Ўрта Осиё халқларининг урф-одатлари, маънавий-маърифий ҳамда адабий тутимларининг бир-бирига ҳамоҳанглигини кўпчилик географик омил билан асослашга ҳаракат қилади. Тўғри, ўзбек-қирғиз бир дарёдан сув ичган, азалдан қўшни бўлиб вақтнинг турфа синовларига биргаликда бардош бериб келаётган икки қардош элдир. Лекин узоқ ўтмишга бориб тақаладиган этник ва халқ оғзаки ижодининг ўзаро уйғунлашуви биз юқорида таъкидлаган ўхшашликка сабаб бўлган, назаримда. Ҳар икки халқ руҳининг ўзаро уйқашлиги уларнинг орзу-мақсадларида ҳам аксини топган.

“Алпомиш” ва “Манас”нинг бир-бирига уйғун жиҳатлари ҳақида шу пайтгача изланиш қилинмаган. Яхшилаб ўрганилса, бу икки – ўзбек-қирғиз эпосининг ўзаро ўхшаш томонлари талайгина.

“Манас” эпоси мисолида фикримизни давом эттирсак. “Манас” ҳажми ва ижро кўламига кўра жаҳонда энг йирик эпос ҳисобланади. Манасшуносларнинг билдиришича, қирғиз оқинларидан бири Соғимбой Ўрозбеков айтган вариантнинг ўзи 180 минг мисра келади. Саёқбой Қоралаев оқин эса “Манас”дан бир миллион мисрани ёддан билгани ҳақидаги фактларнинг ўзиёқ эпоснинг миқёсини чамалашга ёрдам беради. “Манас” эпоси ҳажмига яраша бадиий санъат унсурларини ўзида жам қилгани, юксак ижро маҳоратининг ёрқин намунаси экани билан ҳам эътирофга муносиб. Манасчи оқинларнинг достонни ёддан айтиши, вазият ва ҳолатдан келиб чиқиб ҳам ўқиб, ҳам тўқиб, ҳар бир ижрочи достоннинг бадиий савиясини яхшилаш йўлида ўзидан бир улуш қўшиб бориши тингловчида “Манас” замонга мослашиб, ёшариб бораётгандек таассурот уйғотади.

“Ҳеч бир муболағасиз, ўзбек фольклорининг энг йирик жанрларидан бири достонлардир. Ўзбек халқ бахшиларидан юз элликдан кўпроқ сюжетга бўлинган тўрт юздан ортиқ достон ёзиб олинган. Бу достонлар ниҳоятда кўп тармоқли ва кўп мавзули бўлиб, узоқ асрлар давомида яратилган ва турли ижтимоий-иқтисодий шароитларда куйланиб келинган. Уларнинг қадимий намуналари қаҳрамонлик достонларидир[1]”. Мазкур йўналишдаги достонларнинг ўзбек фольклоридаги энг ёрқин намунаси “Алпомиш”дир. Ўнинчи асрлардан бери куйлаб келинаётган ушбу эпик достонда қаҳрамонлик ниҳоятда улуғланади, мардлик ва элпарварлик, вафо ва жасорат қадрланади.

Тили, дини бир бўлган онанинг икки дилбанди, бир дарахтнинг икки шохи янглиғ қардош-қариндош халқнинг айтимларида ҳам бир-бирига икки томчи сувдек ўхшаш жиҳатлар шу қадар кўпки, уларни кўриб баъзан ҳайратга тушади киши.

Масалан, “Алпомиш” ва “Манас”даги асосий қаҳрамонлар Ҳакимбек, Барчин, Қалдирғоч ҳамда Манаснинг туғилиши илоҳийлик касб этгани, уларнинг дунёга келиши эпик асарларда энг фаол бўлган туш мотиви асосида аён бўлганини кўришимиз мумкин. Бу ҳақида филология фанлари доктори, профессор Жаббор Эшонқул ўзининг “Тушнинг бошқа мотивлар билан қиёсий таҳлили” номли мақоласида шундай дейди: “Алпомишнинг бошқа вариантларидаги туғилиш мотивини ҳам чуқурроқ таҳлил қилсак, у бевосита туш билан боғлиқлигини кўрамиз. Фозил шоир вариантида “Алпомиш”нинг туғилиши Шоҳимардон пирнинг равзасида тунаб қолиш билан боғланади, яъни қаҳрамоннинг туғилиши уларнинг тушида илоҳий каромат қилинади. Умуман, туш ва туғилиш мотиви достонларимизда кўпинча ёнма-ён келади.

“Манас” достонида ҳам Манаснинг туғилиши тушда аён бўлади. Манаснинг отаси Жақипнинг тушини Бойжигитдан бошқа ҳеч ким таъбирлаб беролмайди. Жақипнинг тушидаги бургут ва йўлбарс туғилажак фарзанд нишонаси сифатида таърифланади.”[2]

Эпосларни мутолаа қилиш жараёнида улардаги уйғун жиҳатлар янада яққол намоён бўлиб бораверади. Жумладан, ҳар икки эпик асарда ҳам мусобақалашиш саҳнаси мавжуд. Ана шу мусобақа шартларига эътибор қаратадиган бўлсак, икки достонда ҳам бир хил шартларга гувоҳ бўламиз. Хусусан, “Манас”да кураш, ёмби отиш, найза санчиш ва от пойгаси шартлари қўйилган асардаги беллашувлар билан боғлиқ саҳналарда. Худди шундай “Алпомиш”да ҳам Барчинга уйланиш учун даъвогарлар айнан камондан нишонни мўлжаллаш, кураш ва отда пойгалашиш каби шартларда куч синашади. Шу ва шу каби ўзаро уйғун жиҳатларнинг юзага келиш сабаблари ҳақида тўхталиб, айни беллашув шартларидаги ўхшашликни географик омил сабаб ва қўшни халқларнинг бир-бирининг урф-одатлари, удумлари, маросимларидан бохабарлиги ва айтиш мумкин бўлса, бир-бирига ҳар томонлама яқинлиги билан изоҳлаш мумкин.

Албатта, бу билан мазкур икки эпосни тўлалигича бир-бирига ўхшаш, деган фикрдан йироқмиз. Қирғиз халқ эпосининг нафақат ўзбек достонига, балки бошқа халқларнинг эпик асарларига ўхшамайдиган томонлари ҳам талайгина экан. Масалан, “Манас”нинг бошқа туркий элларнинг қаҳрамонлик достонларидан бир фарқи, унинг матнида насрий парчалар – “қора сўз” йўқ, бошдан-охир шеърий йўсинда. Иккинчи бир айирмаси шуки, “Манас” мусиқа жўрлигисиз, мимика, жестикуляция ва речитатив ёрдамида ижро этилади. Бу эса, назаримда, айни достоннинг эпик муҳит бағридан ҳали узоқлашмаганини кўрсатади. Чунки куй-қўшиққа қанчалик омухта бўлса, қаҳрамонлик достони асл эпик хоссаларини бой бериб, муайян даражада “лириклашиб” боради. Бизнинг “Алпомиш”, “Гўрўғли” достонларида “қора сўз” шеърий матн билан қарийб бир хил кўламда. “Ошиқ Ғариб ва Шоҳсанам”, “Ёзи билан Зебо”, “Саётхон ва Ҳамро” каби достонларда эса қаҳрамонларнинг бир-бирига айтган сўзларигина назмий шаклда, асосий матн эса насрда бўлиши асарнинг эпик “хосса”ларини қарийб йўққа чиқаришга хизмат қилади. “Манас” эпоси шу жиҳатдан ҳам ўта ноёб.

Қирғизларнинг “Алпомиш”и ҳам, “Гўрўғли”си ҳам “Манас”. Бу асар типологик жиҳатдан “Алпомиш”у “Гўрўғли” билан бир хил – қаҳрамонлик достонидир. Ва уларнинг аксари деярли бир вақтда, ўтган асрнинг йигирманчи-эллигинчи йилларида ёзиб олинган. Бироқ бизнинг достонлар ёзиб олинган чоғда ўзбекларда эпик муҳит барҳам топиб, бу асарлар бадиий обидага айланган бўлса, худди ўша ХХ аср бошида қирғиз фольклорида эпик муҳит ҳали барқарор эди. Бу ҳолат то эллигинчи йилларга қадар давом этди. Унинг инерцияси ҳатто ҳозир ҳам сезилади, ҳар беш-ўн йилда янги-янги “Манас”чи оқинлар етишиб чиқади.

“Манас” – улкан ҳажмига яраша – кўп қатламли, кўламдор достон. Унда қадимги қирғиз ҳаётига хос деярли барча нарса тасвирлангани боис, тадқиқотчилар “Манас”ни қирғиз ўтмишининг энциклопедияси, дея аташади. Достонда Узоқ Шарқ ва Олтойдан бошлаб Хива ҳамда Қримга қадар бўлган географик кенгликлар ястаниб ётади.

Достонда исломий негиз барқарор. Аммо шу билан бирга, энг қадимги туркий диний инончнинг бир тизими бўлган шамонийлик, қолаверса, оташпарастлик, буддавийлик ҳам аҳён-аҳёнда бўй кўрсатиб қўяди. Улкан Осиё қитъамиздаги ўнлаб халқлар ва элатларнинг вакиллари сюжет воқеаларини ҳаракатга келтиришади.[3]

Бу эпоснинг “Алпомиш” достони билан ўзаро уйғун жиҳатларидан – туш мотиви яна бир ўринда учрайди. Ҳар икки эпосда ҳам айнан бир хил қаҳрамонлар билан, бир-бирига жуда ўхшаш сюжетларда акс этади. Яъни, “Алпомиш”даги Қоражон билан “Манас”даги Алмамбет асар бош қаҳрамонига илоҳий билдирги асосида дўст тутинган образлар. Уларнинг мазкур дўстлик ришталари айнан тушда аён бўлиши ҳамда Қоражон ва Алмамбетнинг эпос бош қаҳрамонларига маслакдош бўлиши туш мотиви орқали илоҳий маъно касб этади.

Таъкидлаш мумкин бўлган яна бир образ чўпондир. Алпомишнинг маслаҳатгўйи Қултой биз билган оддий чўпон образи эмас. Айнан шундай “Манас”да ҳам чўпон образи мавжуд. Манасни болалигида тарбия қилиб бериши учун ота-онаси Ўшпир отлиқ чўпонга олиб боради. Манас маълум муддат унинг қўлида тарбия олади. Алпомиш ҳам Қултой қиёфасида гавдаланиши бу образларнинг аҳамиятини, ҳали ўрганиш ва тадқиқ этиш мумкин бўлган томонлари анчагина эканини англатади.

Икки эпосда эътиборни тортган яна бир сюжет – чилтонлар билан боғлиқ саҳнадир. Достонда Алпомиш Барчинни олиб келиш учун сафарга отланиб, йўлда қабристонда тунаб қолиб, қуйидаги тушни кўради: “Шоҳимардон пири чилтонларга айтди: – Бул бачча бизнинг муридимиз бўлади, бугун сизларга меҳмон бўлди, кўнглини наза қилмай, вақтини хушлаб жўнатингизлар. Шу гапни айтиб, Шоҳимардон пири жўнаб кетди.[4]

Ўшпирнинг қарамоғида бўлиб, қўй боқиб юрган Манас бир қўйни бўри олиб қочаётганини кўриб қолади. Ва унинг ортидан қувади.

Бўри эса уни қирқ чилтон даврасига етаклаб боради.

Достонларни қиёслаш жараёнида қирғиз халқ эпоси фақат шеърий йўсинда битилганига гувоҳ бўлдик. “Алпомиш”да эса шеърий ифода билан насрий баён параллел келтирилган. Мутолаа чоғида “Манас”нинг шеърий ифодасида баёнчиликка кенгроқ ўрин берилганини, “Алпомиш”да эса насрий баён бисёрлигига қарамасдан, адабий санъатдан ниҳоятда моҳирона фойдаланилганига амин бўлдик. Ҳаттоки, насрий ифодада ҳам саъждан кенг фойдаланилгани, оддий баёнчилик-да санъат даражасига олиб чиқилганини китобхон ич-ичидан англаб боради.

“Манас”ни ўзбек китобхонларига тақдим этган устод Миртемир, Султон Акбарий, Турсунбой Адашбоев, Зуҳриддин Исомиддинов ва бошқалар мутаржимликни маромига етказган. Биз юқорида таъкидлаган баёнчиликнинг малоли ўқувчига билинмайди.

Шу ўринда таржимонларнинг меҳнатини эътироф этиш лозим. Айниқса, устод Миртемир “Манас”ни ўзбекчалаштиришдан олдин бир неча ойлаб Қирғизистонда ижодий сафарларда бўлиб, манасчи оқинлар, ёзувчи-шоирлар билан учрашиб, фикрлашиб, маслаҳатлашган. Натижада асарнинг руҳиятини сақлаган ҳолда ўзбек тилига ўгиришнинг уддасидан чиққан. Ундан сўнг 1987 йилда камтарин шоир Султон Акбарий томонидан эпоснинг иккинчи қисми жуда ҳам қисқартирилган ҳолда ўзбек китобхонлари эътиборига ҳавола этилган. “Манас”ни болаларбоп ҳолда ўзбекчалаштиришни устоз шоир Турсунбой Адашбоев маромига етказган. 2017 йили Қирғизистон Президенти Ўзбекистонга ташриф буюрганида давлатимиз раҳбари “Манас”нинг ўзбек тилига таржима қилинган янги вариантини туҳфа қилган эди. Ана ўша ўгирма манасшунос олим Зуҳриддин Исомиддинов томонидан ўзбекчалаштирилганди. Мазкур таржиманинг аввалгиларидан фарқли жиҳати шуки, у эпоснинг қисқартирилган эмас, аксинча, қисилган вариантининг ўзбекча шаклидир. Аниқроқ қилиб айтганда, Қирғизистон халқ ёзувчиси Бексултан Жакиев достоннинг сиқилган вариантини тайёрлашга муваффақ бўлди. Зуҳриддин Исомиддинов айнан ўша вариантни ўзбек тилига ўгирган.

Рус олимларидан бири В.Жирмунский “Алпомиш”ни ўрганиб, достонининг келиб чиқиш тарихини қўнғирот, ўғуз, қипчоқ ва олтой версияларига ажратган. Ана шу сўнгги версияга кўра, “Алп Манас” олтой қаҳрамонлик эртаги мавжудлиги ҳақида гап боради. Кўпчилик фольклоршунослар “Алпомиш” ва “Манас” достонларидаги ўзаро уйғунликларни мана шу эртак билан боғлаб, қадимда Алп Манас отлиқ қаҳрамон бўлгани ва халқ ичида унинг мард, жасур, элпарвар ўғлон сифатида довруғ қозонгани билан изоҳлашади. Кейинчалик турли сабабларга кўра, достон ижрочилари халқ орасида маълум ва машҳур бўлган эпосларни куйлаш чоғида туркий халқлар орасида тилга тушган эпизодик саҳналар, турли сюжетлар ва бир-бирини такрорловчи мотивлардан унумли фойдаланган бўлиши мумкин, дея мулоҳаза қилишади. Ери ва суви бир бўлган қардош элларнинг орзу-умидларини акс эттирган эпик асарларнинг илдизи узоқ ўтмишда яшаб ўтган туркий халқлар ҳалқасига бориб тақалса, ажаб эмас...

Дилмурод ДЎСТ,

Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмаси аъзоси