Аксариятимиз супермаркетдан ўша геометрик жиҳатдан мукаммал, сирти силлиқ, ялтираб турган, аммо тишласангиз сув ёки картондан фарқи йўқ “пластик” олма ва нокларни харид қилганмиз, еб кўрганмиз. Кўриниши идеал, лекин маза йўқ. Энди кўз олдингизга тандирдан ҳозиргина узилган, бир чети сал куйган, бир четида кул юқи қолган, шакли ғадир-будур сомсани келтиринг. Тишлаганингизда уни шу босқичга етказган инсон қўли ҳароратини ҳис қиласиз. Энди солиштиринг, қайси биридан “жон” тафти келади?

Эътибор берганмисиз, рақамли дунёда ҳам мукаммаллик баъзан нақадар зерикарли ва ҳатто жирканч туйилиши мумкин? Сўнгги пайтларда интернетда шундай матнларга дуч келяпмизки, вергуллари жойида, мантиқ бенуқсон, аммо ўқиб бўлгач ичингизда ҳувиллаган бўшлиқдан бошқа нарса қолмайди (Умид қиламанки, бу матнимдан кейин бундай туйғу туймайсиз). Инсондаги номукамалликдан мосуво қилинган бу силлиқ жумлалар йиғиндисини бугун “СИ бўтқаси” (AI slop) деб атаяпмиз.

“СИ бўтқаси” сунъий интеллект ёрдамида беш сонияда генерация қилинган, эможилари жилмайиб турган, лекин ичида зиғирча ҳиссиёт ва табиийлик бўлмаган “чала ўлик” контентдир. Хўш, қачондан бери биз рақамли ахборот чиқиндихонасида яшашга кўникиб қолдик ва энг муҳими, бу алгоритмик шовқин эртага ўзимизга ва фарзандларимизга қандай таъсир қилади?

1. Руҳсиз мукаммаллик қурбонлари ва “Кинтсуги” фалсафаси

Одамзот аслида хатоларга, доғларга – табиийликка ўч. Биз ўқиётган китоб, кўраётган фильмимизда муаллифнинг тер тўкиб, қаҳрамонининг битта сўзи устида-да жиддий бош қотиришини, ўз оғриғини истеъмолчи – бизнинг оғриғимизга айлантиришини хоҳлаймиз. Сунъий интеллект ёзган матнларда бу “инсоний ожизлик” йўқ. Улар шу қадар силлиқ ва тартибли ёзилади, ўқиб бўлгач битта тукингиз ҳам қилт этмайди.

Японларда “Кинтсуги” деган қадимий фалсафа бор. Синган чойнак ёки пиёланинг синиқларини олтин суви билан ёпиштиришади. Улар учун асарнинг қадри унинг мукаммаллигида эмас, балки синган жойлари – ўша чандиқларнинг олтин каби қимматлилигидадир. Бугунги ахборот шовқинида ҳам худди шундай: санъатнинг, матннинг қадри унинг бенуқсонлигида эмас, ундаги инсоний чандиқларда, табиий издадир. Биз эса ўз миямизга маънавий калория бермайдиган “чайнанган луқма”ларни тиқиб, руҳий жиҳатдан толиқиб боряпмиз.

Ўзи нега одамлар бундай матнларни кўп “чиқариш”япти? Биз “оқ қоғоз қўрқуви”дан – бўш қоғозга бошидан битталаб ёзиб чиқишдан, фикрлаш азобидан қочяпмиз. Сўз қидириш, унинг маъносини чақиш, бир параграфда бир қолип асосида бирлаштириш ва хатоларни қайта тўғрилаб чиқиш инсондан энергия талаб қилади. Биз эса бу жараённи осонлаштирмоқчи бўлиб, ўзимизнинг инсон эканимизни эслатувчи механизмларни ўчириб қўйяпмиз.

2. Авлодларга қолдирилаётган тайёр бўтқа

Энг оғриқлиси, бу жонсиз механизмни ўз ука-сингилларимизга, болаларимизга қўшқўллаб тутяпмиз. Болаликнинг ажралмас қисми бўлган эртаклар, мактаб иншолари, дилдан ёзилиши керак бўлган мактублар энди промптларга топширилмоқда.

Яқинда OpenAI раҳбари Сем Алтман ўзининг суҳбатларидан бирида қизиқ фикр айтиб ўтибди:

“Ёшлар ҳозир ChatGPT’дан нима қилиш кераклигини сўрамасдан туриб, ҳаётий қарорлар қабул қилмай қўйишди. Сабаби, сунъий интеллектда уларнинг ҳаётидаги барча одамлар ва нималар ҳақида гаплашгани бўйича тўлиқ контекст бор”.

Тасаввур қиляпсизми? Биз келажак авлодга ҳаёт доим текис, бенуқсон ва ҳиссиз ёзилиши керак, деган иллузияни беряпмиз. Улар учун ёзиш – бу оғриқ, изланиш ва “фикрий тўлғоқ” эмас, шунчаки битта тугмачани босишга айланиб қол(а)ди. Ҳаётида қалам билан сўз устига чизиқ тортиб, ўчириб ёзиш азобини татиб кўрмаган, ўзининг тартибсиз ҳамда абсурд ўйларидан уяладиган авлоддан қандай қилиб янги Қодирийлар чиқишини кутишимиз мумкин?

3. Бу шовқинда асл контентни қандай танлаймиз?

Бир савол туғилади: қандай қилиб бу “СИ бўтқаси”дан ўзимизни асраймиз? Жавоб ЭСА битта – қатъий ахборот диетаси ва матндан “бармоқ изи”ни қидириш қоидаси.

Ахборот истеъмолида ана шу кинтсуги “чандиқлари”ни қидиринг. Мен ўқиётган мақолам ёки кўраётган видеомда доим муаллифнинг табиий изини ахтараман. Агар матнда кутилмаган, бироз ғалати ўхшатиш бўлса (масалан, ижодий ғояни диван тагига қочиб кетган мушукка ўхшатиш), ёхуд муаллиф 10–15 километр узоқ масофага югурганда мушакларида ҳис қилган реал жисмоний чарчоғи ҳақида гапирса, демак, унинг ортида юраги уриб турган одам бор. Матн баъзан сизнинг ғашингизга тегса, унинг ортида кимнингдир ростдакам меҳнати, оғриғи бўлиши эҳтимоли катта. Инсоний тажрибани, азобни ва ҳаётнинг исини ҳеч қандай алгоритм сохталаштира олмайди.

Сунъий интеллект – ажойиб дастгоҳ, чексиз кутубхона. У зўр код ёзувчи, тезкор луғат ва ғоялар генератори бўлиши мумкин. Лекин у ҳеч қачон кечаси дераза ортида ёғаётган ёмғирга қараб, ёлғизликдан ёки умрнинг қисқалигидан хўрсинмайди. Унинг хотираси триллионлаб сўзларни жамлаган бўлса-да, ҳаётида бирор марта ҳам йиқилиб, тиззаси қонамаган. У масаллиқларни тўғраб, қозонга солиб бериши мумкин, аммо овқатга туз ва меҳр деган “зиравор”ни фақат инсон қўша олади.

Сунъий “бўтқа” ейишни тўхтатайлик. Чала бўлса-да, бироз ғализ бўлса-да, “тирик одам”лар азобланиб яратган ҳақиқий санъат “истеъмоли”га қайтишга ҳали кеч эмас.

Самандар ЭРКИНЖОНОВ