Цифрократия бу – ҳукмронликнинг янги шакли бўлиб, унда рақамли муҳит ҳал қилувчи рол ўйнайди. У кўпинча ҳаётнинг барча соҳаларини тотал рақамлаштиришга асосланган сиёсий тузилма ва ижтимоий тартиб сифатида таърифланади. Содда қилиб айтганда, ҳокимият катта маълумотлар, алгоритмлар, тармоқ платформалари ва кенг тарқалган интернет технологиялари ёрдамида амалга оширилади. Бундай тизимда инсон амалда рақамли бошқарув объектига айланиб қолади. Мазкур ҳодиса ХХИ асрда тобора долзарб аҳамият касб этиб, ҳокимиятнинг анъанавий шаклларининг ўрнини аста-секин эгаллаб бормоқда. Масалан, давлатлар «ақлли» кузатув тизимларини жорий этмоқда, ижтимоий тармоқлар жамоатчилик фикрини шакллантирмоқда, йирик ИТ-корпорациялар эса информациядан фойдаланишни назорат қилмоқда. Рақамли воситалар ҳокимият тузилмаларига мисли кўрилмаган таъсир ўтказиш имкониятларини тақдим этади ва айнан шу сабабли цифрократия чуқур таҳлил қилиниши лозим.

Цифрократия нафақат инновацияларни, балки хавф-хатарларни ҳам ўз ичига олишини англаш муҳим. Танқидчилар огоҳлантиришича: тотал рақамлаштириш «рақамли тоталитаризм»нинг вужудга келишига сабаб бўлиши мумкин. Ҳатто илмий тилда «рақамли концлагерь» ибораси пайдо бўлди – бу тўлиқ электрон назорат остидаги жамиятнинг метафорасидир. Ўн йил аввал кўпчилик интернет ва ижтимоий тармоқлар демократияни ривожлантирувчи кучга айланишига умид боғлаган эди, бунга 2011 йилги «араб баҳори» воқеалари мисол бўла олади. Бироқ воқелик ўзгарди: бугунги кунда айнан шу технологиялар кузатув ва бостириш қуролларига айланиб, демократик қадриятларни емиришга хизмат қилиши мумкин. Цифрократия парадоксини тушуниш учун рақамли ҳокимият ҳодисасини ҳокимиятнинг олтита анъанавий белгиси – куч, мажбурлаш, ишонтириш, манфаатдорлик, манипуляция ва авторитет орқали кўриб чиқамиз. Сиёсий фалсафада ишлаб чиқилган ушбу тоифалар рақамли даврда ҳокимиятнинг айнан қандай намоён бўлишини тизимли таҳлил қилиш имконини беради.

Сиёсатшунослар бўйсундириш воситаларига қараб ҳокимиятнинг турли шаклларини ажратадилар. Хусусан, В.Г.Ледяев бўйсуниш манбаларига кўра олтита шаклни фарқлаш мумкинлигини таъкидлайди: куч, мажбурлаш, рағбатлантириш, ишонтириш, манипуляция ва авторитет[1]. Буларнинг ҳар бири қуйидаги ўзига хос таъсир механизмини акс эттиради:

Куч – бевосита таъсир кўрсатишни назарда тутади – одатда жисмоний зўравонлик ёки куч билан маълум бир ҳаракатга мажбур қилиш;

Мажбурлаш – бўйсунишни таъминлаш учун санкция ёки куч қўллаш таҳдиди. Бунда объект салбий оқибатлардан чўчиб итоат этади;

Рағбатлантириш – аксинча, рағбатлантиришга асосланади: ҳокимият субъекти бўйсунганлик эвазига мукофот таклиф қилади. Объект ўз манфаатини кўзлаб талабларга амал қилади;

Ишонтириш – далиллар, мафкура ёки тарғибот воситасида амалга ошириладиган ҳокимият, бунда объект таклиф этилган хатти-ҳаракат тўғри ёки фойдали эканига ишониб, ихтиёрий равишда рози бўлади;

Манипуляция – яширин таъсир: объект ўзига таъсир кўрсатилаётганини тўлиқ англамасдан ёки тўлиқ маълумотга эга бўлмаган ҳолда бўйсунади. Бу фикр ва хатти-ҳаракатлар устидан яширин назоратдир;

Авторитет – объектнинг ҳурмат, ишонч ёки субъектнинг қонунийлигини тан олиш туфайли бўйсунадиган ҳолат. Бошқача айтганда, одамлар субъектнинг мавқейи, билими ёки харизмаси сабабли унинг ҳокимиятини ихтиёрий равишда тан оладилар.

Бу шаклларнинг барчаси соф ҳолда камдан-кам учрайди – ҳақиқий ҳокимият кўпинча уларнинг бир нечтасининг уйғунлигидан иборат бўлади. Шунга қарамай, рақамли ҳокимиятни таҳлил қилиш учун ҳар бир белгини алоҳида кўриб чиқиш ва унинг рақамли муҳитда қандай намоён бўлишини тушуниш фойдалидир.

Куч анъанавий равишда жисмоний мажбурлаш: армия, полиция, зўравонлик билан боғлиқ. Бир қарашда, рақамли ҳокимият калтаклар билан эмас, балки маълумотлар билан ишлаётгандек ва шу сабабли тўғридан-тўғри зўравонликдан узоқдек туюлади. Бироқ, рақамли бошқарувда куч йўқолмайди, аксинча, технологиялар билан кучайтирилади. Рақамли воситалар давлатга куч ишлатиш ҳаракатини илгари кўрилмаган самарадорлик билан манзилли қўллаш имконини беради. Масалан, Хитойда юзни автоматик аниқлаш тизимига эга бўлган кенг қамровли видеокузатув тизими полицияга оломон ичидаги қонунбузарларни бир зумда топишга ёрдам беради. Чунцин шаҳрида реал вақт режимида ишлайдиган камера 2002 йилдан бери қотиллик содир этиб яшириниб юрган шахсни «таниди« – алгоритм маълумотлар базасидан мосликни топди ва уч кундан сўнг гумонланувчи қўлга олинди. Миллионлаб камералардан иборат бундай тармоқ (Чунцинда ҳар олти кишига тахминан битта камера тўғри келади) ҳокимиятга деярли ҳамма нарсани кўриш имкониятини беради[2].

Рақамли кузатув ва жисмоний мажбурлаш ўртасидаги чегара йўқолмоқда: электрон «катта оға« қонунбузарликни сезиб қолади ва дарҳол полиция кучлари кўринишида чоралар кўради. Яна бир жиҳат – инфратузилмага кибернетик таъсир кўрсатишдир. Рақамли жамиятда ҳаётий муҳим тизимлар (энергетика, транспорт, алоқа) интернет орқали бошқарилади. Бу тизимларни назорат қилувчи шахс чироқларни ўчириш, транспортни тўхтатиш, алоқани узиш қудратига эга бўлади. Киберҳужумлар куч ишлатишнинг янги шаклига айланмоқда: серверларни бузиб, бирорта ўқ отмай туриб, шаҳар ёки бутун мамлакатни фалажлаш мумкин. Шундай қилиб, рақамли ҳокимиятда куч «рақамли зўравонлик« кўринишида, яъни технологик воситалар орқали объектга бевосита таъсир кўрсатиш тарзида намоён бўлади. Давлатнинг қонуний жисмоний зўравонлик монополияси асосий рақамли инфратузилма устидан монополия билан тўлдирилади. Агар фуқаро электрон хизматларга (рақамли гувоҳнома, электрон ҳамён ва бошқалар) бутунлай қарам бўлса, унинг аккаунтини ўчириб қўйиш деярли уй қамоғига тенг бўлади. Мажбурловчи куч йўқолмади – у шунчаки юқори аниқликдаги рақамли шаклларга эга бўлди.

Мажбурлаш бу – жазо қўллаш таҳдидига асосланиб ҳукмронлик қилиш усулидир. Рақамли асрда фуқароларни қўрқитиш ва уларнинг хатти-ҳаракатларини назорат қилишнинг кенг кўламли воситалари пайдо бўлди. Бунинг энг ёрқин мисоли Хитойнинг ижтимоий кредит тизими бўлиб, у рейтинглар орқали мажбурлашни амалда расмийлаштиради. Бу тизим фуқаролар ҳаётининг деярли барча жабҳаларини баҳолайди: қонунга итоаткорлик, молиявий интизом, ҳатто интернетдаги хулқ-атвор ҳам. Ҳар бир киши рейтинг олади ва агар балл «ўтиш« чегарасидан пастга тушса, ҳаёт азобга айланади. Паст рейтингга эга шахслар учун расмий жазо чоралари рўйхатига давлат хизматида ишлаш тақиқи, ижтимоий таъминотдан маҳрум этиш, кучайтирилган текширувлар, авиачипталар ва поездларнинг ётоқ вагонларига чипталар сотиб олишни тақиқлаш, ҳашаматли меҳмонхоналарда жой бермаслик ва ҳатто фарзандларнинг таълим олишини чеклаш киради. Қисқача айтганда, «ишончсиз« фуқаронинг яхши иш, саёҳат ва сифатли хизматлардан фойдаланиш имконияти чекланади – жазо таҳдиди сезиларли бўлади. Бу санкциялардан қўрқиш одамларни тизим талабларига бўйсунишга мажбур қилади. Бундай рақамли «шармандалик ва жазо тахтаси« мажбурлашнинг рақамли бошқарувга қандай ўтишини кўрсатади: «қамоққа ташлаш« таҳдиди ўрнига, ҳаётни чидаб бўлмас ҳолга келтирадиган майда тақиқларнинг мураккаб тизими ишга тушади.

Мажбурлаш нафақат авторитар режимларда, балки демократик жамиятларда ҳам рақамли босим механизмлари орқали намоён бўлади. Масалан, ижтимоий тармоқ платформалари фойдаланувчиларни блоклаш таҳдиди остида «тармоқ жамоатчилиги қоидалари«га амал қилишга мажбурлайди: эҳтиётсиз айтилган сўз сизни рақамли ижтимоий макондан бутунлай чиқариб ташлаши мумкин. Давлатлар ҳам маълум онлайн фаолият учун (пост ва репостлар учун жиноий жавобгарликкача) жазоларни назарда тутувчи қонунларни жорий этмоқда. Классик мажбурлашдан фарқи шундаки, рақамли муҳит назоратни автоматлаштириш ва кенгайтиришга имкон беради. Алгоритмлар тақиқланган контентни ўзи кузатади, «қора рўйхатлар« номақбул сайтларни блоклайди (Хитойнинг «Буюк файрвол«ини эсланг). Мажбурлаш кенг тарқалиб, сезилмас бўлиб қолмоқда: ҳар бир онлайн қадам қайд этилишини билган фуқаролар беихтиёр ўзларини эҳтиёткорроқ тутади – ҳокимиятнинг мақсади ҳам шу. Рақамли ҳокимиятда жазо қўрқуви кузатув технологияларининг қудрати билан мустаҳкамланади, шунинг учун мажбурлаш секин, аммо муқаррар тарзда таъсир кўрсатади.

Ишонтириш – далиллар, ғоялар ва ваъдаларга асосланган «юмшоқ« ҳокимиятдир. Рақамли давр ҳокимият эгаларига оммани ишонтиришнинг янги йўлларини очиб берди. Давлатлар ўз кун тартибини жорий қилиш, ижобий образ яратиш ва амалга оширилаётган сиёсатни асослаш учун интернет ва ижтимоий тармоқлардан фаол фойдаланмоқда. Рақамли ҳокимият шароитида эса, ҳукумат фуқароларни тўлиқ рақамлаштиришнинг эзгу мақсадларига ишонтиришга ҳаракат қилмоқда.

Хитой раҳбарияти ижтимоий рейтинг тизимини жорий этишни «уйғун жамият қуриш« зарурати билан изоҳлайди, бунда асосий қадриятлар ишонч ва ҳалоллик ҳисобланади. Рақамли назорат умум фойдали тадбир тақдим этмоқда: гўёки у ҳалол фуқароларни тарбиялайди, коррупцияга қарши курашади ва хавфсизликни оширади. Анъанавий қадриятларга мурожаат қилиш яққол кўзга ташланади: хитойликларга конфуцийча ҳалоллик ва тартиб ғоялари замонавий технологияларга кўчирилгани эслатилмоқда. Шундай қилиб, рақамли ҳокимият аҳолини янги ўйин қоидаларини ихтиёрий равишда қабул қилишга ишонтириш учун мўлжалланган ахлоқий лойиҳа ниқоби остида яширинмоқда.

Нафақат давлатлар, балки хусусий рақамли гигантлар ҳам фойдаланувчилар устидан ҳукмронликни илгари суришда ишонтиришдан фойдаланадилар. ИТ-корпорациялар маълумотларни тўплаш ва тотал персоналлаштириш фойдаланувчи учун қулай ва фойдали эканига бизни ишонтиришга уринадилар. Масалан, ижтимоий тармоқлар доимо «Маълумотларингизни улашинг, шунда сизга янада долзарб контент тақдим этилади, хизматлар яхшиланади», деб эслатиб туради. Интернет платформалари ўзларини холис ёрдамчи сифатида кўрсатиб, одамларни уларнинг алгоритмларига ишонишга ундайди – гўё улар объектив ва инсондан ақллироқ эмиш. Сиёсатда ҳам рақамли ишонтириш кенг қўлланилади: номзодларнинг мақсадли рекламаларидан тортиб, анъанавий ОАВни четлаб ўтиб, тўғридан-тўғри аудиторияга мурожаат қиладиган расмий Telegram каналларигача. Рақамли тарғибот турли гуруҳларга аниқ мурожаат қилиш ва «буюртма асосида» далилларни танлаш имкониятига эга. Ижобий маънода, ишонтириш электрон иштирок этиш ташаббусларида ҳам намоён бўлади. Масалан, электрон петициялар ёки жамоатчилик муҳокамалари платформалари фуқароларни уларнинг фикри инобатга олинаётганига ишонтириш ва содиқликка ундаш мақсадида яратилган. Идеал ҳолда, рақамли ҳокимиятга ишонч мажбурлаш заруратини камайтириши керак: одамлар рақамли ҳокимиятнинг эзгу ниятларига ишонганларида, улар керакли йўналишни «қамчисиз» ҳам танлашга рози бўладилар.

Манфаатдорлик – шахсий фойда орқали амалга ошириладиган ҳокимият, яъни «қамчи» ўрнига «ширинлик» усули. Анъанавий маънода бу рағбатлантириш дегани: ҳокимият субъекти мукофот ва имтиёзлар таклиф этиш орқали бўйсунишга эришади. Рақамли муҳит бундай рағбатлантиришлар учун кенг имкониятлар яратади. Юқорида тилга олинган Хитой рейтинг тизимида нафақат жазолар, балки рағбатлар ҳам мавжуд: юқори рейтингли фуқароларга имтиёзлар ваъда қилинади – кредит олиш осонлашади, ҳужжатлар тезроқ расмийлаштирилади, ишга қабул қилишда афзалликлар берилади, ҳатто фахрийлар лавҳида мақтовга сазовор бўлишади. Имтиёзларнинг расмий рўйхатлари доим ҳам эълон қилинмаса-да, амалда «намунали» фуқаролар турли бонуслар олишади – коммунал хизматлар учун чегирмалардан тортиб, ижтимоий кредит тадқиқотчилари таъкидлаганидек, гаровсиз уй ижараси имкониятигача. Бошқача айтганда, рақамли давлат одамларни «тўғри» хатти-ҳаракат қилишга ундайди, токи улар рағбат олсинлар. Бу қадимий «яхшилик қилсанг, яхшилик кўрасан» тамойили бўлиб, у Биг Дата ёрдамида тизимли амалиётга айлантирилган. Ҳар бир рағбат ортида кузатув ётади: агар тизим сизнинг «тўғри« ишлар қилаётганингизни кўрса (масалан, солиқларни ўз вақтида тўлашингиз, кўнгиллилар ҳаракатида қатнашишингиз), у сизнинг рейтингингизни ошириб, янги имкониятлар эшигини очади. Шахсий манфаат рақамли ҳокимият тизимига содиқликни рағбатлантирувчи омилга айланади.

Тижорат рақамли платформалари ҳам манфаатдорлик механизмидан моҳирона фойдаланади. Уларнинг бизнес моделлари фойдаланувчилар фаоллигини рағбатлантиришга асосланган. Ижтимоий тармоқлар одамларни «лайк«лар ва виртуал мукофотларга ўргатиб қўяди: инсонлар маъқуллашни психологик жиҳатдан ёқимли ҳис қилади ва натижада тармоқда кўпроқ вақт ўтказиб, платформа учун контент ва маълумотлар яратади. Маркетплейслар ва хизматлар содиқлик дастурлари, профиль тўлдириш учун бонуслар, шахсий маълумотларни қайта ишлашга рухсат бериш эвазига чегирмаларни таклиф этади. Фойдаланувчи гўёки қулайлик ёки фойда эвазига ўзи устидан назоратни «сотади«. Масалан, Amazonʼнинг тавсия алгоритмлари шахсий чегирмалар ва маслаҳатлар орқали харидорларни кўпроқ харажат қилишга ундайди, бу эса компания даромадини сезиларли оширади. Бу манфаатдорликнинг амалда намоён бўлишидир: биз алгоритмга бўйсунамиз (унинг маҳсулотни сотиб олиш ҳақидаги маслаҳатига ишонамиз), чунки бизга фойда ваъда қилинади (чегирма, қидиришга кетадиган вақтни тежаш).

Кенг миқёсда рақамли капитализм бизнинг қизиқишларимиздан фойдаланади: биз қидирув, электрон почта, ижтимоий тармоқлар каби бепул хизматларни оламиз ва бунинг эвазига ўз маълумотларимиз ҳамда эътиборимизни ихтиёрий равишда корпорацияларга топширамиз. Рақамли ҳокимият, у давлатми ёки бизнесми, ўз мақсадларини бизнинг манфаатларимиз тизимига сингдира олса ва бўйсунишни объект учун фойдали қила олса, янада муваффақиятли бўлади.

Манипуляция – ҳокимиятнинг энг нозик ва хавфли шакли бўлиб, унда таъсир яширин, танлаш эркинлиги эса сароб бўлади. Рақамли давр манипуляторларга кенг жамоатчилик пайқамайдиган мураккаб воситаларни тақдим этди. Бунинг ёрқин мисоли – 2016 йилда сайловларга яширин таъсир ўтказиш учун Facebookнинг миллионлаб фойдаланувчилари маълумотларидан фойдаланган Cамбридге Аналйтиcа билан боғлиқ можарода кўринади. Ижтимоий тармоқдаги зарарсиз кўринган «thisismydigitallife» сўровномаси орқали 87 миллион киши ҳақида маълумот тўпланди[3]. Бу маълумотлар сайловчиларнинг руҳий портретини тузиш ва манзилли ташвиқот учун қўлланилди: ҳар бир кичик гуруҳга ижтимоий тармоқларда ва ҳатто телекўрсатувларда махсус танланган сиёсий эълонлар кўрсатилди. Мақсад – ҳар бир кишини сездирмасдан «тўғри« овоз беришга йўналтириш эди. Гарчи бундай манипуляцияларнинг таъсири тўлиқ исботланмаган бўлса-да, усулнинг ўзи ҳайратланарли: алгоритм сизнинг заиф томонларингизни билиб, кўринмас ҳолда нишонга аниқ уради. Тадқиқотлар шуни кўрсатдики, Cамбридге Аналйтиcа обрўсизлантиришдан тортиб сиёсатчиларни сотиб олишгача бўлган ифлос усуллардан ҳам қайтмаган. Бу рақамли манипуляция рухсат этилган чегараларни осонликча кесиб ўтишини тасдиқлайди. Катта маълумотлар ривожланиши билан бундай усуллардан нафақат хусусий компаниялар, балки давлатлар ҳам фойдаланиши мумкин.

Аммо манипуляциялар фақат шов-шувли сиёсий жанжаллар билан чекланиб қолмайди – ҳар бир интернет фойдаланувчиси кундалик ҳаётида яширин таъсирга дучор бўлади. Янгиликлар лентаси ва қидирув тизимлари алгоритмлари биз кўрадиган маълумотларни ўзи танлаб беради. Улар «фильтр пуфаги«ни яратиши мумкин: мавжуд қарашларимизни қўллаб-қувватловчи контентни кўрсатиб, муқобил фикрларни яшириш орқали жамоатчилик фикрини сездирмай бошқаради. YouTube ва TikTok ўз тавсиялари билан одамни радикал ғоялар ёки сохта ахборот гирдобига тортиши мумкин, бунда фойдаланувчи бу ҳолат унинг ҳис-туйғуларига мослаштирилган мақсадли оптималлаштириш натижаси эканини англамайди. Ижтимоий тармоқлар бизнинг рефлексларимиздан фойдаланишни ўрганиб олди: шов-шувли сарлавҳалар, қўзғатувчи постлар кўпроқ эътибор тортгани учун кенг тарқалади – шу тарзда алгоритм реклама даромади учун ҳис-туйғуларимизни бошқаради. Ш. Зубофф концепциясига кўра, «кузатув капитализми« тизими пайдо бўлди. Унда корпорациялар фойдаланувчилар хатти-ҳаракатларини нафақат башорат қилади, балки фойда кўриш мақсадида уларни шакллантиради ҳам. Бизни худди ўша рақамли рағбатлар ва жазолар – лайклар, билдиришномалар, блоклашлар ёрдамида «ўргатишади«, тизим учун керакли натижага йўналтиришади. Бунда барчаси оддий хизматдан фойдаланиш ниқоби остида содир бўлади. Натижада танлов эркинлиги сусаяди: бир тадқиқотчи таъкидлаганидек, одамлар алгоритмларда инсон имкониятларидан ташқаридаги ишончли жавоблар манбасини кўришга ўрганиб қолган. Бошқача айтганда, биз баъзан мустақил қароримиз қаерда тугаб, рақамли муҳит томонидан мажбурий киритилган қарор қаердан бошланишини ажрата олмаймиз. Манипуляция рақамли ҳокимиятнинг асосига айланди – у миллионлаб одамларни қўрқув ёки содиқликни сотиб олиш орқали эмас, балки иловалар ва сайтлар кодларига жойлаштирилган яширин танлов меъморчилиги орқали бошқариш имконини беради.

Авторитет ҳурмат ёки қонунийлик асосида ихтиёрий тан олишни англатади. Анъанавий сиёсатда авторитет кўпинча раҳбарнинг харизмаси ёки муассасаларнинг қонунийлиги билан боғлиқ бўлган. Бироқ, рақамли давр янги ҳодиса – алгоритмик авторитетни юзага келтирди. Одамлар тобора кўпроқ шахссиз сунъий интеллект тизимлари ва алгоритмларига ишонишга мойил бўлиб бормоқда, чунки улар холис ва ҳамма нарсани биладиган деб қабул қилинади. Медиа назариётчиси Клей Ширки таъкидлаганидек, «алгоритмик авторитет« маълумотларни қайта ишлашнинг ноперсонал жараёнига бўлган ишончга асосланади. Мисол учун, биз Google қидирув тизимининг энг юқори натижаларига сўзсиз ишонамиз, чунки алгоритм бу веб-сайтларни биринчи ўринга қўйган экан, демак улар энг ишончли манбалар деб ҳисоблаймиз.

Кўпчилик нейротармоқ ёки овозли ёрдамчининг жавобини сўнгги босқичдаги ҳақиқат – ўзига хос «электрон мутахассис« маслаҳати деб қабул қилади. Анъанавий авторитет «профессор айтди, демак тўғри« бўлса, рақамли ҳокимиятда «алгоритм (сунъий интеллект) шундай қарор қилди, демак тўғри« деган мантиқ ишлайди. Технологияларнинг сокрализацияси юз бермоқда: замонавий фойдаланувчилар катта тил моделларига ёки сунъий интеллект тавсияларига сўзсиз башоратчи мақомини беришга қарши эмас. Бу анъанавий институтларга ишончнинг пасайиши ва айни пайтда илмий-техник тараққиётга ишончнинг ортиши фонида содир бўлмоқда. Алгоритмлар мураккаб ва ноаниқ бўлгани учун деярли сеҳрли таассурот уйғотади: машина ҳисоблаган экан, демак биздан яхшироқ билади, деб тасаввур қилинади. Бундай сунъий авторитет рақамли ҳокимиятнинг асосига айланиши мумкин, бунда автоматлаштирилган тизимнинг қарорлари одамлар томонидан танқидсиз, «ишонч билан« қабул қилинади.

Бошқа томондан, рақамли авторитет йирик платформалар ва уларнинг асосчилари қўлида ҳокимиятнинг жамланишида ҳам намоён бўлади. Технологик корпорацияларининг асосчилари деярли илоҳийлаштирилган шахсларга айланиб, уларнинг сўзлари бозорларга ва жамиятга таъсир ўтказмоқда. Facebook ёки Twitter (ҳозирги Х) каби платформалар ахборот борасида янги ҳакамлар сифатида авторитет қозонди: улар қайси контентни ишончли эканини, қайси фикрларни қабул қилиш мумкинлигини белгилайдилар. 2021 йилнинг январида етакчи ижтимоий тармоқлар бир овоздан АҚШнинг амалдаги президенти аккаунтларини тўсганида, кўпчилик «Силикон водийсининг демократия устидан ҳокимияти« ҳақида сўз юрита бошлади. Мисли кўрилмаган ҳодиса юз берди – хусусий компаниялар давлат институтларидан кўра таъсирлироқ эканини намойиш этиб, давлат раҳбарининг оммавий чиқишларини амалда чеклаб қўйдилар. Бу обрў-эътиборнинг расмий шахслардан платформа эгаларига ўтганининг яққол мисолидир. Ҳатто кундалик ҳаётда ҳам рақамли тизимдаги рейтинг ижтимоий қадр-қиммат ўлчовига айланиб бормоқда. Uber ҳайдовчисининг юқори рейтинги, блогернинг кўп сонли кузатувчилари, «тасдиқлаш белгиси« – буларнинг барчаси бошқаларни ихтиёрий равишда ишонишга ёки бўйсунишга ундайдиган рақамли нуфуз унсурларидир. Агар ҳокимият умумэътироф этилган рақамли рейтинг ёки авторитет алгоритм шаклида намоён бўлса, уни куч билан ўтказишга ҳожат қолмайди.

Цифрократияда ҳокимиятнинг намоён бўлишларини таҳлил қилиш икки томонлама манзарани кўрсатади. Бир томондан, рақамли технологиялар кучдан тортиб манипуляциягача бўлган барча анъанавий таъсир усулларини янада самаралироқ қўллаш имконини беради. Бошқа томондан, кўплаб янги зиддиятлар юзага келади. Асосий парадокслардан бири шундаки, рақамли воситалар бир вақтнинг ўзида ҳам давлатларнинг қудратини, ҳам жамиятнинг заифлигини кучайтиради. Оммавий кузатув ва алгоритмик назорат мисли кўрилмаган тартиб ва хавфсизликни таъминлаши мумкин, бироқ бу шахсий дахлсизлик ва шахс мустақиллигини йўқ қилиш эвазига бўлади. Камералар ва сенсорларнинг «глобал кўзи« жиноятнинг олдини олишга қодир, аммо доимий кузатувда эканини англаш фуқароларнинг эркин фикрлашини бўғиб қўяди. Биз ўз-ўзини назорат қилиш ва итоаткорлик эвазига «хавфсизлик«ка эришамиз. Бу сценарий цифрократия танқидчилари таърифлаган нарсага тўғридан-тўғри олиб боради: ҳар қандай қадам тизим томонидан олдиндан башорат қилинадиган ва назорат қилинадиган янги рақамли тоталитаризмга олиб боради.

Яна бир парадокс – амалда эркинлик йўқлигида танлов бордай кўринишидир. Цифрократия деярли очиқ зўравонлик ва қўпол мажбурлашсиз амалга оширилиши мумкин, чунки манипуляция ва рағбатлантириш ихтиёрий розилик иллюзиясини яратади. Фуқаро гўёки алгоритмнинг «тавсиялари«га ўз хоҳиши билан амал қилаётгандек бўлади, аммо барча имкониятлар олдиндан режалаштирилганини англамайди. Бу бўйсунишнинг анча мураккаб шакли бўлиб, унга қарши чиқиш қийин – чунки расман ҳеч ким мажбурламаган. Натижада сиёсий субъектликнинг асоси – инсоннинг танқидий фикрлаш ва мустақил қарор қабул қилиш қобилияти емирилади. Ш. Зубофф ёзганидек, рақамли корпорациялар маълумотларни пассив тўплашдан хатти-ҳаракатларни «фаоллаштириш«га тобора фаолроқ ўтмоқда, яъни бизнинг ҳаракатларимизни маслаҳатлар, мукофотлар ва жазолар орқали нозик тарзда бошқармоқда[3]. Бундай яширин ўргатиш ирода мустақиллигининг йўқолишига олиб келади, бусиз ахлоқий муҳокама ва онгли фуқаролик иштироки мумкин эмас. Ажабланарлиси шундаки, шахснинг имкониятларини кенгайтириш учун мўлжалланган технологиялар унинг эркинлигини чеклаш воситасига айланмоқда.

Цифрократия демократик асосларга ҳам таҳдид солмоқда. Илгари фақат авторитар ҳукуматлар эркинликка хавф туғдирган бўлса, энди рақамли авторитаризм расман эркин мамлакатларда ҳам илдиз отиши мумкин. Силикон водийсида ёки Шенчженда яратилган кузатув ва цензура воситалари бутун дунё бўйлаб иштиёқ билан қўлланилмоқда. Ҳатто демократик ҳукуматлар ҳам технологиялар ёрдамида аҳоли устидан назоратни кучайтириш васвасасига берилмоқда – терроризмга қарши кураш учун оммавий кузатув ёки жамоат манфаатларини ҳимоя қилиш баҳонасида «сохта янгиликлар«ни цензура қилиш ҳақидаги баҳсларни эслаш кифоя. Контентни модерация қилиш алгоритмлари ишга тушганда, жамиятни ҳимоя қилиш ва бошқача фикрлашни бостириш ўртасидаги чегара хиралашади. Шу билан бирга, ҳокимиятнинг янги маркази – сайловчилар олдида ҳисобдор бўлмаган хусусий технологик корпорациялар пайдо бўлмоқда. Бу зиддиятни келтириб чиқаради: ҳокимият давлат ва рақамли гигантлар ўртасида тақсимланади, фуқаролар эса ҳар икки куч устидан назоратни йўқотади. Замонавий тадқиқотчилар буни «рақамли суверенитет инқирози« деб аташмоқда: охир-оқибат ким асосий – сайланган ҳукуматми ёки маълумотлар оқимини бошқарадиган платформа эгалари? Ҳозирча аниқ жавоб йўқ, аммо демократик ҳисобдорликнинг анъанавий механизмлари янги рақамли муносабатларга мос келмаслиги аниқ.

Шунга қарамай, хавф-хатарларни англаб, жамиятлар цифрократияга қарши мувозанатни излай бошлайди. Баъзи ҳолларда бу тартибга солиш орқали амалга оширилади. Масалан, Европа Иттифоқи ўзининг янги сунъий интеллект тўғрисидаги қонунида бир қатор хавфли амалиётларни тўғридан-тўғри тақиқлайди: ижтимоий баҳолаш (фуқароларни контекстдан ташқарида баҳоловчи рейтинг тизимлари) ва хулқ-атворни бошқарувчи ёки одамларнинг заифликларидан фойдаланувчи сунъий интеллектга тақиқ жорий этилади. Бундан ташқари, Европа Иттифоқида ГДПР билан фуқаронинг фақат алгоритмга асосланган қарорга бўйсунмаслик ҳуқуқи мустаҳкамланган, бунда инсон томонидан қайта кўриб чиқиш имконияти таъминланади[5]. Яъни, эркин ирода учун макон сақлаб қолиш мақсадида автоматлаштирилган тизимлар устидан «инсон назорати« зарурлиги эътироф этилади. Бошқа ҳолатларда фуқаролик хабардорлиги мувозанат вазифасини ўтайди: Cамбридге Аналйтиcа фош этилиши ёки махсус хизматлар кузатуви ҳақидаги маълумотлар тарқалиши (Э. Сноуден ҳужжатлари) каби терговлар жамоатчилик мунозаралари тўлқинини келтириб чиқарди. Фойдаланувчилар шахсий маълумотларни ҳимоя қилишга жиддийроқ ёндашиб, ёзишмаларни шифрлашга ўтдилар, баъзилари эса суиистеъмолликда аниқланган иловаларни бойкот қила бошладилар. Бу цифрократия кучли бўлса-да, ҳамма нарсага қодир эмаслигини кўрсатади: информацион муқовамат мавжуд бўлган жойда маълумотлар ҳукмронлиги инсонларнинг қаршилигига дуч келади.

Ҳокимиятнинг янги шакли сифатида цифрократия жамият олдига мураккаб саволларни қўймоқда. Рақамли технологиялар бир томондан, инсоннинг ҳар бир қадамини назорат қилиш имконини бериб, ҳокимиятни мисли кўрилмаган даражада тўпламоқда. Бошқа томондан эса, айнан шу технологиялар бошқарув шаффофлигини ошириш, фуқароларни сиёсатга жалб этиш ва тараққиётни тезлаштириш каби эзгу мақсадлар йўлида хизмат қилиши мумкин. Замонавий давр олдидаги асосий вазифа – рақамли қудратни инсонларни бўйсундириш қуролидан шахс имкониятларини кенгайтириш воситасига айлантиришдир. Бунинг учун ҳисобдорлик ва ҳуқуқларни ҳимоя қилишнинг янги механизмлари зарур. Фуқаролар катта маълумотларнинг шунчаки пассив объектлари эмас, балки ўз рақамли ҳуқуқларига эга, шахсий маълумотларини назорат қила оладиган ҳамда алгоритмлар учун қоидалар ишлаб чиқишда иштирок этадиган тўлақонли иштирокчиларга айланадиган рақамли демократияни ривожлантириш талаб этилади.

Олдимизда фақат хавф ва чақириқлар эмас, имкониятлар ҳам мавжуд. Баъзи футурологлар цифрократияни ижтимоий тараққиётнинг кейинги босқичи сифатида кўришмоқда – уларнинг фикрича, эртами ёки кеч демократия «рақамлар ҳокимияти«га айланади, бунда қарорлар ҳис-туйғуларга эмас, балки холис маълумотларга асосланиб қабул қилинади. Ҳатто цифрократия жамият ва технологияларнинг табиий ривожланиши эканлигини, уни биринчи бўлиб жорий этган мамлакатларга тез суръатда ривожланиш имконини беришини таъкидловчи оптимистик фикрлар ҳам янграяпти. Дарҳақиқат, цифрократия унсурлари («ақлли шаҳарлар«дан тортиб электрон референдумларгача) бошқарув самарадорлигини ва фуқароларнинг хабардорлик даражасини оширишга қодир.

Аммо, сиёсий субъектликни – яъни одамларнинг ўзлари кун тартибини шакллантириш, танқидий фикрлаш ва ҳокимиятни назорат қилиш қобилиятини сақлаб қолмасдан, ҳар қандай рақамли янгилик авторитаризм қуролига айланиш хавфи мавжуд. Цифрократия бизни танлов олдига қўяди: ё алгоритмлар ва уларнинг эгаларига келажагимизни сездирмай бошқаришга йўл қўйиш, ёки ҳокимиятнинг рақамли инфратузилмасини назоратга олиб, уни жамият манфаатларига йўналтириш. Бу танлов ХХI аср демократия учун рақамли тараққиёт даври бўладими ёки нозик рақамли диктатуралар пайдо бўлиш даври бўладими, мана шуни аниқлаб беради. Биринчиси иккинчисидан устун келиши учун журналистлар, таҳлилчилар ва барча фуқаролар цифрократиянинг моҳиятини, унинг усуллари ва оқибатларини тўғри англаб, шунга асосан ҳаракат қилишлари муҳим. Фақат шундай йўл билан янги технологик кучларни эркинликни заифлаштириш эмас, балки мустаҳкамлашга йўналтириш мумкин.

Ҳамид СОДИҚ,

Сиёсатшунос

1.     Ледяев В.Г. Власть: концептуальный анализ. / Полис., 2000, № 1. – С. 107.

2.     Тҳе Гуардиан: Полиcэ ин Чина cан траcк протестс бй энаблинг ъалармсʼ он Ҳиквисион софтwаре.

3.     Тҳе Facebook Cамбридге Аналйтиcа сcандал – https://greatermanchester.

4.     Ш. Зубофф. Эпоха надзорного капитализма. Битва за человеческое будущее на новых рубежах власти. – М.: Издательство Института Гайдара, 2022.

5.     Европарламентнинг сунъий интеллектни тартибга солиш бўйича Пресс-релизи.