Турк эл-улусларининг бешикларидан бири – Улуғ Идил (Волга) ирмоғи бўйида яшовчи чувашлар узоқ қардошлар сифатида ўзбекларни қизиқтириб келади. Ўтмишда “Сувар”, “Булғор” номлари билан танилган бу эл бундан 1,5–2 минг йиллар олдин Идилбўйида қўним топган. Туркий элатларга тушунарли тилдан узоқлашиб, шу тил тармоқларидан бири – “хун тили”ни сақлаб қолди. Бугунги кунда 1 миллиондан ортиқ чувашлар шу тилда сўзлашади. Мазкур мақолада чуваш сўз санъатининг айрим инжаликлари билан танишамиз.

Чуваш элининг улуғ шоири Педер Хузангайнинг ““Atăl Atte Çĕr-Şıvĕ” (Ота Идил Ер-Суви) тўртлигини эркин ёндашув билан ўзбек тилига ўгирдик. Бунда бизни умумий турк ўтмишига боғлаб турган Маҳмуд Кошғарийнинг “Девону луғатит турк” асарига таяндик.

Тўртликнинг ўзбекча ўгирмаси:

*жўка – липа деб ҳам юритиладиган оғоч (дарахт) тури.

Ушбу тўртликдан кўринадики, барча турк эллари учун ардоқли бўлган Идилбўйи чувашлар учун ҳам суюкли ўлка. Минг йиллардир уларнинг ота-боболари ирмоқлару кўллари мўл бу ўлкада яшаб, ўзларидан яхши из қолдирган. Шивирлаган ўрмонлару кўм-кўк яйловлар, чечакларга тўла қир-адирларни қамраб олган бу юрт турғунлари бошқа турк қондошларидан бирмунча узоқ, мордвин, мари, Удмурт каби фин-угор эл-улуслари билан қўшни. Шунинг учун улар бир қарашда ўз қардошларининг тилидан ўзгачароқ тилда сўзлашаётгандек туюлади. Бироқ танишганингиз сари бундан икки минг йил илгари сўзлашилган тилга яқинлашиб бораётганингизни англаб, ўз-ўзидан “бу тил менинг тилимнинг ёндоши-ку, қондоши-ку!” деб қувонасиз.

Чуваш тилининг бошқа туркий тиллардан айро томонларига қисқача тўхталиб, юқорида келтирилган тўртликдаги сўзларни ўзбекча билан солиштириб ўтсак:

1. Чуваш ва ўзбек тили бугунги кунда бошқа-бошқа тармоқлар (ўғуз ва қарлуқча)да бўлса-да, ҳар иккиси турк илдизида туташиб, бири эски туркча – Ўрхун-Энасой битиклари тилидаги сўзбоши “й” (энг эски туркча “д”) товушини “ç” (ч) деб сўйласа, иккинчиси эса “й” кўрининшида сақлаб қолган. Қизиғи шундаки, чувашларнинг бу “ç” товуши “ч” билан “ш” орасидаги бир товушдир.

– Эски туркча “ер” – cҳувашча “çĕр” – ўзбекча “ер”.

– Эски туркча “йол” –  чувашча “çул” – ўзбекча “йол (йўл)”.

2. Сўз ўртаси ва сўнгидаги Эски туркча “з” товуши чувашчада “р” ўлароқ сақланган (ротацизм):

– Эски туркча “қïз” – xувашча “хïр” – ўзбекча “қиз”.

– Эски туркча “сäкиз” –  чувашча “секир” – ўзбекча “саккиз”.

3. Эски туркча сўз ўртаси “ş” (ш) товуши чувашчада “л”,  (ламбдаизм), ўзбекча ва бошқа турк тилларида “ş” (ш) кўринишидадир.

– Эски туркча “беş” – xувашча “пил (эк)” – ўзбекча “беш (беш)”

– Эски туркча “таş” –  чувашча “çул” – ўзбекча “таш (тош)”.

Энди яна чувашча тўртликка қайтсак. Барча туркийлар сингари чувашлар “Она Ер”ни севиш, ардоқлаш, уни қўшиқ-куйларга солишни эзгу иш, қутлуғ юмуш деб билишади. Улар “Çĕр-Şıв” – Ер-Сув узоқ ота-боболардан ўзларига топширилган энг қутлуғ мерос деб ардоқлайди. Улар учун Атăл (Атил) шундай қутлуғ “Ер-Сув”дир. Синчиклаб қаралса бу атама турк тилларининг энг эски кўринишларидан бири экани англашилади. Сибирлик туркларнинг “Дер-Су”ви, Ўрхун битиктошларидаги “Ер-Суб”, чуваш тилидаги “Çĕр-Şıв”, ўзбекчадаги “Ер-Сув” бирикмаси эски Турк тушунча-қарашларининг энг қадим намуналаридан биридир. Чувашлар бу сўзни ўз тилида асраб қолган бўлсалар, ўзбек тилида мазкур тушунча “Ер-сув” кўринишида ҳам ўтмишнинг бир парчаси, ҳам иқтисодий атама ўлароқ она ер ва табиатга бўлган боғлиқлик улгиси сифатида яшаб келмоқда.

Тўхтам. Чуваш шоири Педер Хузангайнинг ушбу тўртлиги тиллар бирмунча фарқланса-да, туйғулар бир эканини кўрсатади. Идил бўйидаги бу ҳайқириқ Турон кенгликларидаги узоқ элдошлар учун ялпи ўзликни куйловчи бир чорловдир.

Юқорида келтирилган тўртликдаги чувашча сўзларнинг ўзбекча муқобилини келтириб ўтамиз:

Алпарслон БОБОЁР,

Чуваш давлат университети талабаси