бир-бирига мутлақо ўхшамайдиган қўрқув ва умид ҳам ёнма-ён келади: умиднинг ортидан қўрқув ҳам бўй кўрсатади.

Аслида, мен бунга ҳайрон қолмайман: зотан, бу туйғуларнинг иккаласи (умид ва қўрқув) ҳам келажак кутуви билан ташвишланган, ишончсиз (заиф) қалбга хосдир. Умид ва қўрқувнинг асосий сабаби эса айни дамга мослаша олмаганимиз, ният ва ўй-хаёлларимизни узоқ келажакка улоқтиришга одатланиб қолганимиздир. Шундай қилиб, инсонга берилган неъматларнинг энг улуғи бўлмиш олдиндан кўра билиш қобилияти ёмонликка айланиб қолади.

Ҳайвонлар фақат хавфни кўргандагина қочади, қочиб қутулгач эса қўрқувни ҳис қилмайдилар. Бизга эса ҳам келажак, ҳам ўтмиш азоб беради. Неъматларимизнинг кўпи бизга зарар келтиради: хотира – бизни бошдан кечирган қўрқувимиз азобларига қайтарса, олдиндан кўра билиш келажакдаги азобларни башорат қилади. Ҳеч ким фақат бугун билан бахтсиз бўлмайди.

Саломат бўл.

ШАРҲ

Сенека Луцилийга йўллаган бешинчи мактубида ташқи жиҳатдан оддий панд-насиҳатга ўхшаб кўринадиган, аслида эса стоик фалсафанинг нозик бир нуқтасини очиб берадиган фикрни илгари суради. У аввало Луцилийнинг машғулотлардаги матонатини, ўз устида ишлашдаги қатъиятини мақтайди. Лекин бу мақтов шахсни руҳлантириш учун эмас, балки унга масъулият юклаш учун хизмат қилади. Чунки стоик анъанада мақтов инсонни тўхтатиб қўймаслиги, балки унда янада чуқурроқ талаб уйғотиши керак. Сенека учун камолга интилиш бу – узлуксиз жараён; у ерда “забт этдим” деган нуқта йўқ.

Шу ерда “шижоат” тушунчаси алоҳида аҳамият касб этади. Шижоатни фақат жасорат ёки иродавий зўр бериш эмас, балки инсоннинг ўз ички тартибини сақлаб қолиш қобилияти сифатида кўриш лозим. Сенека Луцилийни бу йўлда рағбатлантиради, ҳатто илтимос қилади, чунки шижоат – ички эҳтиросларга қарши курашда намоён бўлади. Бу илтимос шаклида айтилган талаб, аслида, устоз билан шогирд ўртасидаги ахлоқий шартномани англатади: фалсафа йўлига кирган инсон ортга қайтиш ҳуқуқига эга эмас. Мактубнинг энг муҳим нуқтаси эса Сенеканинг огоҳлантиришида мужассам. У Луцилийни камолотга етишни эмас, эътиборни тортишни истайдиган кишиларга ўхшаб қолмасликка чақиради. Бу ерда Сенека фалсафани намойишкорликка айлантириш хавфини очиб беради. Стоик нуқтаи назардан, инсоннинг ички ҳолати ташқи кўриниш орқали тасдиқланиши шарт эмас. Аксинча, ички камолот ташқи фарқланишга муҳтож бўлса, бу камолотнинг ўзи шубҳа остига тушади.

Кийиниш ва турмуш тарзи ҳақидаги огоҳлантириш эса чуқур маънавий масаладир. Сенека учун инсоннинг ташқи одатлари унинг ички ҳолатининг давоми ҳисобланади. Агар фалсафа инсонни одатий жамиятдан кескин ажратиб кўрсатадиган белгиларга айланса, у ўз мақсадини йўқотади. Чунки стоик фалсафа инсонни жамиятдан чиқариб юбормайди, уни жамият ичида ўзини йўқотмасликка ўргатади. Шу боис, кўзга яққол ташланиш – ички заифликнинг белгиси сифатида талқин қилинади: инсон ўз маънавий қийматини ташқи ишоралар орқали исботлашга муҳтож бўлиб қолади. Бу мактубда Сенека фалсафий ҳаёт билан томошабоблик ўртасидаги чегарани белгилаб беради. Фалсафа – томоша эмас, у гувоҳ талаб қилмайди. Камолот эса намойиш қилинмайди, у яшалади. Лекин бу фикр ҳали охирги нуқта эмас: мактубнинг давомида Сенека ушбу огоҳлантиришни янада чуқурроқ асослайди ва ташқи одатлар, ички эркинлик ҳамда ҳақиқий фазилат ўртасидаги боғлиқликни кенгроқ очиб беради. Сенека кўпинча нотўғри тушуниладиган бир чегарани очиб беради. Унинг гапи соч, соқол ёки тўшак ҳақида эмас; бу ташқи белгилар орқали инсоннинг ички ҳолати қандай йўл билан бузилиши мумкинлигини кўрсатиш ҳақида. Пахмоқ соч, ўсиб кетган соқол, қасддан тартибсиз кўриниш – булар софлик ва соддалик белгиси эмас, балки ўзини бошқалардан фарқли қилиб кўрсатишга бўлган яширин эҳтиёжнинг ифодасидир. Стоик нуқтаи назардан, инсон ташқи одатларни азобга айлантириб, улар орқали ўз “фазилат”ини намойиш қила бошласа, у фалсафани мақсаддан воситага айлантириб қўяди.

Кумушга бўлган нафратни намойиш этмаслик ҳақидаги огоҳлантириш ҳам худди шу мантиққа таянади. Муаммо бойликда ёки камбағалликда эмас, балки нафратни саҳнага олиб чиқишдадир. Агар инсон мол-дунёдан воз кечганини бошқаларга кўрсатишга эҳтиёж сезса, демак у ҳали ҳам ўша мол-дунё билан ички боғлиқлигини узмаган. Чунки ҳақиқий эркинлик бу – инкорни намойиш қилиш эмас, унга нисбатан бефарқ бўлишдир. Қуруқ ерга тўшак солиш ҳам шу нуқтаи назардан қаралади: азобни ихтиёрий равишда танлаш фазилат эмас, агар у инсоннинг кибрини қондиришга хизмат қилса. Сенека “ўз кибрингни бузуқ йўллар билан қондириш” ибораси орқали фалсафанинг душманини кўрсатади: бу ҳашамат эмас, балки сохта камтарликдир. Чунки ҳашамат очиқ-ойдин кўринади, сохта камтарлик эса фазилат ниқоби остида яширинади. Инсон ўзини азоблаш орқали бошқалардан устун қўйишни бошласа, у нафсни енгдим деб ўйлаб, аслида унга янги шакл берган бўлади.

Фалсафа деган номнинг ўзиёқ нафрат уйғотиши мумкинлиги ҳақидаги фикр эса чуқур ижтимоий кузатишга таянади. Сенека жамият билан фалсафа ўртасида табиий таранглик борлигини тан олади. Лекин у бу тарангликни атайлаб кескинлаштиришни рад этади. Агар фалсафа инсонни жамиятдан ажратиб қўйса, у ўз вазифасини бажармайди. Шу боис у шундай огоҳлантиради: агар биз одамларнинг урф-одатларига қасддан қарши яшай бошласак, фалсафа ғалатилар томошасига айланади. “Ички дунёда фарқ қилиш, ташқи кўринишда эса ажралиб турмаслик” деган фикр стоик ахлоқнинг қоидаларидан бирини ифода этади. Инсоннинг ҳақиқий ўзгариши ичкарида содир бўлиши керак; ташқи фарқланиш эса на фазилатнинг мезони, на унинг исботидир. Агар инсоннинг фазилати фақат ташқи белгилар орқали кўринадиган бўлса, у фазилат эмас, риё бўлиб қолади. Шу тарзда Сенека фалсафани ҳаёт ичида яшаш санъати сифатида кўрсатади: у одамлар орасида қолишни, лекин уларга қул бўлмасликни ўргатади.

Сенека мўътадиллик билан намойишкорлик, фазилат билан таъсир ўртасидаги мувозанатни кўрсатади. Тоганинг ярақлаб турмаслиги, лекин ифлос ҳам бўлмаслиги ҳақидаги фикр ахлоқий ўлчовдир. Бу ерда Сенека ташқи кўринишни ички тартибнинг кўзга ташланмайдиган давоми сифатида кўради. Ортиқча ярақлаш – манманликка, ифлослик эса бепарволикка ишора қилади; ҳар иккаласи ҳам ички мувозанатнинг йўқолганини билдиради. Сенека бойликдан фойдаланишни ахлоқий заифлик сифатида эмас, балки унга нисбатан муносабатни ҳал қилувчи мезон сифатида қўяди. Масала олтин ёки кумушнинг мавжудлигида эмас, унинг йўқлигини фазилат сифатида намойиш қилишда. Агар инсон камбағалликни мўътадилликнинг далили сифатида кўрсатишга уринса, у ҳам ҳашаматни кўз-кўз қилган одам каби бир хил хатога йўлиқади: фазилат ташқи ҳолат билан алмашиб кетади. Шу тариқа, бойликка эга бўлмаслик тасодиф бўлиши мумкин; фазилат эса ҳар қандай ҳолатда ўзини сақлаб қолиш қобилиятидир.

Сенека учун фалсафа жамият ичида бўлиб таъсир ўтказиш санъатидир. Агар файласуф ёки фазилат йўлини тутган инсон атрофдагилар учун қўрқинчли, тушунарсиз ёки мутлақо етиб бўлмас намунага айланиб қолса, у ўз мақсадини йўқотади. Чунки фалсафанинг вазифаси – инсонларни ҳайратга солиш эмас, уларни яқинлаштиришдир. “Тузатмоқчи бўлган кишиларимизни чўчитиб қўйиш” хавфи ҳақидаги огоҳлантириш жуда аниқ руҳий кузатишга таянади. Агар фазилат шундай шаклда намоён бўлсаки, у бошқалар учун қўрқув ёки узоқлик ҳиссини уйғотса, инсонлар унга эргашиш ўрнига ундан қочади. Улар “бундай бўлиш учун ҳамма нарсадан воз кечиш керак экан” деган хулосага келади ва натижада ҳеч қандай ички ўзгаришга тайёр бўлмайди. Сенека учун энг хавфли ҳолат шу: фазилат намуна ўрнига тўсиққа айланиб қолиши.

Сенека фалсафани ислоҳотчи куч сифатида кўради, инқилобчи шаклда эмас. У жамиятни ишонтириб ўзгартириш мумкин, деб ҳисоблайди. Шунинг учун ҳам у “оломондан яхшироқ яшаш”ни таъсир ўтказиш имконияти сифатида талқин қилади. Инсон ўз ҳаётини шундай қуриши керакки, бошқалар унга қараб “бу йўл қўрқинчли эмас, у ерга етиб бориш мумкин”, деган ҳисни туйсин. Ана шунда фазилат – яшаладиган ҳаётга айланади. Сенека фалсафа ваъда қиладиган илк нарсани – одамлар орасида яшаш маҳоратини марказга қўяди. Бу жуда муҳим нуқта: стоик фалсафа инсонни жамият ичида мустаҳкам қилишни мақсад қилади. Хайрихоҳлик ва мулоқотчанлик бу ерда фалсафий ҳаётнинг табиий оқибати сифатида намоён бўлади. Агар инсон фалсафа йўлига кириб, одамлардан узоқлашса, у фалсафанинг ваъдасини бузган бўлади.

Сенека инсонлардан қасддан фарқли бўлиш истагини фалсафанинг ички зиддияти сифатида кўради. Чунки фарқли бўлиш орқали инсон таъсир ўтказаман, деб ўйлайди, аслида эса таъсир имкониятини йўқотади. Бу ерда “фарқли бўлиш” намойишкорлик маъносида келади. Инсон ўзини бошқалардан кескин ажратиб кўрсатган сари, у масофани яратади. Мулоқот йўқ жойда эса на хайрихоҳлик, на ислоҳ бўлади. Инсон фазилатлари билан бошқаларни ҳайратга солишни истаган паллада, билмасдан уларни паст кўрсатиб қўяди. Натижада фазилат илҳом манбаи бўлиш ўрнига, акс натижа беради. Сенека учун фалсафанинг мақсади одамларнинг нафсини эзиш эмас, уларнинг табиий қобилиятларини уйғотишдир. Агар фазилат кулги ёки нафрат уйғотса, демак у ўз шаклини йўқотган.

Сенека табиатни меъёр сифатида қўллайди. Инсон табиатга қарши чиққан жойда, у ўзини ҳам бузади. Шунинг учун танани қийновга солиш, покизаликдан қасддан воз кечиш, ифлосликни афзал кўриш стоик нуқтаи назардан табиатни нотўғри тушуниш натижасидир. Тана – руҳнинг душмани эмас, балки унинг ҳамроҳи; уни азоблаш орқали маънавий юксалишга эришиб бўлмайди. Сенека арзон нарсаларни инкор этмайди, лекин арзонлик билан қўполликни тенглаштиришга қарши чиқади. Табиатга мос ҳаёт инсондан ҳашаматни талаб қилмайди, лекин у инсонни ўзини қасддан пастлашга ҳам ундамайди. Агар инсон табиат номидан ўзини азоблашни бошласа, у табиатга эмас, ўз кибрига хизмат қилаётган бўлади. Инсон одамлар орасида қолади, уларга ўхшайди, лекин уларга қул бўлмайди; у табиатга эргашади, лекин уни ниқоб қилиб, ўз нафсини қондирмайди. Ана шу мувозанат – Сенека тасвирлаётган фалсафий ҳаётнинг марказий нуқтасидир.

Сенека ахлоқнинг икки томонлама хатарини бир вақтнинг ўзида очиб беради: ҳашаматга берилганлик ҳам, қасддан соддаликни кўз-кўз қилиш ҳам бир хил даражада ақлдан узоқлашиш ҳисобланади. У ҳашаматга бўлган ҳирсни нафис нарсаларга муҳаббат билан чегараламайди, инсонни ташқи қимматликларга боғлаб қўядиган ички қуллик сифатида кўради. Бироқ шу билан бирга, арзон ва кенг истеъмол қилинадиган нарсалардан қочишни ҳам фазилат деб ҳисобламайди. Чунки бундай қочиш ортида нафсни енгиш эмас, балки нафсни бошқа шаклда қондириш, яъни ўзини “алоҳида”, “бошқача” қилиб кўрсатиш истаги ётади. Шу маънода, Сенека учун ҳақиқий ақл — нарсанинг қимматини унинг нархида эмас, инсонга боғлиқлик даражасида кўра олиш қобилиятидир.

Сенека “мўътадиллик ёқимсизлик дегани эмас” деб таъкидлайди, чунки кўпчилик фазилатни азоб билан адаштиришга мойил. Агар инсон ўзини қийнашни маънавий ютуқ деб билса, у табиатга мос яшаш ғоясини тубдан нотўғри тушунган бўлади. Тана ва ҳаёт шароитларини атайлаб оғирлаштириш фазилат эмас; фазилат – қандай шароит бўлмасин, ақл ва ахлоқни сақлаб қолишдир. Сенека таклиф қилаётган “мезон” эса жуда муҳим ижтимоий ўлчамга эга. У эзгу ахлоқнинг кўпчилик ахлоқи билан уйғунлашишини талаб қилади, бу эса фалсафани жамиятдан узиб қўймасликка қаратилган тўхтамдир. Бу уйғунлик маънавий муроса ёки бошқалар учун тушунарли, қабул қилинарли ва эргашиш мумкин бўлган намунага айлансин. Агар эзгу ахлоқ фақат ҳайрат уйғотса-ю, тан олинмаса, таъсир кучини йўқотади; агар у тан олинса, лекин ҳайрат уйғотмаса, ўртамиёналикка айланиб қолади. Инсон шундай яшаши керакки, бошқалар унинг ҳаётида оддийликни кўрсин, лекин шу оддийлик ортидаги ақл ва тартибни ҳис қилсин. Ана шу ҳолатда фазилат на томошага, на даъво воситасига айланади; у жамият ичида, одамлар билан бирга яшаб, уларга таъсир қиладиган тирик намуна сифатида намоён бўлади.

Сенека нозик бир шубҳани олдиндан сезиб, унга жавоб беради: агар биз ташқи жиҳатдан бошқаларга ўхшасак, фалсафанинг фарқи қаерда қолади? Фарқ йўқолмайди, аксинча, у янада чуқурроқ жойга – инсоннинг муносабати, қараши ва ички мувозанатига кўчади. “Биз ҳам бошқалар каби йўл тутамиз” деган ибора ташқи хулқ-атворга ишора қилади, аммо Сенека учун ҳақиқий фарқ айнан шу ерда эмас. У “синчиклаб назар солган киши” яъни юзаки кузатувчи эмас, балки диққат билан қараб, инсоннинг ҳаракатларидаги мантиқий изчилликни, ҳолатлар олдидаги муносабатини, қийинчиликка дуч келгандаги барқарорлигини кўра оладиган киши ҳақида гапиради. Оломон билан фарқ айнан шу нуқтада очилади: ташқи ўхшашлик ортидаги ички мустақилликда. Уйга ташриф буюрган кишининг идиш-товоққа эмас, инсоннинг ўзига ҳайрат билан боқиши ҳақидаги фикр фазилатни буюмлардан ажратиб қўяди. Сенека учун ахлоқ муҳитда эмас, инсонда жойлашган. Агар ҳайрат идишлардан келиб чиқса, демак у бойликка қаратилган; агар ҳайрат инсоннинг ўзига қаратилса, демак у ички қудратни сезган. Шу билан Сенека фазилатни ҳашаматдан, шарт-шароитдан ва ташқи унсурлардан тўлиқ узади.

Сопол идишдан кумушдек фойдаланиш – кам нарса билан ҳам эркин, хотиржам ва қадр-қимматни йўқотмасдан яшай олиш – инсоннинг ички қудратини кўрсатади. Лекин Сенека бунга қарши қиёсий фикрни ҳам қўяди: кумуш идишдан сополдек фойдаланиш, яъни қимматли нарсани мутлақлаштирмаслик, унга қул бўлиб қолмаслик ҳам шунчалик буюк фазилатдир. Бу ерда буюклик нарсада эмас, муносабатда экани яна бир бор очилади. Бойликни йўқотишдан қўрқиш, уни сақлаб қолиш учун ўзини йўқотиш ёки унга қараб қадр-қимматини белгилаш –

буларнинг барчаси руҳий заифлик аломатидир. Сенека учун ҳақиқий куч – инсоннинг қандай шароитда бўлишидан қатъи назар, ўз ички эркинлигини сақлаб қолиш қобилиятидир. Шу маънода, ташқи ўхшашликлар ортида яширинган фарқ – бу оломон билан бирга яшаб, лекин оломонга айланмаслик санъатидир.

Сенека қўрқув ва умид ўртасидаги яширин, аммо узилмас боғлиқликни очиб беради. “Қўрқувдан шифо топиш учун барча ҳою-ҳаваслардан воз кечиш” фикри биринчи қарашда кескин ва ҳатто ҳаётдан узилгандек туюлиши мумкин. Аммо Сенека бу ерда ҳою-ҳавасни келажакка боғлаб қўядиган, уни ҳозирги лаҳзадан узиб ташлайдиган ички интилиш сифатида тушунади. Ҳою-ҳавас инсонни доимо ҳали йўқ нарса томон тортгани учун, у ҳозирги ҳолатни қабул қила олмайди. Ризолик йўқ жойда эса хотиржамлик бўлмайди, хотиржамлик бўлмаган жойда қўрқув яшайди. Гекатоннинг “умид қилишни тўхтатсанг, қўрқишни ҳам тўхтатасан” деган ибораси ғайриоддий эшитилади. Одатда умид ижобий, қўрқув эса салбий ҳолат сифатида қаралади. Сенека эса бу ахлоқий қарашни синдиради. Унинг учун умид ҳам, қўрқув каби келажакка боғлиқ бир хил ҳаракатдир: иккаласи ҳам ҳали мавжуд бўлмаган ҳолатни ҳозирги онгга кўчиради. Шу маънода, умид – қўрқувнинг қаршилиги эмас, балки унинг иккинчи юзидир. “Соқчи ва асирнинг қўли бир занжир ила боғлангани” ҳақидаги қиёс бу фикрни жисмоний даражада сезиларли қилади. Соқчи ҳокимият рамзи, асир эса заифлик тимсоли бўлиши мумкин, аммо уларни боғлаб турган занжир битта. Худди шундай, умид ва қўрқув ташқи жиҳатдан бир-бирига зиддек кўринса-да, улар бир хил ички тизим – келажакка боғланиш орқали ҳаракат қилади. Инсон нимадандир умид қилган пайтда, у шу умид амалга ошмаслиги мумкинлигидан ҳам қўрқа бошлайди. Демак, умиднинг ўзи қўрқувни туғдиради.

Биз қўрқувдан қутулиш учун кўпинча янада кўпроқ умид қилишга уринамиз, аслида эса бу занжирни янада маҳкамлайди. Ҳақиқий эркинлик келажакни назорат қилишдан эмас, балки унга ички боғлиқликни узишдан бошланади. Шу сабабли, ҳою-ҳавасдан воз кечиш – ҳаётни рад этиш эмас, балки ҳаётни келажак гаровидан озод қилишдир. Сенека бу ерда Луцилий билан шунчаки фикр алмашмаяпти; у уни инсон онгида одатда муқобил деб қараладиган тушунчаларни қайта жойлаштиришга ундайди. Умид ва қўрқувни ажратиб эмас, уларни битта занжирнинг икки ҳалқаси сифатида кўрсатиш орқали, у фалсафанинг асосий вазифасини бажаради: инсонни ақлий боғлиқликлардан хабардор қилади.

Сенека бу туйғулардан ҳайрон қолмаслигини айтар экан, уларни истисно ҳолат эмас, муайян қалб ҳолатининг табиий оқибати сифатида кўради. Умид ҳам, қўрқув ҳам кучли ёки баркамол руҳга эмас, келажакка осилиб қолган, айни дамга таяна олмайдиган заиф онгга хосдир. Сенека учун муаммо шундаки, инсон ўзини мавжуд лаҳзада жойлаштира олмай қўйган. У ниятларини, режаларини, хавотирларини ва тасаввурларини доимо келажакка улоқтиради. Натижада ҳозирги дам бўшаб қолади, у маъно манбаидан айрилади. Шу бўшлиқни эса умид ва қўрқув навбатма-навбат тўлдиради: умид ҳали келмаган яхшилик билан, қўрқув эса ҳали содир бўлмаган ёмонлик билан. Иккаласи ҳам инсонни ҳақдан эмас, эҳтимоллардан озиқлантиради. Айни дамга мослашиш – ақлий барқарорликдир. Инсон ҳозирги лаҳзага таянгандагина у ўз ҳукмини, қарорини ва ахлоқий нуқтасини мустақил белгилай олади. Айни дамдан узилган инсон эса келажакнинг асирига айланади, келажак эса доимо ноаниқ. Шу ноаниқлик умидни ҳам, қўрқувни ҳам бир вақтнинг ўзида туғдиради.

Инсонга берилган энг улуғ неъмат – олдиндан кўра билиш қобилияти ёмонликка айланиб қолади. Олдиндан кўра билиш табиатан инсонни ҳайвондан ажратиб турадиган қобилиятдир, лекин агар у ҳозирги дамни ёритиш учун эмас, балки келажакдаги эҳтимолий саҳналарни қайта-қайта намоён қилиш учун ишлатилса, у ўз-ўзини қийнаш воситасига айланади. Шу тариқа, инсон ўз устунлиги – вақтдан олдин фикрлаш қобилиятини руҳий осойишталигига қарши қўллай бошлайди.

Ҳайвон қўрқувни реал хавфга боғлайди: хавф пайдо бўлади – қочади, хавф бартараф бўлади – қўрқув ҳам йўқолади. Демак, ҳайвон қўрқувни ҳозирги лаҳза ичида яшайди ва у билан бирга тарк этади. Инсон эса бошқача: у хавф йўқ жойда ҳам қўрқишда давом этади. Бу фарқ инсоннинг “устунлиги” деб қабул қилинадиган қобилиятлар орқали юзага чиқади. Сенека шуни кўрсатадики, айнан инсонга берилган неъматлар – хотира ва олдиндан кўра билиш уни бахтсиз қилади. Хотира инсонни ўтмишда бошдан кечирилган қўрқувларга қайта-қайта олиб киради; воқеа тугаган, хавф йўқ, аммо азоб ҳозир ҳам давом этади. Олдиндан кўра билиш эса ҳали содир бўлмаган азобларни ҳозирги онга кўчиради. Шундай қилиб, инсон бир вақтнинг ўзида ўтиб кетган ўтмиш ва ҳали келмаган келажак орасида эзилади. Муаммо инсон онгининг вақт бўйлаб парчаланиб кетишида. Инсон ҳозирги дамда тўлиқ мавжуд бўлолмайди, чунки унинг онги доимо икки йўналишда тортилади: бири – хотира томон, иккинчиси – тахмин томон. Шу икки томоннинг босими остида ҳозирги дам сиқилиб қолади.

Сенека “Неъматларимизнинг кўпи бизга зарар келтиради” деган ибора билан уларни қандай ишлатиш ҳал қилувчи эканини кўрсатади. Хотира – тажриба учун, олдиндан кўра билиш – ақлли қарор учун берилган. Аммо агар хотира руҳни ўтмишга занжирласа, олдиндан кўра билиш уни келажакка қул қилса, иккаласи ҳам озодлик эмас, азоб манбаига айланади. “Ҳеч ким фақат бугунги кун сабаблари билан бахтсиз бўлмайди” деган хулоса эса инсон азобининг илдизи қаердалигини очади. Бугуннинг ўзи яланғоч ҳолда, одатда, тоқат қилиб бўладиган, ҳатто мўтадил воқеликдир. Азобни кучайтирадиган нарса бугунга уланган хотира ва башоратдир. Шу тариқа, мактуб якунланаркан, Сенека қўрқувни ташқи хавф билан эмас, инсон онгининг вақтда нотўғри жойлашиши билан боғлайди.

Ҳамид СОДИҚ

Oyina.uz