Туркий халқларнинг қадриятлар тизимида никоҳ шунчаки икки инсоннинг бирлашиш аҳди эмас. Никоҳ – оилалар, уруғлар, миллатлар, кези келганда мамлакатлар бирлигининг аҳди сифатида қадрланган. Шунинг учун, никоҳ билан боғлиқ маросимларга алоҳида, жиддий эътибор қаратилган. Ўз вақтида оила қуриш жамоатчилик томонидан рағбатлантирилган, никоҳ қурмаганларга ишончсизлик ёки шубҳа назари билан қаралган. Биз ҳозир ўзбек тилида қўллайдиган никоҳ(نِكَاح) сўзи туркий тилларга араб тилидан ўзлашган бўлиб, луғавий ва истилоҳий (шаръий ва ҳуқуқий) жиҳатдан бир неча маъноларни англатади.

Араб тилида бу сўзнинг бирламчи луғавий маъноси «қовушмоқ», «бирлашмоқ»дир. Истилоҳий маъносида эса аҳд(битим) ва ҳалол қилиш назарда тутилади. Аҳд, эркак ва аёлнинг ўзаро розилиги билан оила қуришини тасдиқловчи битим, ҳалоллик эса шу битим туфайли икки томоннинг бир-бири билан бирга яшаши ва яқинлик қилишига шаръан изн беради. Ислом оламида «никоҳ» сўзи асосан «никоҳ ақди» (оила қуриш шартномаси) маъносида қўлланилади.

Никоҳ биринчидан фарз, иккинчидан Одам(а.с)дан тортиб, Муҳаммад(с.а.в)гача ўтган барча расулларнинг суннати ҳисобланади. Шунинг учун, барча монотеистик динларда, хусусан яҳудийлик ва насронийликда ҳам истилоҳан никоҳга бир хил муносабат шакланган. Инчунун, бу ҳақда Имом Термизий қуйидаги ҳадисни ривоят қилган: Набий (с.а.в) “Тўрт нарса Расулларнинг суннатларидан: “Ҳаё, хушбуй сепмоқлик, мисвок ва никоҳ” дедилар[1].

Ҳозирги кунда яҳудийлик, насронийлик ва исломни қабул қилган туркий халқларда никоҳ маросимлари  миллий  урф-одатлар ва диний ақийдавий тартибларнинг симбиозидан таркиб топган. Тангричилик динини сақлаб қолган олтой, хакас, тува, якут халқларида туркий никоҳ элементлари кўпроқ сақланган.

Туркий тилда никоҳ маъносида «уйланиш» (evlilik), “қудалаш” сўзлари қўлланилган. Аҳд маъносида “қийув” сўзи ишлатилган. Қийув қадимги туркий «қый» ўзагидан ясалган бўлиб, кесмоқ, ўраб(қуршаб)олмоқ, қоплама, қирғоқ, бирон нарсани қизғанмай бериш(кўзи қийиб бериши), қирқмоқ, синдирмоқ, тўғраш, ушатиш ҳамда никоҳ тузиш, битим тузиш маъноларини англатади[2]. Қыйнинг “никоҳ тузиш”, “битим тузиш” маъноси деярли барча туркий тилларда сақланиб қолган. Турк туркчада ва гагаузчада «nikâh kıymak», озарбайжончада «nikah kəsmək», туркманчада “ника кыймак”,  қозоқча, қирғизча, қиримтатарчада «неке қию», қорачой-балқар ва қумиқ тилида «нике қиймақ» шаклида қўлланилади. “Никоҳ қийув” ўзбек, уйғур, татар ва бошқирд тилларининг луғатига кирмаган. Унинг ўрнига “никоҳ ўқитиш” қўлланилади. Аммо, ҳар тўртала тилнинг шеваларида қийув сақланган. Умуман олиб қаралса, никоҳ(арабча) аҳд бўлиб, у ўқилмайди, никоҳда хутба ўқилади. Хутба эса суннат амалдир. Никоҳда қуда тарафлар, келин ва куёв аҳдлашади. Шу аҳдлашув «қийув» дейилган. Тува тилида никоҳ маъносида бадылға сўзи сақланган. Бадилға никоҳ, қасам, садоқат, тасдиқлаш маъноларини англатади[3].

Туркий халқларда никоҳга ўта жиддий қаралган. Шунинг учун, унгача олдиндан тайёргарлик кўрилган. Тайёргарлик совчилик ва келишувни ўз ичига олган. Совчилик уч босқичда амалга оширилган. Аввал куёв(томон) қизни танлаган, иккинчи босқичда аёл совчилар бориб  вазиятни ўрганган, учинчи босқичда эркак совчилар бориб тўй, қалин масалаларини келишиб, битим тузишган. Учинчи босқичда икки оила, икки уруғ аҳдни амалга оширган ва бу қасам даражасида қабул қилинган. Аҳд куёв томондан келтирилган “нонни синдириш”, рўмоллар, кийимлик матоларни қийиш орқали амалга оширилган.

Туркийларда нонни ўртага қўйиб онт[4] ичиш энг кучли қасам саналган. Одамлар нонни ўртага қўйиб қасам ичишдан қўрқишган.  Шунинг учун, никоҳ аҳди “нон синдириш” билан мустаҳкамланган. Нонни кўпинча узоқ умр кўрган, бир марта никоҳланган, кўп болали одам синдирган. Туркийларнинг мозийдан келаётган бу иримига ҳозиргача қатъий амал қилинади. Нон синдирилгач, қийилган ва бўлаклари “кийит”лик деб аталадиган рўмолчаларга солиб гувоҳларга тугунча қилиб тарқатилган. Шу тариқа никоҳ аҳди икки томонга ҳам ҳавила(маълум) қилинган.

“Нон синдириш” ибораси қозоқ, қирғиз, уйғур, қорақалпоқ тилларида формал фарқларни ҳисобга олмаса бир хил,  турманчада  “çörek döwmek” ёки  «сөз кесмек», озарбайжончада «çörək kəsmək», туркчада «ekmek bozmak», бошқирдчада «икмәк һындырыу», татарчада «икмәк сындыру», чўқинтирилган татарларда «ипи сындыру», чувашчада «ҫӑкӑр хуҫни» (ҫӑкӑр – нон, хуҫни – синдириш), хакасчада «хайас сындырары» шаклида истифода этилади. Якутлар ХХ асрга қадар нон истеъмол қилишмаган, шунинг учун уларда айни ибора йўқ. Аммо, кейинчалик “нон синдириш”ни ўзлаштиришган.

Хакаслар никоҳ аҳди маъносида “пас тудар” иборасини қўлланади. Бу сўз ўзбекчада “бошини тутиш” дегани, бўлиб “бирор ишнинг бошини тутиш”, “отнинг бошини тутиш”, “оиланинг бошини тутиш” маъноларида ўзбеклар орасида ҳам сақланган. Барча туркий халқларда “белги” деган тушунча ҳам бор. Бу никоҳга қадар, агар куёв бошқа юртда бўлса ёки уйланишга имконияти бўлмаса, бўлажак қудаларнинг кичик аҳди бўлган. Куёв томон келининг бошига рўмол ўраб, шу белги билан бошқаларнинг совчисини қайтарган.

Олтойларда нон синдириш маросими сақланмаган. Аммо, унданда қадимроқ “қайин дарахти” орқали никоҳланиш сақланган. Олтойларда оққайин никоҳ тимсоли ҳисобланади ва тўйларда оққайин иштирокида ўтказиладиган маросимлар жуда кўп учрайди. А.В. Анохиннинг таъкидлашича ҳам: “Каиң ва қаин – никоҳ маъносини билдиради ва ушбу атамалар  қайин дарахти иштирокида ўтказиладиган тўй маросимларда қўлланилади. Шундан келиб чиқиб никоҳ орқали қариндошлик “қайин”, деб аталади”. Никоҳдан кейин орттирилган яқинларнинг номланишида асосан “қайн” ўзагидан ясалган сўзлар қўлланилади.

Олтойда никоҳланган аёлнинг сочи иккита қилиб ўрилган. Келин ҳали қизлик уйида эканида, сочини иккига бўлиб, куёв томондан бир аёл ўнг ўрамини, келин томондан бир аёл чап ўрамини ўрган. Бу келиннинг чапдан ўнггга яъни куёвникига ўтганини билдирган. Бу маросим соч ўриш (чач ёрёри) аталган ва соч ўрилгунча ўланлар айтиб турилган. Келиннинг сочини ҳар доим кўп болали оналар ўрган. Фарзандсиз, бева  ёки икки марта турмуш қурган аёллар бу ерга яқинлашмаган.  

Озарбойжонларда нон синдириш маросими бор, аммо у иккинчи планда туради. Биринчи  ўринда «şirinçay» маросими бўлиб, агар икки томон бир битимга келса, розилик маъносида ширин чой ичилади. “Аршин мололон” фильмидаги “бир калла қанд, уч сўм пул, битта мулла” иборасида айнан шу маросим назарда тутилган. Икки томон қалин ва тўй масалаларини келишиб олгач, кексалар «Allah mübarək eləsin!» деган жумлани айтиб, чойни ичиши билан аҳд тасдиқланган. Нон синдириш (çörək kəsmək) маросими эса тўй куни келин кириб келганда ўтказилиб, нон келиннинг бошига қўйиб синдирилади. Озарбойжонлар никоҳ маъносида “кебин” сўзини, никоҳ қийиш маъносида эса “kəbin kəsmək”  иборасини ҳам қўллашади.

СОВЧИЛИК

Совчи ўзбек, туркман, қиримтатар, қумиқ, қорачой-балқар тилларида совчи, татар тили яувчи, бошқирдчада яувҳи, қирғизчада жауучи, гагауз, татар, озарбайжон тилларида элчи, хакас, олтой тилларида қуда дейилади. 

Совчилик одатда куёв томонидан амалга оширилган. Аммо, келин томон ҳам совчи қўйиши мумкин бўлган. Келин томон совчи қўйиши кўпроқ хонлар, беклар ва бошқа оқсуякларда учрайди. Хонлар ўзларининг қизлари учун куёв танлаш маросими ўтказиши фольклор асарларидан маълум. Бундай танловларни беклар ҳам ўтказишган. Айрим ҳолатларда қизлар ҳам куёв танлашган. Улар ўзлари ёқтирган йигитларга хабарни рўмолча жўнатиб билдиришган ёки ўзининг розилигини маълум қилган. “Қарачайлилар қадриятларида  жаулиқ  деб аталадиган енгил рўмолча жуда машҳур. Мен даставвал жаулиқ – қўлни артадиган мойсочиқ бўлса керак, деб ўйлагандим. Кейин ўрганиб кўрсам, ажойиб тарихи бор экан. Бу рўмолни фақат балоғатга етган қизлар тўқир ва қайси йигитни севса, ўшанга атар экан. Кейин унга ошиқ йигитлар ўзаро ёвлашиб қолса, рўмолчани олган йигит куёв бўлар ва шу билан номзодлар орасидан ёвлик кўтарилар экан. Жаулиқнинг каттароқ ўлчамдагиси ҳам бўлиб, уни кўпинча ёши катта аёллар ёпиниб юради”[5].

ЭРТА УНАШТИРУВ: белқуда, бешиккерти, “қулоқ тишлаш”

Туркийларда эрта унаштирувнинг қадимий ва энг қизиқарли шакли “белқуда”дир. Унга кўра одамлар ҳали туғилмаган, белидаги болаларини унаштиришган. Бунга фольклорда мисоллар кўп. Тоҳир ва Зуҳранинг, Алпомиш ва Барчиннинг унаштирилиши айнан  “белқуда” одати билан боғлиқ.

Туркий халқларда эрта никоҳнинг яна бир қадимий кўриниши – бешиккерти одати ҳам кенг тарқалган. Бешиккерти болалар туғилгандан кейин амалга оширилган. Унинг яна бир номи “қулоқ тишлаш” бўлиб, унуштиришда ўғил болага қизнинг қулоғи тишлатилган. Шу тариқа, ўзаро иноқ бўлган оилалар ҳали улғаймаган болаларини  унаштириб қўйишган. Бу одат асосан икки оила ўртасидаги дўстликни мустаҳкамлаш ёки қариндошлик ришталарини боғлаш мақсадида қилинган. Бундай унаштирувлар 12 ёшгача давом этган, аммо ўғил болага ҳам қизга ҳам шу ёшгача ҳеч қандай маъсулият юкламаган. Аммо, жуда кўп холатларда, ота-оналарнинг муносабатлари бузилиши ёки болаларнинг бир-бирини ёқтирмаслиги сабаб бундай унаштирувлар никоҳгача етиб бормаган.

ЭКЗОГАМ НИКОҲ

Қадимда туркий халқларда экзогам (ўз уруғидан ташқаридаги) никоҳга қатъий амал қилинган. Туркийлар  кўп асрлар давомида экзогам никоҳдан анъанавий меъёр сифатида фойдаланиб, оила-никоҳ муносабатларини тартибга солишган ва наслнинг тозалигини сақлаб келишган. Экзогам никоҳ сабаб қон алмашиниб, насл билан боғлиқ касалликларга барҳам берилган. Ижтимоий жиҳатдан, бошқа уруғлар билан қон-қариндошлик алоқалари тикланган, ижтимоий ва иқтисодий алоқалар мустаҳкамланган. Бундай иттифоқчилик тинчликни сақлаш ва ўзаро ҳарбий кўмак беришда ҳам стратегик аҳамиятга эга бўлган.

Туркийлар эндогамияга(яқин қариндошлар никоҳига) йўл қўймаслик учун етти авлодини билиши талаб этилган. Бу эса ижтимоий бирликни сақлашда муҳим рол ўйнаган. Шу ўринда бир фикрни ўртоқлашиб кетган маъқул. “Алпомиш” достонининг ўзбек версиясида эндогам никоҳ кузатилади. Ундаги асосий қаҳрамонлар қўнғирот уруғидан, Алпомиш Бойбўрининг ўғли ва Барчиной унинг укаси Бойсарининг қизи бўлади. Шу ўринда айтиб ўтиш керак, ўзбек Алпомиши достоннинг исломдан кейинги варианти ҳисобланади. Шундай экан, бу Алпомишда экзогамия бўлмаганига далил бўлолмайди. Бошқа икки исломий вариант, қозоқ ва қорақалпоқ версияларида экзогамия сақланган. Қозоқ версиясида Алпомиш қўнғирот, Барчин шекти уруғидан, қорақалпоқ версиясида Бойбўри қўнғиротнинг “ойинди”, Бойсари “эрбилек” уруғидан бўлади.

ҚАЛИН

Туркий халқларда қалин никоҳнинг муҳим шарти ҳисобланган ва ҳозиргача сақланиб келади. Қалин сўзи туркий тилларда қарин, қалинг, қалим, халин(хакас), халим(якут), хулун(чуваш) шаклида, ўзбек тилининг қипчоқ лаҳжасида «қолын» қўлланилади. Кўпчилик тилшунослар бу сўзнинг маъносини йўғон  деб тарифлашган. Э. Севортян луғатида қалиннинг йўғон, эваз каби маънолари келтирилган. Аммо, айни луғатда Севортян Г. Вамберининг вариантини ҳам келтиради. Унга кўра қалин қал(қолмоқ) ўзагидан ясалган бўлиб, ниманидир эвазига қодирмоқ маъносини англатади[6]. Демак, қалин сўзи келиннинг ўрнига берилган эваз, ҳақ маъносини англатган.

Шу ўринда қалин ва маҳрнинг фарқларини айтиб ўтиш ўринли бўлади.

Қалин ва маҳр тушунчалари истилоҳан бир-бирига ўхшаш бўлса-да, тавсифий мазмунда жуда катта фарқлари бор. Қалин қадимий одат бўлиб, уни қизнинг ота-онасига ёки боқувчисига уни тарбиялагани, сарфлаган вақти ва маблағлари ўрнига "компенсация" сифатида беришган. Қалин қизнинг  ота-онаси ёки боқувчиси томонидан тасарруф қилинган. Ота-она унинг ҳаммасини ёки маълум қисмини қизнинг сепига ишлатиши ёки оила эҳтиёжлари учун сарфлаб юбориши мумкин бўлган. Қалин кўпинча чорва моллари ёки пул билан белгиланган. Қиймат қизнинг насаби, гўзаллиги, одоби ва ҳунарига қараб белгиланган. Бева аёлларга қалин кам берилган.

Маҳр исломда никоҳнинг шартларидан бири бўлиб, уни фақат никоҳланган аёлнинг ўзи тасарруф қила олган. Истаса эрига ёки ота-онасига берган, истаса болаларига берган. Унга аралашишга йўл қўйилмаган. Шу тариқа ислом динида янги турмуш қурган аёлнинг ижтимоий ва иқтисодий ҳолати мустаҳкамланган. Маҳр жонлиқ кўринишида бўлиши шарт эмас, кўпинча кўчмас ёки йўқолиб кетмайдиган, кези келганда осон сотиш мумкин бўлган мулкдан берилган. Маҳрнинг қиймати куёвнинг қурби ва келиннинг талабига қараб белгиланган. Кам миқдори ўн дирҳам, айрим манбаларда бир темир узукка ҳам никоҳланган.

Қадимги туркий халқларда никоҳ шахсий муносабатлардан кўра кўпроқ ижтимоий-иқтисодий ва сиёсий аҳамиятга эга бўлган. Ҳатто эрта никоҳларни ҳам стратегик танлов сифатида баҳоласа бўлади. Чунки, ҳали туғилмаган ёки энди туғилган болани унаштириш насл давомийлигини таъминлашдан кўра оилалар, уруғлар кези келганда мамлакатлар ўртасидаги иттифоқни мустаҳкамлашга хизмат қилган.

Экзогамия қоидаси феоменал ҳодиса бўлиб, аввало миллат соғломлигини, қолаверса, уруғларнинг орасидаги ҳамжиҳатликни таъминлашда муҳим ўрин тутган. Туркийлар исломни қабул қилгандан кейин эндогам(қариндошлар ўртасида) никоҳ пайдо бўлган. Аммо, даврлар ўтиши билан экзогамиянинг устунлиги исботини топа бошлади. Чунки, эндогам оилаларда ногиронлар туғилиш фоизи юқори бўлгани учун жуда кўплаб ижтимоий муаммолар юзага келмоқда. Экзогам оилаларда бундай муаммолар кам учрайди.

Анвар БЎРОНОВ