Тўрт асрдан ошдики, инсоният Мигел де Сервантес чизган ўша ғалати қаҳрамонга қараб гоҳ кулиб, гоҳ йиғлаб келмоқда: ориқ от минган, занглаган совут кийган ва боши рицарлик достонлари билан ғовлаб қолган чол. Мактаб ёшиданоқ бизга айтишадики, Дон Кихот – бу реалликдан узилган хаёлпараст, унинг тегирмонлар билан олишуви эса бемаънилик тимсоли.

Бироқ ёшимиз улғайиб, ҳаётнинг темир қоидалари бўйнимиздан бўғишни бошлаганда, бошимиз “реализм” деб аталмиш совуқ деворларга урилавергач, беихтиёр ўйга толамиз: Аслида ким ақлдан озган? Ўз ҳаётини олийжаноб достон деб билган Дон Кихотми ёки уни масхара қилиб, мақсадсиз кунларни кечираётган биз, “соғлом” одамларми?

1-бекат: Ер остидаги одам ва “2х2=5”

Келинг, Дон Кихот феноменини тушуниш учун бироз чекинамиз ва руҳиятнинг яна бир билимдони бўлмиш Фёдор Достоевскийга юзланамиз. Унинг “Ер остидан мактублар” асаридаги қаҳрамон ғоят нозик бир фикрни илгари суради: инсон учун энг катта фожиа – бу “икки карра икки – тўрт” деган “темир” мантиқдир.

“Соғлом ақл” бизга доим 2х2=4 эканлигини уқтиради. Девор – бу девор, тегирмон – бу тегирмон. Буни инкор қилиб бўлмайди. Лекин Достоевский таъкидлаганидек, инсон баъзан 2х2=5 бўлишини хоҳлайди. Негаки, фақат формулалар ва қуруқ фактлар билан яшаш тириклик эмас, балки механизмга айланиш демакдир.

Дон Кихотнинг “телбалиги” айнан шунда намоён бўлади, у “2х2=4” қонунини рад этади. Унинг наздида оддий меҳмонхона қасрга, қўпол деҳқонлар эса олийжаноб лордларга эврилади. У реалликни кўрмагани учун эмас, балки бу реаллик инсон бахти учун етарли эмаслигини теран англагани учун ҳам ўз дунёсини яратади. Унинг жиннилиги – бу руҳиятининг эркинликка бўлган чанқоғидир.

2-бекат: Гамлет ва Дон Кихот – Шубҳа ва эътиқод

Рус мутафаккири Иван Тургенев ўзининг машҳур эссесида инсониятни икки тоифага ажратади: Гамлетлар ва Дон Кихотлар. Бу қиёс бизга қаҳрамонимизни янада чуқурроқ англашга ёрдам беради.

Гамлет – ақл ва шубҳа тимсоли. У ҳамма нарсани таҳлил қилади, ўзини ва дунёни саволга тутади: “Тирик қолмоқ ё ўлмоқ? Шудир масала!” У шунчалик кўп ўйлайдики, оқибатда ҳеч қандай ҳаракат қилолмай, “интеллектуал фалажлик”ка учрайди. У ўз эгоизмида қамалиб қолган.

Дон Кихот эса бунинг акси. Унда шубҳа йўқ, унда фақат эътиқод бор. Агар у ҳақиқатни (ёки ўз ҳақиқатини) кўрса, оқибати нима бўлишидан қатъи назар, ҳаракатга тушади. Гамлет ўзини асраш учун курашмайди, Дон Кихот эса бошқалар учун калтак ейишга ҳам тайёр.

Бугунги дунёда Гамлетлар – таҳлилчилар, танқидчилар ва скептикллар жуда кўп. Аммо дунёни ўзгартирадиган, ҳатто кулгили кўринса-да, бирор нарсага чин дилдан ишонадиган Дон Кихотлар етишмаяпти. Бизга ақл ўргатадиганлар эмас, ишонишни ўргатадиганлар етишмаяпти.

3-бекат: Дулсинея эффекти ёхуд яратувчилик санъати

Рицаримизнинг энг катта сири жангларида эмас, балки унинг нигоҳида яширинган. У оддий, қўпол қишлоқ қизи Алдонсани ўз хаёлида “Дулсинея Тобосская” деб атайди ва унга маъбудадай сиғинади.

Сиз буни ўз-ўзини алдаш дейишингиз мумкин, аммо масалага бошқа томондан қаранг. Дон Кихот қизга шундай юксак мақом берадики, бу муносабат охир-оқибат ўша оддий инсонларнинг ҳам ўзига бўлган ишончини ўзгартириб юборади. У лойдан санам ясайди ва энг муҳими, ўша санамга жон бағишлайди.

Бу бизга нимани ўргатади? Ҳақиқий муҳаббат ва юксак санъат – бу нарсаларни борича кўриш эмас, балки уларда яширинган гўзалликни кашф этишдир. Агар яқинларимизга ёки ҳаётимизга “соғлом реалист” кўзи билан қарасак, шунчаки камчиликларни кўрамиз. Агар озгина “Дон Кихот” бўлсак-чи? Балки ўшанда оддий кулба қасрга айланар? Зеро, гўзаллик қаралаётган объектда эмас, балки қараётган кўздадир.

4-бекат: Санчо Панса – Бизнинг иккиланишимиз

Тан олайлик, биз ҳаммамиз Санчомиз. Оёғимиз ерда, қорнимиз тўқ ва уйимиз тинч бўлишини истаймиз. Биз Дон Кихотнинг гапларига куламиз, унинг хатоларини санаймиз. Лекин эътибор беринг: Санчо нега бу “жинни” чолни ташлаб кетмайди? Нега у қулай уйидан узоқда, машаққат ва калтак ейишга рози бўлиб, унинг ортидан эргашади?

У гарчи юзага чиқармаса ҳам, қалбида бир нарсани ҳис қилади: Дон Кихотнинг ёнида ҳаёт мазмунли. У ерда шараф бор, у ерда саргузашт ва олийжаноблик бор. Санчонинг “реал” ҳаёти зерикарли такрорланишлардан иборат. У хўжайинининг телбалигида ўзи журъат қилолмаган ҳаёт учқунини кўради.

Биз ҳам китобни ёпгач, офисимизга ёки ўқишимизга қайтамиз, лекин ич-ичимиздан ўша занглаган совутни кийиб кўришни, бир лаҳза бўлса-да, ҳисоб-китобсиз яшаб кўришни орзу қиламиз.

Сўнгги бекат: Уфқдаги чанг

Сервантес асар сўнгида бизни оғир савол билан эмас, балки жимжит хулоса билан кузатиб қўяди. Дон Кихот ўз сафаридан қайтиши мумкин, совутини ечиб, яна “ақлли” Алонсо Киханога айланиши мумкин. Атрофдагилар “шукур, у тузалди, ақли кирди” деб хурсанд бўлишар.

Аммо бу “тузалиш” аслида ўлим эмасми? Орзу ўлган жойда инсон яшашни тўхтатиб, шунчаки кун кечиришни бошлайди. Алонсо Кихано ақлли бўлиб ўлди, Дон Кихот эса телба бўлиб абадиятга кирди.

Китобни ёпганингизда, кўз олдингизда жанг майдонлари эмас, балки уфққа томон йўл олган ёлғиз чавандоз сиймоси қолсин. У бизга қараб ишора қилмайди, чақирмайди ҳам. У шунчаки ўз йўлида давом этаверади – биз кўра олмайдиган девлар билан курашиш учун, биз эшита олмайдиган куйларни тинглаб. Биз эса ўзимизнинг хавфсиз, илиқ ва тушунарли дунёмизда қолаверамиз.

Балки, ҳақиқий жасорат девни енгишда эмас, ҳамма тегирмон деб турган нарсада девни кўра олиш журъатидадир. Ким билсин...

Самандар ЭРКИНЖОНОВ