Алишер Навоийдан 1000 йилча олдин, Маҳмуд Кошғарийдан 500 йилча илгари ота-боболаримиз тошга ўйиб, сопол ва металл буюмларга тирнаб ёки чизиб, мангулаштирган туркий тил ўрнаклари Тангри ярлақаб, бугунги кунда ҳам 32 қардош эл томонидан авайлаб-асраб келинмоқда. Туркийлар билгаси Навоий тушунтирганидек, “(турклар) ажиб мақсадларни ифодалаш учун (бир-бирига яқин, бироқ киши туйғуларининг инжа-инжа томонларини очиб берадиган) шундай сўзлар ясаганларки, бундай сўзларнинг бирортаси учун форс тилида сўз яратилмаган. Кўнгилнинг туб-тубидан чиққан бундай сўзларни англаб етиш учун улар, ё бир неча сўзни бир ерга тизиб, тушунишлари, ё бўлмаса, араб тили ёрдамида англаб етмоқликлари керак бўлади”. Ўзининг “Муҳокаматул луғатайн” (Икки тил тортишуви) асарида юзлаб инжа феълларни келтириш орқали ўз кўзқарашларини илгари сурган Навоий 100 та сўзни бир ўринда кетма-кетликда тизиб, кўрсатаркан, улардан айримларини икки тил – турк ва форс тиллари ўрнагида солиштиришга шу йўсинда интилади: “Шуаро акобиридинки, баъзи “май” таърифида муболаға қилибдурлар ва бу мўътаддун беҳ амредурки, май ичмоқ қавоидида сўз кўп суруб, зарофати ниҳоятсиз зоҳир қилурлар. Бири “сипқормоқ” лафзидурки, муболаға мундин ўтмас. Туркча назмда бу матлаъ бордуким, байт:

Соқий, тут бодаким, бир лаҳза ўзумдин борай,

Шарт буким, ҳар неча тутсанг лабо-лаб сипқорай.

Оё! Бу сипқорай лафзи мазмуниға етганда, форсий шеърда не илож қилғайлар? Ва томшимоқки, ғоят завқидин бот ичмас ва лаззат топа-топа, оз-оз ичар. Бу ғариб маъни адосида туркчада бу матлаъ бордурки, байт:

Соқий чу ичиб, манга тутар қўш:

Томший-томший ани қилай нўш”.

Ўзи яшаб, кўриб-билиб туриб, ўзаро тинч-тотув яшаб келаётган жамиятдагилар – туркийлар ва форсийлар орасида “маданий кўприк” бўлган ва туйғуларини бу икки тилда қоғозга туширган Навоий, ўз кечинмаларини “сипқормоқ”, “томшимоқ” деган сўзлар билан бошлаб, уларга “йиғламоқ” ва унинг ёндошлари, маънодошларини улаб, тушунтиришга интилиши унинг етук кишилигини кўрсатиб турибди.

Шу йўсунда турк тилининг ҳис-туйғуларни, ўй-фикрларни ифодалаш учун нечоғлик етукликка эришганини илгари сурган Навоий яна ўнлаб ўрнак, улгилар келтирган ҳолда ўз она тилини кўз-кўз қилишга, бу тилни севишга, ардоқлашга чорлайди. Биргина “йиғламоқ” феълининг туркийларда бир қанча англам – маънодошлари борлигини кўрсатиш учун “бухсамоқ – эзилмоқ, қийналмоқ, азобланмоқ”; “зор-зор йиғламоқ” деб тушунтириб, унга яна қуйидаги феълларни улайди: “йиғламсинмоқ ~ инграмак ~ синграмак ~ сиқтамоқ ~ ўкурмак ~ инчкирмак”. Ўзаро ўхшаш, шу билан бирга, ҳар бирининг ўзига хослиги, ўзгачалиги бўлган ушбу сўзларнинг ўз ўрнида қўлланилиши, бири иккинчисининг ўз ва туз (тўғри) англамини бера олмаслигини тушунтиргач, Навоий яна ўнлаб сўзларга тўхталади.

Алишер Навоий яшаган чоғларда туркий тил чўққига чиққан бўлиб, яна Навоий тили билан айтганда “бу тил Хито(й)дан Хуросонга, (Хуросон)дан Шероз-у Табризга етган” эди. Аслида ўша кезларда туркийлар тарқалган ўлкалар кунчиқарда – Кунгай Сибир, Олтой, Чиннинг шимоли, Хўтан-у Кошғар, кунботарда эса Волга-Уралбўйи, Кавказ, Қора денгиз бўйлари – эски бижанак (печенег) турклари, Болқон-у Онадўлини қамраб олар эди. Ана шундай кенг ўлкаларга ёйилган туркий тилнинг бир неча тармоқлари ўсиб чиққан, минг йилдир томир ота-ота, янгидан-янги сўзлар ясалган бир чоғда Навоий улардан инжулар терган эди.

Маҳмуд Кошғарийнинг “Девону луғатит турк” асарида ўрин олган сўзлар ўрнагида Навоийнинг инжа тўртликларини безаган сўзларнинг айримлари билан танишиб чиқмоқчимиз. Юқорида келтирилган “томшимоқ” феълининг негизида “таммақ” (томмоқ, томчиламоқ) феъли ётиб, “Девону луғатит турк”да “таммақ. тамдï – сув тамдï – сув томди (Бу сўз бошқа нарсалар ҳам шундай қўлланади” деб тушунтирилади. Кошғарий бу феълнинг биргаликда бажарилган даражасини “тамïшмақ” кўринишида бериб, унга ўрнак ўлароқ шу каби сўзларни  келтириб ўтади: “тамïшдï – томди, қатра-қатра томди; сув тамïшдï – сув (муздан) қатра-қатра томди”. Бугунги туркий тилларида “таммақ”, “даммақ”, “дамламақ” кўринишларида сақланиб қолган ушбу феъл ўзбек тилида ҳам “томмоқ” кўринишида кенг қўлланилади. Суюқлик ичмоқ маъносида эса туркий тилларни кўпчилигида унутилган бу феъл ўзбек тилида “тамшанмоқ” (Бирор нарсани еяётган, чайнаётгандек оғиз очмай, лабларини қимирлатмоқ; оғзидагина тотиб кўраётгандек бўлиб, лабларини очмай чайнамоқ; тотгиси келиб, лаб-лунжини қимирлатмоқ)” феълида бирмунча ўзгаришларга учраган ҳолда сақланиб қолган. Чамаси, туркий тиллардан ўзбекча, қирғизча, қозоқча ва татарчадаги “томчиламоқ, тамчылав, тамшылау”, озарбайжон туркчасидаги “дамчыламаг” феъллари ҳам Навоий келтириб ўтган “тамшимоқ”нинг бошқа бир кўриниши бўлса керак.

“Муҳокматул луғатайн”даги “сипқормоқ” феъли эса туркий тиллар орасида кўпроқ ўзбек тилида сақланиб қолган. Тилимизда бу феъл “сипқормоқ – бир симиришда ичмоқ, таг-тугигача симирмоқ” кўринишда сақланган бўлса, бошқа туркий тилларда анчагина ўзгарган кўринишдадир: сипилламоқ (уйғур.), сиптау (қозоқ.), сиптоо (қирғиз.), сиплау (татар.). “Девону луғатит турк”да ушбу феълга дуч келинмаса-да, унинг бошқа бир ўзакдоши – “сумрушмäк; сумрушдi – симиришди; ул мениӊ бирлä сув сумрушдi – у мен билан сув симиришда баҳслашди” кўринишида учрайди. Қизиғи шундаки, эски туркча “сумурмак” ўзбек тилида деярли бирдай “симирмоқ” ўлароқ сақланган. Қозоқча ва яна бир неча қипчоқ тармоқларида “симирув”. Онадўли туркчасида бу сўз бирмунча англам ўзгаришига учраган: “сумурмэк” (“шимиб олмоқ”, кўчма маънода “эксплуатация қилмоқ, мустамлака қилмоқ”).

Энди, Алишер Навоий “йиғламоқ” ва унинг турлари бўйича келтирган феълларга тўхталсак. Йиғламоқнинг “йиғламсинмоқ ~ инграмак ~ синграмак ~ сиқтамоқ ~ ўкурмак ~ инчкирмак” каби ёндошлари ўзбек тилида ва туркий тилларнинг кўпчилигида шу ва шунга яқин кўринишларда сақланиб қолган, айримларида эса яна янгилари қўшилган. Ўзбек тилида “йиғламсинмоқ”,  “инграмоқ”, “ўкирмоқ” феъллари ёлғиз келса-да, “синграмоқ” феъли “инграб-синграб”, “сиқтамоқ” эса “йиғлаб-сиқтаб” каби қўшма сўзларда сақланган, “инчкирмак” феъли эса унутилган. Унинг ўрнига “бақириб йиғламоқ”, “бўкурмоқ”, “ҳўнграмоқ”, “изилламоқ” феъллари қўшилган. Янада тушунарлироқ бўлиши учун қуйида ушбу феълларнинг туркий тилларда нечоғлиқ сақланиб қолганини кўриб чиқамиз:

1. йиғламоқ [yïğlamaq]. Қарлуқ тармоқларидан ўзбекчада “йиғламоқ”, уйғурчада “жиғлимақ”; Онадўли ва Озарбайжон турклари, туркманлар каби ўғуз тармоқларида “ағламоқ”; қипчоқ тармоғидан татарча ва қумуқчада “йыла-”, қозоқча ва қорақалпоқчада “жыла-”, қирғизчада “ыйла-”, бошқирдчада “ағла-”, Олтой тармоғидаги олтой-кишиларда “ыйла-”, хакасчада “ылға-”, ёқутчада “ылаа-” кўринишларида қўлланилади. Ўзбек тилининг қипчоқ тармоғида “жыла-”, ўғуз тармоғида “ағла-”, Хонқа ва Ҳазораспда, қарлуқчанинг Тошкент шевасида “йағла-” ўлароқ сақланган.

“Девону луғатит турк”да “ығламақ” кўринишда очиқланиб, унинг “йығламақ” кўриниши ҳам борлигига урғу берилади: “ïғладï;  ўғлан ïғладï – бола йиғлади, йïғладï талаффузи ҳам бор”. Шу билан бирга, Маҳмуд Кошғарий “Девону луғатит турк”да бошқа бир ўринда ушбу феълнинг “йïғламақ” кўринишини ҳам бериб, унга “ïғламақ”га берган очиқламасининг ўзини келтириб ўтади. Бундан кўринадики, Маҳмуд Кошғарий “ïғламақ”, “йïғламақ”, Алишер Навоий “йиғламоқ” [yïğlamaq] кўринишида берган ушбу феъл туркий тиллар орасида ўзбекчада эски туркчадагидай сақланиб қолган.

Алишер Навоий томонидан қоғозга туширилган “йиғламоқ” феълининг бошқа бир кўриниши, бошқа ёндошларига қараганда энг яқини бўлган “йиғламсинмоқ” ҳам ўзбек тили шеваларида айнан шу кўринишда сақланган. Навоий бу феълни “Зоҳид ишқин десаки қилғай фош. Йиғламсиниру кўзига келмас ёш” деб очиқлаган бўлиб, бу феълни қўллаш орқали у йиғламоққа яқин тутумни кўзда тутгани англашилади. Шу англамдаги феъл “йиғламсирамоқ” кўринишида ўзбекчада кенг тарқалган. Бошқа туркий тиллардан озарбайжончада шунга анча яқин: “ағламсы(н)мағ”, уйғурчада “жығламсырамақ”, татарча ва қумуқчада “йыламсыра-”, қозоқча ва қорақалпоқчада “жыламсыра-”, қирғизчада “ыйламсыра-”, олтой-кишиларда “ыйламзыра-”, хакасчада “ылғамзыра-” ва б.

2. инграмак [iŋrämäk]. Алишер Навоий унга қуйидагича очиқлама беради: “Ва инграмак ва синграмакким, дард билан ёшурун оҳиста йиғламоқдур ва ораларида тафовут оз топилур. Байт:

Истасам давр аҳлидин ишқингни пинҳон айламак,

Кечалар гаҳ инграмакдур одатим, гаҳ синграмак”.

Форсийда бу мазмунки бўлғай, шоир не чора қилғай?!”

Ўзбек тилининг очиқламали сўзлигида “инграмоқ – оғриқ-алам таъсирида мунгли, ингроқ товуш чиқармоқ” деб тушунтирилган бу феъл бошқа туркий тилларда қуйидагича: уйғурча “инграмак”, ўғуз туркларида “инлäмäк”, қипчоқ  тармоқларидан қозоқча ва қумуқчада “ыӊгыран-”, қирғизчада “ыӊыра-”, татарчада  “ыӊыран-”, “ыӊла-”, бошқирдча “ыӊғыра-”, қорачой-болқорчада “ынгычха-” ва б. ”.

“Девону луғатит турк”да “ïӊранмақ” феъли берилган бўлиб, “ïӊрандï; iӊäн ïӊрандï – урғочи туя ингранди” деб очиқланади.

3. синграмак [singrämäk]. Алишер Навоий тушунтирганидек, ушбу феълнинг англами “инграмак” билан деярли бирдай (“дард билан яширинча аста-аста йиғламоқ”). Ўзбек тилида бу феъл “инграмоқ”қа қўшилиб келади: “инграб-синграб” кўринишида. “Муҳокаматул луғатайн”да ёнма-ён берилган 100 та феълнинг деярли барчасини кўриб чиққан туркиялик изланувчи А. Қоратош “синграмак”ни “(овқат) сингиши, ҳазм қилиш” англамидаги “сингмоқ”, “сингдирмоқ” феъллари билан солиштиради ва туркий тилларнинг кўпчилигида унинг бироз ўзгарган кўринишларини топади. У келтирган бугунги туркий тиллардаги ўрнакларнинг бирортаси “синграмак” билан бирдай эмас, бироқ ўзбекчадаги “инграб-синграб”даги “синграб” “Муҳокаматул луғатайн”даги кўринишига ўта яқин келади.

“Девону луғатит турк”даги “сiӊдурмäк” билан бу феъл орасида қандайдир боғлиқлик борлиги кўзга ташланади: “сiӊдурдi – сингдиртирди; сучiк ашïғ сiӊдурдï – ичимлик ошни сингдирди, ҳазм қилдирди. Ул анï эвгä сiӊдурдi – у уни уйга сингдирди, яширди”. Бу ерда ушбу феълнинг “яширмоқ” англами ҳам борлиги, Навоий “синграмак”ни “яширин, оҳиста йиғламоқ” деб очиқлаганидан келиб чиқилса, ҳар иккала феълнинг негизи битта илдизга бориб тақалиши англашилади.

4. сиқтамоқ [sïqtamaq]. “Муҳокаматул луғатайн”да Навоий “Ва сиқтамоқким, йиғламоқта муболағадур, турк бу навъ адо қилибдурки, байт:

Ул ойки, кула-кула қироғлатти мени,

Йиғлатти демайки, сиқтатти мени.

Бундан кўринадики, “сиқтамоқ” феъли “йиғламоқ”дан ҳам юксакроқ даражадаги ёндош туйғуларни ифодалаш учун қўлланилган. Ўзбек тилида “сиқтамоқ” феъли деярли ўз ҳолича учрамайди, уни кўпинча “йиғлаб-сиқтаб” кўринишида қўшалоқ сўзда қўлланамиз. Негизида эски туркча “сиғит” (sïğït – фарёд, мунг) сўзи ётган бу феъл Кул тегин битигтошида Билга хоқоннинг тилидан инисининг вафотига қайғуриб ёзган “Кўзда йаш келсар тида, кўнгулта сығыт келсар йантыру сақынтым – Кўзда ёш келса тийиб, кўнгилда сиғит келса қайтариб, ўйландим” кўринишида учрайди. Маҳмуд Кошғарий “сïғïт - йиғи” деб очиқлаган бу сўз ўзбек тилида “йиғи-сиғи” қўшалоқ сўзида сақланиб қолган.

Туркий тилларда “сиқтамоқ” сўзи қуйидагича кўринишларда учрайди:

 Қарлуқ тармоқларида: ўзбекчада “сиқтамоқ”; қипчоқ тармоқларида: қозон татарчасида “сықта-”; қрим татарчасида “сықра-”; қозоқча, қирғизча, қумуқча “сықта-”; Олтой туркларидан олтой-кишиларда: “сықта-”, хакасча “сыхта-”. Туркий тилларнинг ўғуз тармоғида бу феъл учраб-учрамаслиги аниқланмаган.

5. ўкурмак [ökürmäk]. Алишер Навоий “йиғламоқ” билан боғлиқ “Яна бийик ун билаки, эътиболсиз ошуб била йиғлагайлар, ани ўкурмак дерлар ва туркчада ул маънида бу матлаъ борким, байт:

Ишим тоғ узра ҳар ён ашк селобини сурмакдур.

Фироқ ошубидин ҳар дам булут янглиғ ўкурмакдур”.

Навоий “кучли овоз билан, тенгсиз фиғон билан йиғлаш” деб тилга олган бу феъл ўзбек тилида “ўкирмоқ” (кучли овоз чиқармоқ, йиғи овози)” кўринишида сақланган. Унинг “ўкирик” деган тармоқ сўзлари ҳам бор, шунга қарамай, А. Қоратош бу сўзни ўзбекчада йўқ деб қараган чамаси, бошқа туркий тиллардан ўрнак келтирар экан, ўзбекча кўринишларини бермаган.

6. инчкирмак [inçkirmäk]. Алишер Навоий “Чун ўкурмак лафзи муқобаласида форсий тилда лафз йўқтур. Форсигўй шоир мунунгдек ғариб мазмун адосидан маҳрумдур. Яна йиғламоқнинг ўкурмаги муқобаласида инчкирмак дағи бор ва ул инчка ун била йиғламоқдур ва ул турк лафзида бу навъ таркиб била адо топибдурким, байт:

Чарх зулмидаки, бўғзумни қириб йиғлармен,

Игирур чарх киби инчкириб йиғлармен”.

Навоий “ингичка ун (товуш) билан йиғламоқ” деб очиқлаган “инчкирмак” шу кўринишида туркий тилларда деярли сақланмаган, бироқ айрим товуш ўзгаришлари орқали бўлса-да, кўплаб туркий тилларда қўлланилаётганига кўзимиз тушади: 1) қарлуқ тармоқларида: уйғурча “ҳичқирмақ”, ўзбекча “қичқирмоқ”; “исқирмоқ” (кишнамоқ), 2) ўғуз тармоқларида: Онадўли туркларида “ҳычкырмак”, озарбайжон туркларида “ҳычғырмағ”, туркманчада “сынчгырмаг”; 3) қипчоқ тармоқларида: қорақалпоқчада “ышқыр-” (йиғламоқ), қозоқчада “ышқын-” (аччиғланиб, бақириб-чақирмоқ), татарча ва бошқирдча “ыжғыр- (бақириб қўрқитмоқ, увулламоқ, қичқирмоқ), қирғизча “ышқыру-” (қаттиқ йиғламоқ).

“Девону луғатит турк”да шу кўринишдаги бирор феъл учрамаса-да, Маҳмуд Кошғарий “ïнч – тинч”. Шундан олиниб кўнгул ïнчму – кўнглинг тинчми дейилгандаги каби” деб очиқлаган сўзни “инчкирмак” феъли билан боғлаш мумкин. Демак, Навоий “инчка ун (ингичка товуш)” деб, тинчигина йиғлашни кўзда тутган бўлиб, унинг негизи минг йиллар олдинги “инч” (ïnç) сўзига бориб тақалади.

Юқорида кўриб чиқилган “Муҳокаматул луғатайн”да “ичмоқ”  ва “йиғламоқ” феъллари орқали ушбу феъллардан деярли барчаси “Девону луғатит турк”да учраши, бундан минг йилча илгари ҳам туркийлар бу сўзларни кенг қўллаганликлари англашилади.

Қисқаси, биргина “йиғламоқ” каби кишиларнинг энг инжа туйғуларидан бири – руҳий тутуми билан боғлиқ сўзларни Алишер Навоийнинг “Муҳокаматул луғатайн” асаридаги ўрнаклар негизида кўздан кечириш шуни кўрсатадики, туркий эл-улуслар ўз туйғуларини бир ёки икки сўз билан эмас, ўнлаб ёндош, маънодош сўзлар билан тушунтиришга интилганлар. Юзйилликлар ўтган сайин бундай туйғуларини янада бойитиб борган туркийлар ўзга тиллардан деярли бирор феъл олмай, ота-боболари қўллаган сўзларни унутмасдан, улар сирасига ўзлари ясаган янги-янги сўзларни қўшиб, безаб келишган.

Ғайбулла БОБОЁР,

тарих фанлари доктори, профессор

Қўлланилган адабиётлар

Абдураҳмонов Ғ., Рустамов А. Қадмиги туркий тил. – Тошкент: Ўқитувчи, 1982.

Алишер Навоий. Муҳокмату-л-луғатайн. Қосимжон Содиқов таҳлили, табдили ва талқини остида. – Тошкент: “Akademnashr”, 2017.

Алишер Навоий. Муҳокмату-л-луғатайн. Илмий-танқидий матн. Тузувчи ва нашрга тайёрловчи Ю. Турсунов. – Тошкент: Фан, 2021.

Мирзаев И. Алишер Навоийнинг “Муҳокаматул луғатайн” асаридаги юзта феълнинг мазмуний гуруҳлари // Filologiya Ufqlari Jurnali. Vol. 1, No. 1 (декабр 2020). – Б. 1-8.

Кошғарий, Маҳмуд. Туркий сўзлар девони (Девону-луғот ит-турк) / Таржимон ва нашрга тайёрловчи С. М. Муталлибов. 3 томлик. – Тошкент: Фан, 1960–1963.

Кошғарий, Маҳмуд. Туркий сўзлар девони (Девону-луғот ит-турк) / Индекс-луғат. Ғ. Абдураҳмонов ва С. Муталлибов иштироки ва таҳрири остида. – Тошкент: Фан, 1967.

Ўзбек тилининг изоҳли луғати. А. Мадвалиев таҳрири остида. – Тошкент, 2006 – 2008.

Ўзбек халқ шевалари луғати. Масъул муҳаррир Ш.Ш. Шоабдураҳмонов. – Тошкент: Фан, 1971.

Karataş A. Muhâkemetü’l-Lugateyn’de Yer Alan Duygu Fiillerinin Çağdaş Türk Lehçelerindeki Görünümü // RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (41). – S. 107-140.

User Ş. H. Köktürk ve Ötüken Uygur Kağanlığı Yazıtları. Söz Varlığı İncelemesi. 1. Baskı. – Konya: Kömen Yayınları, 2009.