Китоб ёзиш, нусха кўчириб кўпайтириш, кутубхонада сақлаш ва келажакка ўтказиш ташаббуслари бирданига, ўз-ўзидан пайдо бўлмаган. Кишилик жамияти асрлаб ўсиш, ривожланиш босқичларидан ўтаркан, ўз фикр-ўйларини ғорлар, тоғ қояларига турли бўёқлар ёрдамида қандайдир тушуниксиз чизмалардан бошлаб, бундан 5 минг йиллар олдин суяк, ёғоч, лой, тери устига турли-туман тасвир ва белгиларни чизиш каби йўлларни босиб ўтди.

Дунё халқлари орасида айримлари милоддан бир неча минг йил олдин, айримлари эса яқин замонларда ўз ёзувига эга бўлди. Улар гувоҳ бўлган кундалик воқеаларни бошланғичда турли-туман буюмлар сиртига, тош ва тоғ қояларига, тери ва оғоч қобиқларига ёза бошладилар. Қоғозни яратиб, ўй-фикрларини янада қулай англата бошлаганига атиги 1,5 минг йил бўлди. Бунгача “китоб”лар Ўрта Шарқда лой устига чизиб ёзилиб, кейин қуритилган ҳолда юзлаб сопол лавҳаларни қамраб оларди, Хитойда бамбук тахталар устига иероглифлар туширилган ёғоч китоблар эди. Асрлар сари ёзиш кучайиб, китоб турлари ҳам орта борди. Дунёнинг турли бурчакларида – Рим, Юнон, Миср, Эрон, Ҳинд ва Чин ўлкаларида, Турон – Туркистонда бирин-кетин китоб ёзиш маданияти юзага чиқди, – қай ўлкаларда бир-бирига боғлиқ, қай ўлкаларда эса бутунлай фарқли ҳолда “ноширлик” ўртага чиқа бошлади.

Туркийлар бундан бир ярим минг йилча илгари тошлар сиртига ўйиб ёзиб, битиктош – китоб ярата бошлади. Маҳмуд Кошғарий “Девону луғатит турк” асарида “китоб” маъносида “битиг” сўзини келтириб, унинг “ёзув”, “тумор” (ўғузчада) англамларида ҳам келишини айтиб ўтади [Кошғарий 1960, I: 365-366; DLT 2014: 590]. Шунингдек, китобда “ул битиг чекди – у китобга нуқталар қўйди”, “ул битиг кўчурди – у китобдан нусха кўчирди”, “ул манга битиг битишди – у менга китоб ёзишда ёрдам этди”, “эр битиг битинди – эр киши китоб ёзаётгандек кўринди” каби яна ўнлаб ўрнаклар беради  [DLT 2014: 239, 253, 257, 273]. “Битиг” сўзи “Девону луғатит турк”дан ҳам анча олдин, Ўрхун-Энасой ёзувида битилган – IX аср бошларига тегишли “Ирқ битиг” (Фол китоби)да шу маънода учрайди [Тўхлиев 1991].

Негизида эски туркча “бити- “ёзмоқ, битмоқ” феъли ётадиган “битиг” сўзи Ўрхун–Энасой битиктошларидан (VII–VIII) аввал, илк бор хитой ёзма манбаларида (IV–V) қўлланилган. Хитойнинг Тоба-Вэй сулоласи (386–535) келиб чиқишига кўра туркий, ё бўлмаса, турк-мўғул қоришиқ элати бўлиб, уларга тегишли бир неча ўнлаб сўз ва атамалар хитой иероглифида, хитойча очиқламалари орқали бугунгача етиб келган. Улар орасида pi-tê-chên “битикчи, котиб” сўзи учраб, у эски туркча bitikçin “битикчи” сўзи билан боғлаб тушунтирилади [Boodberg 1936: 169-179; Clauson 1960: 114-118; Бобоёров 2023: 67, 69]. Улардан 300 йил кейин ёзилган Ўрхун-Энасой битиктошларида мазкур сўз “биткачи” кўринишида тилга олинади. Битиктошлардан 3-4 аср кейин ёзилган “Девону луғатит турк”да эса “бититгучи” деган бироз бошқача кўриниши учрайди [Кошғарий 1963, II:  369].

Ёзмоқдаги “йаз- (ёз)” феъли туркий тилларда бирмунча кеч фаоллашган бўлиб, эски туркча асарларда шу англамда деярли учрамайди. Унинг энг эски кўриниши чамаси “йар- “ёзмоқ, ёрмоқ” бўлган. Ўрта асрларга келгачгина бу сўз “бит-“ (битмоқ, ёзмоқ) феълинининг ўрнини эгаллаган. Маҳмуд Кошғарий замонида “йаз” сўзи “баҳор, ёз”дан ташқари “йаз- “ечмоқ, ечилмоқ”, “озмоқ, адашмоқ” англамларида ишлатилиб, туркийлар орасида биргина ўғузлар “ёзмоқ, битмоқ” ўлароқ қўлланган [Кошғарий 1963, III: 66]. Улардаги “ёзмоқ, битмоқ”нинг эски туркчаси “йир-” ёки “йар- “йирмоқ, йиртмоқ, ёрмоқ, айирмоқ, бўлмоқ, белги қўймоқ” феълига бориб тақалган, чамаси. Бундай  туркча сўзларнинг кўпчилиги ўша кўринишда венгер (можор) тилида сақланиб қолган бўлиб, бу тилда ίr “ёзмоқ”, írás сўзи “ёзув” англамида қўлланилади [Rona-Tas, Berta 2011: 125, 459-463]. Биламизки, бугунгача туркий эл-улусларнинг кўпчилиги Ўрхун-Энасой битиктошлари асосида олд туркча (прототуркча) “р” ундошини сўз ўртаси ва сўз сўнгида “з” ундошига айлантиришган.

1-расм. Қутлуғ Элтариш хоқон битиктоши.

Эски туркларда китоб ёзиш анча қадимдан бошланиб, бу анъана қўшни эл-улуслар томонидан ҳам ўзлаштирилганини славян тилларида, айниқса, рус тилидаги “книга” (китоб)нинг келиб чиқиши туркий тилларга бориб тақалиши кўрсатиб турибди. “Книга” негизида эски туркча *küinig (куиниг) сўзи ётиб, Дунай булғорларида *küiniv, уйғурларда kuin, kuinbitig кўринишида учрайди [Фасмер 1986: 263]. Венгерларда эса бу сўз könyv (кўнив) кўринишида сақланиб қолган [Rona-Tas, Berta 2011: 290-291].

Ўрта асрларда уйғур туркларида “куин”, “куин-битиг” сўзлари учраганидек, “Девону луғатит турк”да ҳам “ай-битиги” (ой-битиги) сўзига дуч келинади. Маҳмуд Кошғарий бу сўзни “аскарларнинг номи ва озиғи ёзилган дафтар” деб очиқлайди [Кошғарий 1960, I: 76; DLT 2014: 18]. Демак, туркий эл-улусларда ҳар ойда бир маротаба қўшин саноғи олиб борилган, бунинг учун махсус дафтар тутилган – “ой-битиг” деб аталган. Шунингдек, ота-боболаримиз турли дафтарлар, ҳужжатларни сақлашда махсус “объект”лардан фойдаланишган. “Девону луғатит турк”да “кесурга – ичига қоғозлар солинадиган муқова” деб келтирилгани бунинг исботи [Кошғарий 1960, I: 452].

Туркий тилларнинг кўпчилигида, айниқса, ўзбек тилида сақланиб қолган “бити- битмоқ, ёзмоқ”, “ёз- ёзмоқ“ феъллари билан бирга эски туркчада “ур- урмоқ (бирор буюм, тош устига уриб ёзмоқ)”, “тўқи- тўқимоқ (тош ва тоғ қояси устига ўйиб ёзмоқ), “ўй- ўймоқ (қаттиқ жисмнинг устини ўйиб ёзмоқ)” каби сўзлар учрайди, айримлари бироз маъно ўзгаришига учраб бўлса-да бугунгача етиб келган.

Эски туркчада “қоғоз”

Кунчиқар эллари, айниқса, мусулмон араб, форс, туркий ва яна бир неча эл-улус тилларида “қоғоз”, “коғаз”, “қағит” кўринишларида учрайдиган сўз уйғурча ёзувли эски турк битикларида “кäгдä” кўринишида келтирилган. Айрим изланувчилар “қоғоз”ни туркчага суғдчадан ўзлашган деб қарайдилар – “кâғда”, “кâғдийаҳ” сўзларига таяниб [Tekin 1986: 32]. Форсчага “коғаз”, “коғиз” кўринишларида ўтган бу сўз туркий тилларнинг аксариятида “қоғоз”, “қағаз” бўлса, Онадўли туркчасида “қағит”га айланган. Суғдлар “қâғда”, уйғур турклари “кагда” шаклида ишлатиб, кейинчалик бошқа тилларга “коғаз”, “қоғоз” кўринишида ўзлашган дея қаралувчи сўз негизида эса эски хитойча қорағат мевасини англатган “қу” (эски хитойча кўриниши kuk / k’ak) сўзи ётади, хитойча k’ak сўзига суғдийча -da бўғини қўшилиб ясалган деб қарайдиган изланувчилар ҳам бор [Tekin 1986: 32], бироқ қуйида кўриб чиқиладиганидек, “қоғоз” сўзи туркий негизга эга.

“Қоғоз” сўзи аслида эски туркча “оғоч (дарахт) пўстлоғи, қобиқ” маъносидаги “қаз”, “қас” сўзларидан келиб чиққан бўлиши ҳам мумкин. “Девону луғатит турк”да “қаз – ҳар бир дарахтнинг пўстлоғи”, “қасуқ – ҳар бир дарахт пўстлоғи. Бу сўзнинг асли “қас”дир, қ кейин қўшилган” деб келтирилади [Кошғарий 1963, III: 165; Кошғарий 1960, I: 363]. Бизнингча, “қобиқ” англамидаги “қаз” сўзи “қағаз” (қоғоз)га айланиши эски туркий тилдаги фонетик ўзгаришни бошдан кечиргани билан боғлиқ. Биламизки, эски туркча тил йўриқларига кўра, унлилар орасига, айниқса, узун унлилар орасига “ғ” ундошини қўшиб айтиш ҳоллари ҳам учраган. Масалан, “Ўғузнома”нинг эски туркча – уйғурча ёзувли нусхасида “қар” (қор) сўзи “қағар” ёзилганидек [Ўғузнома 2007: 9], “қаған” (хоқон) сўзи “қан” (хон) кўринишини олган бўлиши мумкин. “Батур” сўзи бирмунча кейинроқ унлилар орасига “ғ” ундоши қўшилиши билан “бағатур”га айланган, ундан “баҳодур” сўзи келиб чиққанидек [Boboyor 2024] “қаз” сўзидан “қағаз” (қоғоз) сўзи ясалган, чамаси.

2-расм. “Ирқ битиг”дан ўрнаклар.

Қобиқ, пўстлоқ, қайин пўстлоғи ёки шунга яқин англамлардаги “қас”, “қаз”, “қаза”, “қайза”, “қайзға”, “қасмоқ”, “қасқон”, “қасириқ” каби сўзлар бугун ўнлаб туркий тилларда, шу жумладан, ўзбек тили ва шеваларида учрайди [ЭСТЯ 1997: 328-329; ЎТИЛ 2008: 258; ЎХШЛ 1971: 157]. Қизиғи шундаки, бирор нарсага, айниқса, қоғозларни китоб кўринишига келтириб, жилд (қобиқ) қоплаш босқичи айрим шеваларда “қасноқлов” дейилади.

Илк қоғозлар оғоч – дарахт қобиғидан қилинганидан келиб чиқилса, бу сўзни хитойча “ку” (kuk / k’ak) билан суғдий қўшимча “-да” қўшилишидан ҳосил бзлган дегандан кўра, эски туркча негизда қараш анча ишончлироқ.

Эски туркларда ёзув қуроллари

Туркий элларнинг ўтмишдаги ёзувлари – битиклар тошга, қояларга, темирга, сопол ва ёғоч бўлакларига ёзилган босқичда – милоднинг илк ярмидан IX–Х юзйилликларгача ёзув мосламаси сиртига “уриб”, “тўқиб (зарба бериб)”, “йўниб”, “ўйиб”, “тирнаб” туширилган. Буни юқорида Ўрхун-Энасой битиктошларига таяниб келтирилган ўнлаб ўрнаклар кўрсатиб турибди. Қаттиқ юзага бирор ҳарф тушириш осон эмасди, ота-боболаримиз темирдан қаттиқ ёзув мосламаси яратиб, у ёрдамида тошда, метал (терсак)да ботиқ ёки буртиқ тайёрлаб ёзувни анча кенг ёйди.

Терига, қоғозга ёзиш йўлга қўйилгач “қамиш”да ёзув битиш кенг тарқалади. “Девону луғатит турк”да “битигу – туркларда ва бошқаларда сиёҳдон” деб тилга олган ёзув қуроли ва “ужук” (қамиш қалам) эндиликда турк битикчиларининг ишини анча енгиллаширади [Кошғарий 1963, III: 189]. Қамишдан ясалган ёзув қуроли эски туркчада “ужук” ёки “узук” деб аталиб, ўрни келганда бу сўз “ҳарф белгиси ва бўғин”, ўрни келганда эса “қамиш қалам” маъносида қўлланиларди [Кошғарий 1960, I: 101; DLT 2014: 931; Tekin 1986: 32]. Қизиғи шундаки, туркийлар “қалам” сўзини араблардан (улар юнонлардан) олган бўлсалар-да, айрим изланувчилар илгари сурганидек, ўз тилидаги “қоратош” сўзини “карандаш” кўринишида славянларга, русларга бериб юборишган [Фасмер 1986]. Эски туркларда ёзув айрим ўринларда оқ ёки қора тош билан ёзилгани ҳақида “Девону луғатит турк”да қуйидаги маълумотлар берилган: “Қулбақ – турклардан бир тақводор киши исми, У Баласоғун тоғларида яшар эди. Айтишларига кўра, у қўли билан катта қора тошга “тенгри қули Қулбақ” деб ёзса, оқ хат ёзилар, агар оқ тошга ёзса, қора хат пайдо бўлар эди. Унинг излари ҳалигача ҳам турибди, дейдилар” [Кошғарий 1960, I: 440; DLT 2014: 207].

Эски туркий адабий тил ва ёзма асарлар

Кунчиқарда Узоқ Шарққа яқин Саха (Ёқут) ўлкасидан кунботарда Шаркий Европа – Болқон турклари, Қирим ва Гагауз ўлкасигача, шимолда Жанубий Сибир, Волга – Уралбўйи, жанубда Тибет тоғлари, Шимолий Афғонистон, Хуросон ўлкасигача, жануби-ғарбда Озарбойжон, Кичик Осиёгача чўзилган кенгликларга ёйилган туркийлар тили, ёзма манбаларда келтирилган илк туркча сўзлар, бу тилнинг қардошлари ва босиб ўтган йўли тўғрисида кўп қарашлар ўртага ташланган. Баъзилари бир-бирига уйғун келса, қайсидир қарашлар мос эмас. Бугунги кунда сони 30 дан ортиқ, сўзлашувчилари 250–300 миллион бўлган туркий тиллар беш босқични бошдан кечирган. Атоқли тилчи олим Т.Текин ёзма манбаларда учрайдиган тил билгилари негизида турк тиллари босиб ўтган босқичларни қуйидагича ажратиб кўрсатган [Tekin, Olmez 2003]:

1. Илк туркча, чамаси, милоддан олдинги сўнгги мингйилликдан милод бошларигача. Бугунги барча туркийларнинг ота-боболари шу тилда сўзлашишган;

2. Ўзак булғорча ва ўзак туркча чоғи – милодий I–VI юзйилликлар оралиғи;

3. Эски туркча ва эски булғорча чоғи – милодий VI–XI юзйилликлар оралиғи;

4. Ўрта туркча ва ўрта булғорча чоғи – XI–XVI юзйилликлар оралиғи;

5. Янги туркча ва чувашча чоғи – XVI юзйилликдан бугунгача. Туркий тиллар орасида ўзининг ўтмиши ва сонига кўра етакчилик қилувчи тиллардан бири ўзбек тили ушбу босқичларнинг деярли барчасининг изларини ўзида у ёки бу даражада сақлаб қолган.

Туркий тилларнинг биринчи ва иккинчи босқичи даврига тегишли бирор ёзма асар бугунгача аниқланмаган. Эски туркча ва эски булғорча чоғи – милодий VI–XI асрлар оралиғида ёзилган ўнлаб китоблар, битик ва битиктошлар етиб келган бўлиб, улар қадимги турк-рун, эски уйғур, моний ёзувларидадир. Булғор туркчасини айтмаганда, ушбу ёзма ёдгорликларнинг кўпи бугунги туркий тилларнинг қарлуқ (уйғур – хоқония туркчаси), ўғуз ва қипчоқ тармоқларини қамраб олиб, бирор туркий тил лаҳжасида эмас, “шеваларусти” йўсинда ёзилган. Бу эса ўша кезлардаёқ туркийларда адабий тил юзага кела бошлаганини кўрсатади.

3-расм. Моний инонч тизимига тегишли “битик” – китобларни ёзаётган эски турк битикчилари.

Юқорида айтиб ўтилганидек, эски туркий тилнинг бу босқичидаги ёзма намуналарида “битиг” сўзи кўп учрайди. “Битиг” сўзи арабчадан ўзлашган “китоб” сўзи билан тенг англамда бўлиб, VII аср сўнгги ўнйилликлари – VIII аср илк ярмига тегишли Қутлуғ Элтариш, Тунюқуқ, Билга хоқон, Кул тегин, Қорабалғасун ва яна ўнлаб Ўрхун-Энасой битиктошларида учрайди. Ушбу “битиктош” – тошкитоблар бугунги кунгача аниқланган илк туркий ёзма адабиётлардир. Туркий элларнинг илк ёзуви бўлмиш “Ўрхун-Энасой битиклари” тилида ёзилган қоғоз ёки терига битилган китоблар IX–X юзйилликларга тегишлидир. Қоғозга ёзилган эски туркий китобларнинг илк ўрнаклари IX–XIII асрларда яратилган “Ирқ битиг”, “Олтун ёруғ”, “Куен-чу кечмиши”, “Саккиз юкмаг”, “Хуастуанивт”, “Қутадғу билиг”, “Ўғузнома” каби жамиятнинг турли масалаларига бағишланган тарихий ва бадиий асарлардир.

Тўхтам

Эски турк китобчилик анъанасининг ўзига хос томонларидан бири шуки, ўрта асрлар, айниқса, турк-ислом ўртамида ёзилган асарлардан фарқли ўлароқ кўпининг номланиши туркий тилдалигидир. Юқорида келтириб ўтилган “Ирқ битиг”, “Олтун ёруғ”, “Саккиз юкмак” ва бошқалар ёрқин мисол. Х юзйилликдан ХХ юзйилликкача туркий тилда яратилган бадиий, тарихий, диний, саёҳатнома асарларнинг айримларини ҳисобламаганда, босими арабча ва форсча номланган. Шарқий Туркистондаги адабий ўртамни айтмаганда, минг йиллик вақт кесимида ёзилган арабча ёзувли туркий асарлар орасида Юсуф Хос Ҳожибнинг “Қутадғу билиг”и ва яна бир неча бармоқ билан санарли асар номи туркий тилда, холос.

4-расм. “Хуастуанивт”дан ўрнаклар.

Милоддан олдинги асрлардаёқ йирик салтанатлар қуриб, кўплаб ҳарбий юришлари орқали дунёнинг уч қитъасига ёйилган туркий эл-улуслар янги ўлкаларни қўлга киритиш билангина чекланиб қолмади, балки ўзларидан бой ёзма мерос қолдирди. Улар орасида китоб ёки китобчилик санъати ўзига хос ўрин тутади. “Битиг” “куйниг” (китоб), “битигчи” (котиб, ёзувчи), “ужук” (қамиш қалам), “қоратош” (қалам), “битигу” (сиёҳдон), “қағаз” (қоғоз) каби аксари туркий тил негизида яратилган сўз ва атамаларнинг ўртага чиқиши ва қўшни эл-улуслар тилига ўтиши туркийларда ёзув маданиятининг нечоғлик юксак бўлганини кўрсатиб турибди. Бу тилдаги китобларнинг турли ёзувларда ёзилгани ва айримларининг бир неча қўлёзма нусхалари бугунгача етиб келгани эса китоблар туркий эл-улуслар ижтимоий-маданий турмушининг ажралмас бир бўлаги бўлганини кўрсатади.

Ғайбулла БОБОЁРОВ,

тарих фанлари доктори, профессор

Қўлланилган адабиётлар

1. Абдураҳмонов Ғ., Рустамов А. Қадимги туркий тил. Тошкент: Ўқитувчи, 1982.

2. Бобоёров Ғ. Тун ябғу-хоқон. Тошкент: “Аbu Matbuot-Konsalt”, 2011.

3. Бобоёров Ғ. Ўзбек тили тарихи. I. Энг эски чоғлари. Тошкент: Фан, 2023.

4. Кошғарий, Маҳмуд. Туркий сўзлар девони (Девону луғотит турк) / Таржимон ва нашрга тайёрловчи С.М.Муталлибов. 1–3 томлар. Тошкент: Фан, 1960–1963.

5. Содиқов Қ. “Хуастуанивт”нинг қадимги туркий версияси / “Жаҳон адабиёти”, 2015 йил, 7-сон.

6. Содиқов Қ. Туркий ёзма ёдгорликлар тили: адабий тилнинг юзага келиши ва тикланиши. Тошкент, 2006.

7. Ўзбек халқ шевалари луғати. Тошкент, 1971.

8. Ўзбек тилининг изоҳли луғати. А.Мадвалиев таҳрири остида. Тошкент, 2008.

9. Ўғузнома. Нашрга тайёрловчи Б.Исабек. Тошкент: Ўзбекистон, 2007.

10. ЭСТЯ – Этимологический словарь тюркских языков. Общетюркские и межтюркские лексические основы на буквы К – Қ. Москва, 1997.

11. Фасмер М. Этимологический словарь русского языка / Пер. с нем. и доп. О.Н.Трубачева. – 2-е изд. – Т. 2 (Е-Муж). – М.: Прогресс, 1986.

12. Rona-Tas A., Berta A. West Old Turkic Turkic Loanwords in Hungarian. ParT I: Introduction, Lexicon »A-K«. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 2011.

13. Tekin Ş. Eski Türklerde yazı, kağıt, kitap ve kağıt damgaları. İstanbul: Eren, 1993.

14. Tekin Т., Olmez M. Tiirk Dilleri-Giri§. İstanbul: Yildiz Dil ve Edebiyat Yayinlari, 2003.

15. Tuguşeva L.Y. Türkler ve Toharlar Arasındaki Münasebetler // TÜRKLER. Ankara, 2002. Cilt 2. S. 152–156.