Хитан (қорахитой) тили милодий 907-1125 йилларда Шимолий Хитойни бошқарган «Лиао» сулоласининг давлат тили бўлиб, ўзига хос ёзув тизимига эга, айни вақтга қадар тўлиқ ўрганилмаган. Қорахитой салтанати Турон – Марказий Осиёнинг улкан бир бўлаги – Шарқий Туркистон, Еттисув ва Амударё-Сирдарё оралиғини эгаллаб, Қорахонийлар сулоласини ўзига бўйсундирган йирик сиёсий куч ўлароқ ўтмишда ўзидан ўчмас излар қолдиради. Этник келиб чиқишида, ҳеч бўлмаганда, сиёсий уюшувида мўғул – тунгус – турк элатлари қатнашган Хитан – Қорахитойлар турк эл-улуслари давлатчилигини ўзида қамраб олган йирик сиёсий куч ўлароқ билинади. Сўнгги ўн йилликларда Даниэл Кане, Андрáс Рóна-Тас ва Андреw Шимунек каби таниқли тилчиларнинг изланишлари орқали бу элат тилининг сўз бойлиги ва товуш тизими босқичма-босқич аниқлаштирилмоқда. Бироқ хитан тилининг туркий тиллар билан не чоғлик олди-берди қилгани, ҳар иккала тил орасида қариндошлик бор-йўқлиги бугунгача яхши ўрганилмаган, айниқса, ўзбек тилчилари деярли изланишлар олиб боришмаган.

Хитан ва Ширwи (Шиwэй — 室韦) элатлари Серби (Сиянби — 鲜卑) элининг тармоқ уруғлари бўлиб, кўпчилик олтойшунослар илгари сурганидек, Ширwи уруғлар бирлигига «тунгус» тилида сўзлашувчи Мо-ҳо элати, «прото-мўғул» тилида сўзлашувчи Менг-wа элати ва бошқа ўнлаб кўчманчи элатлар кирган (Ратчневскй 1966: 231). Турк хоқонлиги (552-744) қарамоғида бўлган ушбу элатлар хоқонликдан олдин ва кейин ҳам ўнлаб турк эл-улуслари билан баъзан қўшни, баъзан аралаш яшаб, ўзаро олди-берди қилган. Бу эса туркий сўзларнинг хитан тилига ўтиши учун имкон туғдирган. Шу ўринда айтиб ўтиш керак, айрим изланувчилар хитанчадаги туркча сўзларни ўзаро қўшничилик орқали ўзлашган деб қарасалар, бошқалар ҳар иккала тилда ўхшаш сўзлар учрашини «Олтой тил оиласи»даги қариндошлик билан боғлайди. Мақоламизда ушбу қарашларга ойдинлик киритиш учун хитан тилида учрайдиган туркий илдизли сўзларни эски туркча ва ўзбек тили билан солиштириб кўрамиз. Изланишимизда қуйидаги товуш ўзгаришларига тўхталмоқчимиз:

туркий сўз бошидаги «б-» нинг хитанчада «п-» га ўтиши, сўз ўртасидаги «-г-/-γ-» нинг тушиб қолиши ва унли алмашинувлари. Бу товуш ўзгаришлари хитан тилининг турк тиллари билан алоқасини белгиловчи бош кўрсаткичлар саналади.

1. эм- – «ичмоқ».

Хитанчада «эм-» феъли «ичмоқ» англамида қўлланилган [Кане 2009: 162]. Эски туркчада бўлгани каби кўплаб турк тилларида, шу жумладан, ўзбекчада «эм-» кўриниши «сўрмоқ, эммоқ» маъносида учрайди. Мўғулчада «эмкü-, üмкü-» кўриниши «тутмоқ, оғизда ушламоқ» англамидадир. Хитанча «эм-» сўзи эски туркча «эм-» билан фонетик ўхшашликка эга, бироқ англам – маъно бўйича бироз фарқланади: «ичмоқ» ва «сўрмоқ» англамлари яқин бўлса-да, бир хил эмас. Д. Кане илгари сурганидек, ушбу ёзув белгиси олд ва орқа унлили сўзларда ҳам учрайди, бу эса сўзнинг товуш тизимидаги ўрнини тўлиқ аниқлашни қийинлаштиради.

2. эсен – «эсон».

Хитанчада «эсен» сўзи «узоқ умр, соғлик» англамини билдиради [Кане 2009: 198]. Эски туркчада эса у «эсäн» кўринишида бўлиб, «соғ-саломат, эсон» англамида қўлланилган. Мўғулчада ҳам «эсен» кўринишини сақлаб қолган бу сўз кўплаб турк тилларида, айниқса, ўзбек тилида «эсон» (эсåн) кўринишида учраб, «эсон-омон» қўшалоқ сўзида бугунги кунда ҳам кенг қўлланилади. Хитанча «эсен» эски туркча «эсäн» билан фонетик томонда тўлиқ уйғун келади. Бу сўзнинг уч тилда ҳам деярли ўзгаришсиз сақланиб қолгани унинг қанчалик эски эканини кўрсатади.

3. тüмüр — «темир».

Хитанчада «тüмüр» сўзи атоқли от ўлароқ учрайди: «Тüмüр Тунга» [Рóна-Тас 2018]. Рóна-Тасга кўра, хитан тилида «темир» англамидаги хитанча сўз «*қаśу» бўлган. Мўғул тилларидан бири даур тилида бу сўз «касоо» кўринишида сақланиб қолган. Шунинг учун «тüмüр» сўзи хитан тилига кейинроқ, чамаси, уйғурча қатлам орқали кирган бўлса керак, деб қаралади.

Эски туркчадаги «темир», ўрта ва янги мўғулчада «темüр, тöмöр», кўплаб бугунги турк тилларида бўлгани каби ўзбек тилида ҳам «темир» кўринишида сақланиб қолган. Хитанчада «тüмüр» эски уйғурча «тüмüр» билан тенглаштирилади. Бу ерда «э» ва «ü» унлилари ўзаро уйғун келиши кузатилади. Бироқ бу кузатувни умумий товуш ўзгариши ўлароқ очиқлаш учун қўшимча ўрганиш талаб этилади.

4. пака – «бақа».

Хитанчада «бақа» сўзи «пака» кўринишида учрайди (Вовин 2013). Эски туркчада бу сўз «бақа» бўлиб, Маҳмуд Кошғарийнинг «Девону луғатит турк»ида ҳам «бақа – қурбақа» деб очиқланган [Кошғарий 1963, ИИИ: 246 ]. Мўғулчада ҳам «бақа» кўриниши қўлланилиб, бу сўзнинг қайси тилдан қайси тилга ўтгани бугунчалик очиқ қолмоқда. Ўзбек тилида эса «бақа» шаклида фонетик томондан яқин кўринишда сақланган. Хитанча «пака» эски туркча «бақа» сўзи билан тенглаштирилар экан, сўз бошидаги «б-» товушининг хитанчада «п-» га ўтиши бир неча сўзларда бу тутум кузатилиши ўрнагида илгари сурилган. Шунингдек, «пака» сўзи айни шу маънода чувашчада ҳам учрашини айтиб ўтиш керак.

5. бал – «бол, асал».

Хитанчада «бал» сўзи «асал, бол» англамида учраб, эски туркчадаги «бал» сўзи билан боғланади. Мўғулчада ҳам «бал» шаклида учрайди, шунингдек, кўплаб турк ва мўғул тилларида бу кўриниш сақланиб қолган. Ўзбек тилида эса «бол» (бåл) сўзи сийрак қўлланилиб, унинг ўрнини араб тилидан ўзлашган «асал» сўзи эгаллаган. Хитанча «бал» кўриниши эски туркча «бал» билан фонетик томондан тўлиқ уйғун келади. Бу сўзнинг турк ва мўғул тилларида бир хил кўринишида учраши тарқалиш географиясидаги ялпи – умумийлик ёки ўзлашув натижаси бўлса керак, деб қаралади, бироқ бу масала бугунчалик очиқ бўлиб қолмоқда.

6. орду – «ўрда».

Хитанчада орду сўзи «сарой, қўрғон» англамида келади [Кане, 2009]. Рóна-Таснинг урғулашича, сўзнинг эски туркчадаги илк кўриниши 732 йилда ўрнатилган Кул-тегин ёдгорлигида «орду» шаклида учрайди. Мўғулчада ҳам эски туркча сингари бу сўз «орду», ўзбек тилида эса «ўрда» кўринишида эскирган сўз ўлароқ сақланган. Хитанча «орду» эски туркча «орду» билан фонетик томондан тўлиқ уйғун келади.

7. кü – «киши»

Хитанчада «кü» сўзи «киши, одам» демак [Кане, 2009: 162], бироқ бу ўқиш кўпчилик изланувчилар томонидан тўлақонли қўллаб-қувватланмаган. Эски туркчада «кüн» сўзи «эл-кüн» сўз бирикмасида «халқ, кишилар» кўринишида келади. «Эл-кüн» тушунчаси Ўрхун битиктошларидан бошлаб турк тилларида ижтимоий-сиёсий тушунча ўлароқ кенг қўлланилган. Мўғулчада эса «кüмüн» – «одам, киши» англамида учраб, хитанча «кü» билан негизи бир. Хитанча «кü» кўриниши эски туркча «кüн» билан тенглаштирилади, бироқ бу боғланиш тўғридан-тўғри эмас, орада бошқа «оралиқ тиллар қатнашуви» кузатилади. «Кüн» эски туркчада кўпинча «эл» сўзи билан бирикиб келиб, ёлғиз ўзи қўлланилмагани тилчиларни иккилантиради.

8. сарҳан – «аждаҳо»

Хитанчада «сарҳан» сўзи атоқли от ўлароқ учраб, Лиао тарихида «Салан» (撒懶) кўринишида ёзилган (Рóна-Тас, 2018). У эски туркчада «сāзаган» бўлиб, сазан балиғининг оти шундан келиб чиққан деб қаралади. Рóна-Таснинг ёзишича, бу сўз ўғур туркчасида «*šаракан» кўринишига ўтган. Ва бу тузилиш қипчоқ-қуман элатлари орасида ҳам атоқли от (омоним) ўлароқ кенг тарқалган.

9. қаγан – «хоқон».

Хитанчада «қаγан» (қаған) «хоқон, бош бошқарувчи»дир. Бу сўз эски туркчада «қаγан» ўлароқ Ўрхун бириктошларида учрайди. Мўғулчада «қаγан», «қаан» кўринишида сақланган. Ўзбек тилида эса «хоқон» (хåқåн) деб айтилади. «Қаγан» сўзи хитанчага эски туркчадан ўтган деб қаралади, бироқ сўзнинг тарқалиш кўлами кенг бўлгани учун аниқ негизини белгилаш қийин. Шуни ҳам урғулаш керакки, бу сўз хитан тилида сиёсий атама (унвон) ўлароқ ишлатилиб, жўн бир сўз ҳолида учрамайди.

10. χɔн – «ўн».

Ширwи тилида «ўн» сони «*χɔн» кўринишида тикланган [Шимунек, 2014]. Бу сўз «ўн» саноғи англамида ўрта мўғулча «ҳарбан», ўрта хитанча «*пар» кўринишларига тўғри келмайди. А. Шимунек урғу берганидек, Ширwича «*χɔн» мўғулча «ҳарбан» билан боғлиқ бўлмай, балки эски туркча «он» ва архаик туркча «ҳун» сўзлари билан яқинликка эга. Бу боғланишнинг яна бир исботи –венгерларнинг ўз оти – «Ҳунгар ~ Ҳоногур» атамалари эски туркча «ҳун огур» (ўн уруғ) этник атамасида кўзга ташланади. Шунга айрича урғу бериш керакки, «*χɔн» сўзи Ширwи тили учун тикланган кўриниш бўлиб, хитанчада тўғридан-тўғри кузатилмаган. Ўзбек тилида бу сон «ўн» шаклида сақланиб, эски туркча кўринишини деярли ўзгартирмай келади.

11. дур – «тўрт».

Хитанчада «тўрт» сони «дур» кўринишида қайд этилган [Кане, 2009]. Ширwи тилида ҳам айнан шу саноқ «*дур» кўринишида тикланган (Шимунек 2014). Эски туркчада «тöрт», ўрта мўғулчада «дöрбен», деярли барча турк тилларида, айниқса, ўзбек тилида «тўрт» (тöрт) кўринишида сақланган. Хитанча «дур» кўриниши Ширwи «*дур» билан тўлиқ уйғун келади. Эски туркча «тöрт» билан солиштирганда эса сўз бошидаги «т-нинг д-» га ўтиши ва сўз сўнгидаги «-т» нинг тушиб қолгани кузатилади, чамаси.

12. дея – «душман, ёғий».

Хитанчада «дея» сўзи «душман» ўлароқ тилга олинган [Рóна-Тас, 2018]. Эски туркчада бу тушунча «яğï» кўринишида учрайди. Рóна-Тасга кўра, мўғулча «дайин» «уруш, душманлик» ва «дайисун» «душман» кўринишлари ўғур турк тилидаги «*дагï»га яқин келади. Хитанча «дея» кўриниши ўғур туркчасидаги «дагï» билан боғлиқ бўлиши мумкин деб қаралади. Демак, хитанча «дея» ва эски туркча «яğï» ўртасидаги тўғридан-тўғри боғлиқлик борлиги аниқ эмас. Бу икки сўз ўртасида ўғур-булғор қатлами қатнашуви кузатилади, бироқ бугунчалик бу масала ҳам очиқ қолмоқда.

Ушбу изланишда хитан (қорахитой) тили билан боғлиқ эски ёзма ёдгорликларда, айниқса, Хитойда ёзилиб, кўп йиллардан бери англами очиқлаб берилмай келинган ва энди-энди ўқилиб, англами берила бошланган 12 та сўз эски туркча ва ўзбек тили билан солиштириб чиқилди. Изланишлар хитан ва турк тиллари ўртасидаги ўзлашмаларнинг кўп қатламли эканини кўрсатади: айрим сўзлар фонетик (товуш ва б.) ва маъноси бўйича яқин кўринишда учраса, бошқалари узоқ ўзгаришлар орқали етиб келган.

Хитан тилидаги туркча қатлам бир текис эмаслиги кўзга ташланади. Чамаси, унда камида икки хил даврга тегишли қатламни ажратиш мумкин: бири ўғур туркчаси билан боғлиқ бўлган эски қатлам, иккинчиси эса кейинроқ, чамаси уйғур туркчаси орқали кирган бирликлардан иборат қатлам. Шуни кўзда туттиш керакки, кўриб чиқилган сўзларнинг бир бўлаги ҳали тортишувли бўлиб, уларнинг келиб чиқиши тўлиқ аниқланмаган. Шу сабабли ушбу изланишимизни тугалланган тўхтам деб эмас, балки келгусидаги изланишлар учун илк одимлардан бири ўлароқ кўрмоқдамиз.

Алпарслон БОБОЁР,

Чуваш Давлат университети талабаси

Қўлланилган адабиётлар:

Кошғарий, Маҳмуд. Туркий сўзлар девони (Девону луғотит турк) / Таржимон ва нашрга тайёрловчи С. М. Муталлибов. 3- том. – Тошкент: Фан, 1963

Kane, D. (2009). The Kitan Language and Script. Leiden: Brill.

Róna-Tas, A. (2016). “Khitan Studies I. The Graphs of the Khitan Small Script: 1. General Remarks, Dotted Graphs, Numerals” // Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae, 69, pp. 117–138.

Róna-Tas, A. (2017). “Khitan Studies I. The Graphs of the Khitan Small Script: 2. The Vowels” // Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae, 70. Pp. 135–188.

Róna-Tas, A. (1979). “Turkic Elements in Khitan” // Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae. Vol. 33, No. 1. Budapest, 1979. Pр. 1–21.

Shimunek, A. (2014). “Early Serbi-Mongolic—Tungusic Lexical Contact: Jurchen Numerals from the NÌ Shirwi (Shih-wei) in North China”. Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae, 67. Pp. 97–118.

Vovin, A. (2013). “Old Turkic Loanwords in the Khitan Language” // Yalım Kaya Bitigi. Osman Fikri Sertkaya Armağanı. Ankara. Pp. 621–625.

Vovin, A., McCraw, D. (2011). “Old Turkic Kinship Terms in Early Middle Chinese” // Belleten, 2011, 1. Pp. 105–116.