Туркистоннинг Сирдарё ўрта оқими ўнг қирғоғидан бошлаб, Чоч (Тошкент) ва Ўтрордан кунчиқарга ёйилиб Узоқ Шарққача бориб етадиган кенгликларида – Еттисув, Шарқий Туркистон, Олтой, Ўрхун водийси, Кунгай Сибир, Ордос ўлкаларида милодий биринчи мингйилликда кечган сиёсий ва этномаданий ўзгаришлар турк-мўғул эллари ўтмишида ўзига хос ўрин тутади. Айниқса, милоддан олдинги III юзйилликдан милодий VII юзйилликгача давом этган кўчманчи цивилизация тарихида “Дўнг-ҳу”, “Сянби” ва “Туюҳун” элатлари айрича ўрин эгаллайди.

Бу элатлар ўтмиши нафақат сиёсий, тилшунослик томондан ҳам изланувчилар эътиборини тортиб келган. Уларнинг сўзлашув тили қандай бўлгани юзасидан саволлар ҳалигача тўлиқ ечимини топмаган. Бир томондан таниқли француз шарқшуноси П.Пеллиот (1921) Туюҳун тилини мўғулча деб қараган бўлса, иккинчи томондан америкалик тилшунос А.Вовин (2015) уларни мўғул асосий тармоғига эмас, балки ярим-мўғул , яъни мўғул  тилига яқин, бироқ ундан айри бир қариндош тармоққа кирувчи тил деб ажратган. Биламизки, хитан (қорахитой) тили ҳам шундай ярим-мўғул  тиллардан бири саналади.

Хитой йилномаларига кўра Дўн-ҳу элатининг Сянби тармоғидан келиб чиққан Туюҳунлар милодий IV юзйилликдан бошлаб Қингҳаи кўли теграсида ўз сиёсий уюшмасини тузадилар. Шу мавзуда изланишлар олиб борган туркиялик тарихчи Зеки Токнинг (2020) урғулашича, бизгача Туюҳунлардан бирон ёзма манба етиб келмаган, уларнинг ўтмишини хитой йилномаларида учрайдиган баъзи маълумотлар орқали ёритиш мумкин. “Сонг шу” (宋書, 488), “Шеи шу” (魏書, 551–554), “Зҳоу шу” (周書, 636) ва “Танг шу” (唐書, 945) каби хитой йилномаларидан Туюҳунлар бориб тақладиган Дўнг-ҳу, Сянби ва  улар билан қариндош Тоба, Шишеи, Мохе, Хитан (Қорахитой) элатлари тўғрисида бирламчи билгиларга эга бўламиз. А.Вовиннинг айтишича, ушбу манбалар орасида “Сонг шу” Туюҳунлар тилга олинган илк хитойча манба саналади; изланишларда “илк ўрта хитойча (ЭМC)” ўқилишига таяниш керак бўлади (Вовин 2015).

Дўнг-ҳулар милоддан олдинги III юзйилликда Хиунгнулар томонидан тор-мор этилгач, икки тармоққа бўлинди: шимолда Сянбилар, жанубда Шуҳуанлар. Сянбилар ўз навбатида Муронг (Мужунг), Тоба, Ювен, Чифу каби тармоқларга ажралиб кетди. Ана шу Муронг Сянбиларининг бир бўлаги – Муронг Туюҳун (246–317) бошчилигида кунботарга кўчиб, Чингҳаи кўли атрофида ўз давлатини қуради. Демак, Дўнг-ҳу → Сянби → Туюҳун занжири бу элатларнинг нафақат тарихий, балки тил томондан ҳам бир-бирига боғлиқлигини кўрсатади.

Мазкур мақолада шу занжирнинг уч бўғини – Сянби, Тоба Вей ва Туюҳунларда учрайдиган сўзлар эски туркча ва ўзбек тили билан солиштирилади.

“Дўнг-ҳу ва Сянбилар”

Хитой йилномаларида “Шарқий кўчманчилар” деб тилга олинган Дўнг-ҳулар милоддан аввалги III асрда Евросиё кенгликларидан кунчиқарда, Лиао дарёси теграсида яшаган кўчманчи элатлардан бири эди. Сиёсий-ҳарбий томондан анча куч-қудратга эга бўлиб, Сиунг-ну (Хун)лар учун қийинчилик туғдириб турган. Бироқ милоддан олдинги 209-йилда Хиунгну ҳукмдори Мете (冒頓) уларни тор-мор этгач, Дўнг-ҳу элати уч тармоққа бўлинди: бир бўлаги Сиунг-нуларга бўйсунади, қолган икки тармоқ эса шимолда Сянбилар (鮮卑), жанубда Шуҳуанлар (烏) дея аталиб, бу этник атамани ўзлари беркинган тоғ номидан олади [Ток 2020: 20-21].

Сянбилар бошланғичда кучсиз бўлиб, Хитой билан алоқа ўрнатишга имконсиз эди. Бироқ Хунлар кучсизлашиб, милодий I–II асрларда тарқала бошлаши билан Сянбилар кучаяди ва бўшатилган ерларни эгаллайди. II асрда Таншихуай (檀石槐, 136–181) бошчилигида Сянби конфедерацияси – кўчманчи уруғлар бирлашмаси тузилади. Таншихуайнинг ўлимидан сўнг ушбу сиёсий уюшма парчаланиб, Муронг, Тоба, Ювен, Чифу каби мустақил тармоқларга бўлиниб кетади.

Сянбиларнинг тили бўйича тортишувлар олимлар орасида узоқ йиллардан бери давом этади. Атоқли инглиз-турк олими Г.Клаусон (1960) Муронг ва Туюҳунларни туркий тилда сўзлашган деб қараган; Притсак ҳам шу қарашни қўллаб-қувватлаган. Бироқ Вовин (2015) ва Шимунек (2017) бу қарашларга қарши чиқиб, Сянби тилини ярим-мўғул, яъни мўғул  тилига яқин, бироқ ундан айри бир тармоқ деб ажратганлар. Айрим изланувчилар эса Сянбилар кўплаб Хун (прото-турк) ва Дўн-ҳу (прото-мўғул) уруғларини қамраб олганини, улар орасида хунларнинг салмоғи юқори бўлганини ёзадилар [Бобоёров 2021].

Сянбичадан олинган сўзлар салмоғи анча оз эканини айтиб ўтиш керак. Шундай бўлса-да, бор манбага таяниб, мазкур тилнинг қайси тил туркумига яқин бўлганини илгари суриш мумкин. Сянбича сўзлардан бири “А-кан” сўзи бўлиб, 285-йилда Сянби йўлбошчиларидан бири Муронг Хуи билан боғлиқ билгиларда учрайди. У акасини кунботар томонларга жўнатиб юборишидан қайғуга чўмиб ёзган тўртлиги – “Сянби акасининг қўшиғи”да тилга олинган ярим-мўғулча “ақа” (“ака”) билан битта негиздан бўлиб, Туюҳунча “акан” кўриниши илк бор V-VI асрлар – Тоба элатига хос сўзлар орасида учрайди.

Ўрхун битиктошларида “Табйач” дейилганда Чин (хитойлик)лар ва Чин юрти тушунилган, бироқ келиб чиқишига кўра турк ва мўғулларга яқин бўлган Тоба элати Чинни эгаллаб, чинликлар билан аралашиб кетгани учун “Тоба” (Табғач) ўша кезларда “Чин ўлкаси” маъносида қўлланила бошлаган. Тонюқуқ битиктошидаги “Мен, доно Тонюқуқ, Табғач элида туғилдим. Бутун турк эли Табғач қўл остида эди” ёзувида турк элларининг Табғач (Хитой)га қарам бўлган кезларига урғу берилгани англашилади. ХI юзйилликда Маҳмуд Кошғарий ҳам “Тавғач”ни Хитой маъносида қўллаган.

Тоба Вей (Табғач)

Сянби парчаланганидан сўнг унинг энг кучли тармоқларидан бири бўлган Тоба уруғи (эски туркчаси: Таbйач) жанубга силжиб, милодий 386-йилда Шимолий Хитойни бирлаштиради ва Тоба Вей, яъни Шимолий Вей (北魏) сулоласини тузади. Бу сулола 534-йилгача, чамаси 150 йил бўйи Шимолий Хитойни бошқаради. Айрим изланувчилар тобаларни “туркларнинг бир тармоғи” деб қарасалар-да, хитой йилномаларига таянилса, уларнинг келиб чиқиши Дўнг-ҳу → Сянби занжирининг бир бўғини экани ойдинлашади. Чамаси, кўплаб кўчманчи уруғлар битта байроқ остида бирлашаркан, улар учун тил эмас, сиёсий мақсад кучлироқ бирлаштирувчи тунунча бўлгани, Тоба сиёсий уюшмасига кирган уруғларнинг айримлари турк, айримлари мўғул, ё бўлмаса тунгус-манжур тилли бўлгани англашилади.

Тоба тилининг қайси тил туркумига кириши юзасидан олимлар орасида турлича қарашлар бор. Боодберг Тоба тилини “мўғулча атамалар анча-мунча учрайдиган, бироқ негизи туркий бир тил” деб очиқлаган. Клаусон эса Тоба ва Сянбиларнинг деярли барчасини туркий деб қараган. Бироқ венгриялик турколог Лигети Тоба тилида учрайдиган чъи-шан-чêн “тилмоч” сўзини мўғулча кäлмäрчин “тилмоч” сўзи билан тенглаштириб, бу сўзнинг негизида мўғулча кäл / кел “тил” сўзи ётишини ўрнак ўлароқ келтирган ва шу орқали Тоба тилининг эски мўғулча эканини илгари сурган. А.Вовин ҳам Тоба тилини мўғулча тармоққа тегишли деб очиқлаган. Шу ўринда мўғулча кäлмäрчин билан эски туркча тилмач сўзлари битта негиздан эканини кўздан қочирмаслик керак бўлади.

Тоба сулоласига тегишли сўзлар кўпроқ хитой йилномаларида сақланиб қолган. Боодберг бу сўзларни хитойчага мазмунига солиштириш орқали уларнинг туркий ва мўғул негизларини аниқлаган. Биз айрим изланувчиларнинг ишларига таяниб намуна келтирамиз:

1.      Къо-сун “қиролича” – турк. қатун ~ қаятун “хотун, малика, хоннинг бош хотинининг унвони”;

2.      Къо-по-чêн “эшикоғаси” – турк. қапайчин “қапуқчи, эшикоғаси”;

3.      Чъи-шан-чêн “тилмоч” – мўғул. кäлмäрчин “тилмоч”;

4.      Пи-тê-чêн “котиб” – турк. битäкчин “битикчи”;

5.      Ҳсиен-чêн “почтачи” – турк. ямчи “ёмчи, почтачи”;

6.      Тоу-лу “қонуний бўлмоқ” – турк-мўғул . тöрü “қонун, низом”;

7.      Къу-жен-чêн (атоқли от) – турк-мўғул. қойинчин / қонинчин “қўйчи, чўпон”;

8.      А-кан (унвон) – мўғул. ақан “ака, оға”. Бу сўз эски туркчада ақа “ака” тарзида учрайди;

9.      Къо-ҳан (унвон) – турк-мўғул. қайан “хоқон”;

10.    Чиҳ-чин (шаҳзодалар унвони) – турк. тегин > мўғул. чигин “шаҳзода”;

11.    Чиҳ-чêн (ички амалдорлар унвони) – турк. ич “ички”;

12.    Ҳо-ла-чêн “отлиқ жангчи” – турк. атлачин “отлиқ”;

13.    То-по-чêн “яёв жангчи, туғчи” – турк-мўғул . табақчин “яёв қўшин”;

14.    Ҳу-ло-чêн “камарларни сақловчи ҳарбий амалдор” – турк. қурақчи / қорчи “қўрчи, камарчи”, мўғул. хорчи;

15.    Со-ту-чêн (унвон) – турк-мўғул. сайдақчин “ўқ-ёй сақловчи”;

16.    Пъу-та-чêн “ҳукмдор кийимларини кўриқловчи амалдор” – турк.-мўғул. бойдақчин “бўғчачи”;

17.    Чê-ҳуи-чêн (унвон) – турк-мўғул. жарйучï “терговчи”;

18.    А-чêн “ошпаз” – турк. аšчин “ошчи, ошпаз” [Боодберг 1936: 169-179; Бобоёров 2021].

Юқорида келтирилган Тоба сулоласига тегишли 18 та сўз ва атамалар шуни кўрсатадики, уларнинг кўпчилиги – 7 таси – тўғридан-тўғри туркий сўзлар билан тенглаштирилиб, 9 таси ҳам туркийча, ҳам мўғулча негизда очиқланади; а-кан ва чъи-шан-чêн каби 3 таси эса мўғул  тилларига тегишлилигини кўрсатиб турибди. Бу эса Тоба уруғлар уюшмаси қамровида туркий уруғларнинг салмоғи юқори бўлганини, бироқ бошқарув тизимида мўғул  тилининг ҳам кучли ўрин эгаллаганини кўрсатади.

Туюҳунлар

Сянби уруғлар уюшмаси парчаланганидан сўнг Муронг уруғининг тўнғич ўғли Муронг Туюҳун (246–317) бошчилик қисми кунботар томонларга – бугунги Хитойнинг Чингҳаи ўлкаси (Шарқий Туркистоннинг кунчиқардан қўшниси)га кўчиб кетади. Хитой йилномаларида келтирилишича, бу бўлинишнинг сабаби икки ака-уканинг – Туюҳун ва укаси Муронг Хуининг – от курашларидаги келишмовчиликлари бўлган. Бироқ бош сабаб хоқонлик тахти эди.

Туюҳун ўз уруғини бошлаб, бугунги Хитой шимолидаги Йиншан тоғларига, сўнгра Лонгхи ерларига кўчиб ўтади ва у ерда ерли Қианг ва Ди элатлари билан бирлашиб кучли иттифоқ тузади. Милодий IV асрдан бошлаб улар Чингҳаи кўли теграси (ХХРнинг Чингҳаи ўлкаси)да ўз бошқарувини ўрнатадилар. Бу сиёсий уюшма бошқаруви чамаси 350 йил – милодий IV юзйилликдан VII юзйилликгача яшайди.

Туюҳунларнинг бизгача етиб келган ёзма манбалари йўқ. Уларнинг тарихи фақат хитой йилномалари орқали ўрганилиши мумкин. Юқорида айтиб ўтилганидек, Вовиннинг урғу беришича, бу манбалар орасида “Сонг шу” (宋書, 488-йил) Туюҳунлар тилга олинган энг эски хитойча ёзмалардир. “Шеи-шу” (魏書) эса кейинроқ – 551–554-йилларда тузилган бўлса-да, Туюҳунлар тўғрисида айри бир бўлимни ўз ичига олади [Вовин 2015: 159]

Туюҳун тилининг қайси тил туркумига тегишлилиги хусусида олимлар орасидаги тортишувлар узоқ йиллардан бери давом этада. Юқорида таъкидланганидек, Пеллиот Туюҳун тилини мўғулча деб қараган, Клаусон эса Туюҳунлар Муронг Сянбиларидан ажралиб чиққанлиги сабабли туркий тилда сўзлашган дейди. Бироқ Вовин бу икки қарашга ҳам қарши чиқиб, Туюҳун тилини ярим-мўғул, яъни мўғул тили тармоғига эмас, Хитан тили сингари айри бир тармоққа тегишли тил дейди. Бошқа бир изланишларда эса “Дўнг-ҳулардан келиб чиққан Шуҳуан, Сянби, Туюҳун, Роуран (Жоужан) каби элатларнинг тили кейинги мўғул  тил туркумига кирувчи тил бўлганини бугунги кунда кўпчилик қўллаб-қувватлайди” дейилади [Ток 2020: 113].

Хитой йилномаларида Туюҳунча ўлароқ келтирилган сўзлар ўта оз – бор-йўғи тўртта. Бироқ Вовин ана шу тўртта сўзни илк ўрта хитойча (ЭМC) ўқилишига таяниб, Туюҳун тилининг ярим-мўғулча эканини илгари суради:

1. 處 – чʰо “сен” (иккинчи шахс бирлик олмоши).

Хитойча ёзуви 處 иероглифининг ЭМC ўқилиши тсʰʲwоᴴ. Вовин бу сўзни мўғулча чи (“сен”) билан муқобиллаштиради. Шу ўринда айтиб ўтиш керак, хитойча белги унли товуш сифатида олд юқори “и”ни эмас, балки ўрта орқа “о”ни беради. Демак, Туюҳунча “чʰо” мўғулча “чи” билан тўлиқ уйғун эмас. Бу эса Туюҳун тилининг ярим-мўғул эканини кўрсатувчи  бош кўрсаткичлардан биридир [Вовин 2015: 159-160]. Эски туркчада бу олмош “сäн” кўринишида бўлиб, деярли барча туркий тиллар, жумладан, ўзбек тилидаги “сен” бунинг ёрқин ўрнагидир.

2. 可寒 / 可汗 – қаян “хоқон” (унвон).

Хитойча ёзуви 可寒 нинг ЭМC ўқилиши: кʰâᴮ-йâнᶜ. Пеллиот бу атамани тўғри аниқлаган бўлиб, у “буюк қан”, яъни “император” маъносига эга. Вовинга кўра, бу атаманинг қайа- қисми енисейча негизли бўлиб, сўз сўнгидаги -н қўшимчаси Сянби тилидан ўзлашган. Ўрта мўғулчада “қайан” кўринишида сақланиб қолган [Вовин, 2015: 160-161]. Эски туркчада ҳам бу атама қайан кўринишида Ўрхун битиктошларидан бошлаб кенг қўлланган; ўзбек тилида эса “хоқон” шаклида сақланиб қолган.

3. 阿干 – акан “ака” (қариндошлик атамаси).

Хитойча ёзуви 阿干 нинг ЭМC ўқилиши: â-кâн. Бу сўз “Сонг-шу” (96-боб)да Сянбилар билан боғлаб келтирилган. Вовин бу сўзни мўғулча ақа (“ака”) билан тенглаштиради: барча мўғул  тилларида унинг сўнгги товуши -н йўқ: ақа, ах, аха, ахаа. Демак, Туюҳунча акан ва Сянбича “акан” ярим-мўғулча архаик бир сўзнинг қисқарганидир. Эски туркчада “ака” сўзи ақа кўринишида ХIII юзйилликдан олдинги манбаларда учрамайди. Шунинг учун Вовин туркий ақа сўзининг ўзи ҳам ярим-мўғул тилидан ўзлашган бўлиши мумкин деб қарайди [Вовин, 2015: 161].. Туркий тиллар орасида энг кўп ўзбек тилида “ака” кўриниши бугунги кунда кенг қўлланилади.

4. 莫賀 – муоᶜ йâᶜ “ота” (қариндошлик атамаси).

Хитойча ёзуви 莫賀 нинг ЭМC ўқилиши: муоᶜ-йâᶜ. Бу сўз “Сонг-шу” (96-боб, 3а)да “ота” англамида келади. Пеллиот бу сўзни ёзма мўғулча абайа (“амаки ота”) билан боғлаган эди, бироқ Вовин бу боғланишни фонетик томондан ишончсиз деб қарайди. У унинг ўрнига Хитан тилидаги “м.о аи” (“буюк ота”) ва тахминий “м.о ҳор” (“буюк киши” = “ота”) сўзлари билан тенглаштиради. Бу ҳам Туюҳунча билан Хитан – қорахитойча ўртасидаги ярим-мўғул яқинлигининг яна бир кўрсаткичидир. Эски туркчада “ота” сўзи “ата” кўринишида Ўрхун битиктошларида учрайди; ўзбек тилида “ота” шаклида сақланиб қолган [Вовин, 2015: 162-164].

Кўриниб турибдики, Дўнг-ҳу, Сянби, Тоба Вей ва Туюҳун элатларининг тарихий занжири тил кўрсаткичлари орқали чуқурроқ изланшларни талаб қилади. Бу занжирнинг ҳар бир бўғини ўзидан кейинги элатнинг тили, давлатчилиги ва маданиятига таъсир кўрсатган. Милоддан олдинги III асрда Сиунгну (Хун)лардан енгилган Дўнг-ҳулардан ажралиб чиққан Сянбилар ўз навбатида, Муронг, Тоба, Ювен, Чифу каби тармоқларга бўлинар экан тил ўзгаришлари юз берган бўлиши мумкин. Ана шу тармоқларнинг икки муҳим – Тоба ва Туюҳун элатлари кейинчалик Марказий Осиё тарихида айрича ўрин эгаллайди. Қизиғи шундаки, келтириб ўтилган ушбу этник атамалар V–IХ юзйилликларда Шарқий Европага кўчиб, бу ерда ўз бошқарувини ўрнатган турк эл-улуслари билан тенглаштирилади: Сянби ~ Сабир (Сувор), Шуҳуан ~ Ўғур, Муронг ~ Можор ва бошқалар. 

Тил масаласида учала элатнинг – Сянби, Тоба ва Туюҳунларнинг тили ярим-мўғул тармоққа тегишли экани бугунги кунда кўпчилик изланувчилар томонидан қабул қилинмоқда. Бироқ бу тилларнинг сўз таркибида туркий излар ҳам кучли экани сўзлар ўрнагида аниқ кўринади. Юқорида кўриб чиқилганидек, Тоба Вей сулоласига тегишли 18 та сўзнинг 7 таси тўғридан-тўғри туркий сўзлар билан тенглаштирилса, 9 таси ҳам туркийча, ҳам мўғулча негизда очиқланади. Бу эса Тоба элати қарамоғида туркий уруғларнинг салмоғи юқори бўлганини кўрсатади.

Туюҳунча 4 та сўз – чʰо (“сен”), қайан (“хоқон”), акан (“ака”) ва муоᶜйâᶜ (“ота”) сўзлари Вовин томонидан илгари сурилганидек, бу тилнинг мўғул  бош тармоғига эмас, Хитан тили сингари ярим-мўғулча тармоққа тегишлилигини кўрсатади. Ушбу сўзларни эски туркча ва ўзбек тилидаги кўринишлари билан солиштириш эса мазкур уруғлар узоқ йиллар бўйи туркий элатлар билан ён-ёнма яшаб, бир-бирининг тилига таъсир этганини кўрсатади. Бошқа жиҳатдан бу каби ўхшашликлар ушбу тиллар қариндош бўлиши мумкинлиги билан очиқланади.

Шундай қилиб, Дўнг-ҳу → Сянби → Тоба/Туюҳун занжири нафақат тарихий, балки тилшунослик томонидан ҳам бир-бирига чамбарчас боғлиқ элатлар эканини кўрсатади. Эски туркча ва ўзбек тилида сақланиб қолган хоқон, ака, ота, тöрü каби сўзлар – узоқ муддатли тил борди-келдиларининг бугунги кунга етиб келган изларидир.

Алпарслон БОБОЁР,

Чуваш давлат университети талабасı

Қо ълланилган адабиётлар рўйхати

Бирламчи манбалар:

1.      Сонг шу (宋書). 488-йил.

2.      Шеи шу (魏書). 551–554-йиллар.

3.      Зҳоу шу (周書). 636-йил.

4.      Танг шу (唐書). 945-йил.

Иккиламчи манбалар:

1.      Бабаяров, Ғ. (2021). Ўзбек тили тарихи. Тошкент.

2.      Бабаяров, Ғ., Кубатин, А. (2016). “Эски турк битикларидаги а-кан сўзи ҳақида”. Шарқшунослик, 32-36-бетлар.

3.      Boodberg, P. (1936). “The Language of the T’o-pa Wei”. Harvard Journal of Asiatic Studies, 1, 167-185-betlar.

4.      Clauson, G. (1960). “Turk, Mongol, Tungus”. Asia Major, 8, 105-123-betlar.

5.      Kane, D. (2009). The Kitan Language and Script. Leiden: Brill.

6.      Ligeti, L. (1969). “Le Tabghatch, un dialecte de la langue Sien-pi”. Mongolian Studies.

7.      Pelliot, P. (1921). “Note sur les T’ou-yu-houen et les Sou-p’i”. T’oung Pao, XX.

8.      Shimunek, A. (2017). Languages of Ancient Southern Mongolia and North China. Wiesbaden: Harrassowitz.

9.      Tok, Z. (2020). Tuyuhun Tarihi (M.S. III.–VII. Yüzyıl). Istanbul Universiteti. [Yuksak lisans tezi].

10.    Vovin, A. (2015). “Some notes on the Tuyuhun (吐谷渾) language: in the footsteps of Paul Pelliot”. Journal of Sino-Western Communications, 7(2), .

11.    Vovin, A. (2007). “Once Again on the Etymology of the Title qaγan”. Studia Etymologica Cracoviensia, 12.

12.    Древнетюркский словарь [DTS]. (1969). Nadelyayev, V.M., Nasilov, D.M. va boshq. Leningrad: Nauka.