Туркий эл-улусларнинг узоқ қардошларидан бири бўлган Венгер – можорлар тили барча туркий эллар қаторида ўзбекларни ҳам қизиқтиради. Келиб чиқиши кўпроқ туркий, тили эса фин-угорларга яқин деб билинадиган қардошларимиз тилида мингга яқин туркий сўзлар учрайди. Қизиғи шундаки, венгерчадаги ўзлашмалар ёки венгерлар турклик илдизидан унча узоқлашмаган чоғларга тегишли сўзлар тилимизнинг илк ўрта асрлардан олдинги кўринишини кузатиш имконини бугунги туркий тилларга қараганда кўпроқ бера олади.

Ушбу изланишимизда таниқли венгр тилчилари Áрпáд Берта ва Андрáс Рóна-Таснинг «Old Turkic Loan Words in Hungarian» (Венгр тилидаги эски туркча ўзлашма сўзлар) номли илмий ишига таяндик. Биламизки, Фин-Угор тил оиласига тегишли бўлган венгер тили сўз бойлигининг сезиларли бир бўлаги эски туркчанинг булғор-турк қатламидан сув ичган. Шунинг учун мақолада ушбу қатламга кўпроқ юзландик. Венгерчага ўзлашган сўзларни эски турк битиктошлари, чуваш тили ва бугунги ўзбек тили билан солиштириб, уларнинг товуш ва англам – маъно йўллари қандай босқичларни босиб ўтганини ойдинлаштиришга интилдик. Шу йўсинда венгер ва турк элларининг узоқ ўтмишининг айрим томонларини ёритишга ўз улушимизни қўшишга тиришдик.

1. ácс [ач]. Венгер тилидаги англами: «ёғоч устаси», «болта билан ишлайдиган уста».

Бу атама венгер тили қатламидаги энг эски туркий ўзлашмалардан бири бўлиб, у турк элларининг, айниқса, булғор тармоғининг ҳунармандчилик маданияти венгерларга нечоғлик чуқур таъсир қилганини кўрсатади. Қуйида кўриб ўтиладиганидек, биз бу ерда туб туркий илдиз ва унинг минг йиллаб босиб ўтган босқичларига дуч келамиз:

«Ач» сўзининг ўзаги туркий «ïгаč» (ёғоч, дарахт) сўзига бориб тақалиб, унинг эски туркчаси «ïгаččи - ёғоччи». Эски туркчада «ï», «ïгаč» сўзлари «дарахт; ёғоч» англамини билдирган. Унга юмуш (касб) номи ясовчи «-čи» қўшимчаси бирикиб, «ïгаččи» (ёғочсоз, ёғоч устаси) сўзи келиб чиққан.

Венгер тилининг фонетик тизимига кўра, сўз ўртасидаги -г- ундоши тушиб қолган (элизия) ва сўз сўнгидаги -čи қўшимчаси ўзак билан қўшилиб кетиб, қисқариш юз берган: гаи > и – аи > и > cс [ач].

Чувашча «жйвăç» сўзи «дарахт, ёғоч» маъносини билдиради. Унинг эски туркчадаги «аğаç / йïгаč» сўзига бориб тақалиши бир қарашдаёқ кўриниб турибди, бироқ, бирмунча ўзгаришга учрагани кўзга ташланиб, уни булғор туркчасидаги товуш алмашинувлари билан очиқласа бўлади. Чуваш тилида эски туркчадаги -г- / -ğ- товуши -в- товушига ўзгарган, сўз бошидаги й- эса эски кўринишини сақлаб қолган.

Ўзбек тилида бу ўзак «ёғоч» кўринишида сақланган. Ўзбек тилининг Хоразм шевасида эски туркча «ïгаč» сўзи «аğаč» кўринишида қолган. Тилимиздаги «қайрағоч» (гужум дарахти) сўзи ҳам шу негиздан. Шунингдек, бу сўз ер отлари – топоним ясайдиган қўшимча ўлароқ ўлкамизда ва қўшниларимизда бирмунча кенг тарқалган: Бешоғоч, Бешқайроғоч, Ялангғоч, Сариоғоч, Қўшоғоч ва б.

2. алма [алма]. Венгер тилида англами: «олма» (мева – емиш оти).

Бу сўз эски туркчада ҳам «алма» ёки «алмïла» кўринишларида қўлланилган [Кошғарий 1960, И: 18]. Венгер тилига булғор қатлами орқали ўзлашган деб қаралади. Чувашчада бу сўз «улма» деб айтилади. Чуваш тилида туркий «а» товушининг бошланғичда – ўрта асрларда «о» (ў) товушига, сўнгги босқичда эса «у» товушига ўтиши (лабиализация) ҳодисаси юз берган. Венгер тили эса сўзнинг эски «алма» кўринишини деярли ўзгаришсиз сақлаб қолган.

«Алма» сўзи деярли барча туркий тилларда учраб, туб туркий сўз деб билинади. Бугунги ўзбек тилида «олма» кўринишида сақланиб қолган бу сўзнинг «алма» [äлмä] кўринишлари ҳам учрайди. Венгер тилидаги алма сўзи туркий тилларнинг булғор тармоғига хос бўлиши билан бир қаторда турк элларда боғдорчилик маданияти анча қадимий бўлганини кўрсатади. Бу сўзнинг негизида эски туркча «ал» (қизил) сўзи ётади, деб қаралади.

3. тöмéн. Венгерча англами: «ўн минг» (тарихий), бугунги кунда «зич», «қуюқ», «жамланган» маъноларида ҳам қўлланилади. Тилимиздаги «туман» сўзи эски туркчада сон (ўн минг) ва йирик ҳарбий бўлинма маъносида қўлланилган. Венгер тилига булғор тармоғи орқали ўзлашган деб қаралади. Ўрхун битиктошларида «тüмäн - ўн минг; ўта кўп». «Девону луғатит турк»да «тüмäн (تُمَنْ) – «ўн минг; кўп, саноғи йўқ». Чувашча «тĕмен (тĕмен) – «ўн минг», «кўп сонли» демак. Кези келганда айтиб ўтиш керак, чуваш тилида туркий «ü» товушининг ĕ (қисқа «э») товушига ўзгариши кузатилади. Венгер тилида эса бу товуш «ö» кўринишини олган: тüмен > тöмéн.

Ўзбек тилида «туман» деб ишлатилаётган бу сўзнинг бир неча маънолари бор: 1) маъмурий-ҳудудий бирлик; 2) табиат ҳодисаси. Шунингдек, «Саноғига етиб бўлмайдиган; ниҳоятда кўп (одамлар тўпи)» маъносидаги «тумонат» сўзи «туман» негизидан келиб чиққан.

Венгер тилидаги «тöмéнй» сўзи туркларнинг ҳарбий-ижтимоий тузилиши венгерлар турмушига кўрсатган таъсирининг ёрқин ўрнагидир. Сўзнинг маъноси вақт ўтиши билан «ўн минг» (саноқ)дан «зич/жамланган» (сифат)га айланган.

4. бéлег. Венгерча англами: «тамға», «белги», «муҳр».

Ушбу сўз эски туркчанинг барча босқичларида «белгü» кўринишида қўлланилиб, «белги», «нишон», «тамға» каби маъноларни англатган. Венгер тилига булғорча қатлам орқали ўзлашган деб қаралади. Ўрхун битиктошларида «бäлгü» – «белги, нишон, тамға,»; «Девону луғатит турк»да «белгü (بَلْكُو)» – «белги, нишон». Чувашча кўриниши: палла (палла) – «белги, тамға, из».

Чуваш тилида сўз бошидаги б- товуши п- товушига ўзгаради. Венгер тили эса сўзнинг қадимий б- билан бошланадиган кўринишини сақлаб қолган. Венгерчада сўз сўнгидаги -ü тушиб қолиб, ўрнига -эг қўшимчаси қўшилган ёки фонетик ўзгаришга учраган: белгü > бéлег. Туркий тилларнинг кўпчилигида учрайдиган бу сўз ўзбек тилида «белги» кўринишида сақланган.

5. тйúк [тюк]. Венгерча англами: «товуқ» (урғочи парранда).

Бу сўз эски туркий тилда «тақïқу» ёки «тақïγу» ўлароқ қўлланилган. Венгер тилига булғор тармоғи орқали ўзлашган деб билинади. Ўрхун битиктошларида «тақаğу/тақïğу – «товуқ» (ўн икки ҳайвонли туркий тақвимдаги йил номи ўлароқ); «Девону луғатит турк»да «тақïқу (تَقِقُو) – «товуқ». Бошқа эски турк ёзма манбаларида «тақïγу – товуқ».

Чувашча «čăхă (čăх) кўринишида учрайдиган бу сўз эски туркча «тақïγу» сўзига бориб тақалади. Чуваш тили булғор туркчасининг ўрта асрлардаги кўриниши бўлиб, бу сўз анчагина фонетик ўзгаришга учраган. Сўз бошидаги т- товуши чувашчада č- (юмшоқ «ч») товушига ўтган, ўртадаги -қ-/-γ- товушлари эса бўғинлар бирлашувидан келиб чиққан. Венгерча тйúк чувашча çăкҳă ва эски туркча тақïγу ўртасидаги оралиқ кўринишдир. Венгер тилида сўз бошидаги т- товуши сақланган, бироқ кейинги унли таъсирида юмшаган: т \ тй. Бу ўзгариш венгер тилининг ички фонетик тизими натижасидир.

Туркий тилларнинг кўпчилигида «тавуқ, тавиқ» ўлароқ учрайдиган бу сўз ўзбек тилида «товуқ», айрим шеваларида «тўйïқ» кўринишида сақланган. Қизиғи шундаки, бу сўз озарбойжон туркчасида ҳам «тўюқ» ўлароқ қўлланилади.

6. сзűр [сüр]. Венгерча англами: «сузмоқ», «сüзмоқ», «аритмоқ».

Бу феъл эски туркчада кенг қўлланган «сüз» ўзаги билан битта илдиздан. Сўзнинг туб англами суюқликни ёки аралаш нарсани элак, мато ёки шунга ўхшаш нарсалардан ажратиб, тозалашни билдиради. Булғорча қатлами орқали венгерчага ўзлашган деб қаралади. Ўрхун битиктошларида «сüз» – «сузмоқ, аритмоқ, тиндирмоқ», «Девону луғатит турк»да «сüз- – сувни сузмоқ (тиндирмоқ)», чувашча кўриниши: сĕр- (сĕр-) шаклида келади. Чувашча эски булғор тилининг издоши бўлгани учун бу сўзда ротатизм (з \ р) кўриниши кузатилади. Биламизки, эски туркчада сўз сўнгидаги -з товуши булғор ва чувашчада -р товушига тўғри келади. Шунинг учун сüз- ўзаги чувашчада сĕр- кўринишини олган. Венгерча сзűр [сüр] булғорча «сüр»дан ўзлашган. Агар венгерлар бу сўзни ўғуз ёки қарлуқ (ўзбек, уйғур) гуруҳидан ўзлаштирганида, сўз «сзűз» (з билан) кўринишини олган бўлар эди. Ўзбек тили з- туркий анъанани сақлаб қолган.

Ўзбекчада «суз» (тўғрироғи «сüз-» — сузмоқ) феълининг бошқа англамлари ҳам бор: 1) Суюқликни сузгидан ўтказмоқ (ўрн. сут сузмоқ); 2) Егуликни идишларга ажратмоқ (ўрн. ош сузмоқ).

7. боржú [борю] Венгерча англами: «бузоқ».

Ушбу сўз эски туркчада «бузаğу» кўринишида қўлланилиб, сигир ёки унинг боласини англатган. Венгер тилига булғор тармоғи орқали ўзлашган деб қаралади: бузāғу – «бузоқ».

Чуваш тилида бу сўз «пăру» (пăру) кўринишида сақланган бу сўз р ~ з алмашинувининг яна бир ёрқин ўрнагидир. «Бузагу» сўзининг чувашча кўриниши «пăру» экани булғорчада бу сўз шунга яқин айтилгани билан боғлиқ. Венгерча «боржú» сўзи р- ли туркча – булғорча билан боғланиши бу кўзқарашимизни кучайтиради: бузаğу ~ *бурагу > боржú.

Демак, венгерчада бу сўз икки бўғинли бўлиб, биринчиси – «бур», иккинчиси эса «ю». Сўз бошидаги б- сақланган, ўртадаги -з- товуши **-р-** битта негиздан (з \ р), иккинчи бўғиндаги «ю»нинг биринчиси эски туркча «г (ғ)» товушининг «й» товушига ўтиши билан боғлиқ, чамаси. Ўрнак келтирадиган бўлсак, Сибир туркларидаги «тайга» сўзи эски туркчадагı «таğ (тоғ)» сўзидан келиб чиққан.

Ўзбекчадаги «бузоқ» сўзи эски туркча «бузаğу» сўзининг бироз ўзгарган кўриниши бўлиб, айрим шеваларимизда «бузағ, бузақ» кўринишларини олган.

8. áрок [арок]. Венгерча англами: «ариқ».

Ушбу сўз эски туркчадаги «арïқ» ўзагидан келиб чиққан бўлиб, сув оқадиган сунъий йўлни англатган. Венгер тилига булғор туркчаси орқали анча эрта ўзлашган. «Девону луғатит турк»да «арïқ – «ариқ, канал» тарзида келади.

Чуваш тилида эса эски анъанани сақлаган ҳолда, бу сўзнинг фонетик ўзгаришга учраган кўринишини олган: «ира» (ира) – «кичик ариқ». Умумтуркий «арïқ» сўзи чуваш тилида «ира»га айланар экан, қуйидагича йўлларни босиб ўтган: сўз бошидаги а- товуши чуваш тилининг ички қонуниятига кўра и- товушига яқинлашган (а \ и), сўз сўнгидаги -қ товуши эса бутунлай тушиб қолган (элизия). Бу тутум чувашчадан бошқа туркий тилнинг ўғуз ва қипчоқ тармоқларида ҳам кузатилади: сариқ – сари, тирик – тири, йирик – ири ва б. Ўзбекчада «ариқ» сўзи минг йилча олдинги кўринишини сақлаб келади.

9. капу. Венгерча англами: эшик», «дарвоза», «йўл».

Ушбу сўз эски туркчада «қапïğ» кўринишида қўлланилиб, «эшик», «дарвоза» ёки «кириш ери» маъноларини англатади. Сўзнинг туб ўзаги туркий қап- (ёпмоқ, беркитмоқ) феълидир. Ўрхун битиктошларида «қапïг – «эшик; кириш жойи», «қапуğ – «дарвоза, эшик» ҳолида учрайди.

Чуваш тилида «кҳапкҳа (хапха)». Венгерча «капу» ва ўзбекча «қопқа» сўзларининг чувашчада «хапха» кўринишини олишида бир неча ўзгаришларни кузатамиз. Чуваш тилида сўз бошидаги қаттиқ қ- товуши бўғиз товуши кҳ- (х)га ўзгарган: -ïг \ -ха. Сўз охиридаги -ïг қўшимчаси чувашчада -ха кўринишини олиши бошқа туркий тилларда ҳам кузатилади. Ўрнак келтирадиган бўлсак, ўзбек ва қозоқ тилларида қопқа, қапқа / қақпа.

Венгерча «капу» кўриниши эски булғорчага яқин. Венгер тилида сўз бошидаги товуш сақланган, бироқ сўз сўнгидаги унли товуш Венгер тилининг ички фонетик тизимига кўра у га ўзгарган.

Ўзбек шеваларида бу сўзнинг эски туркчага яқин «қапï», «қавиқ», бирмунча ўзгаришга учраган «қопқа» [қапқа] кўриниши сақланиб қолган [ЎТИЛ 2008: 335; Абдуллаев 1961: 59]: Темир-қавиқ (Навоий вилоятидаги тоғли қишлоқ), Тешик-қопқа (Тошкент шаҳридаги ер оти).

10. тüкöр. Венгерча англами: «кўзгу», «ойна».

Ушбу сўз қадимги туркий тилдаги «тüз»- (тартибга солмоқ, текисламоқ, ясатмоқ) феълидан ясалган деб саналади. «Кўзгу» тушунчаси нарсаларни «текис» ва «тўғри» кўрсатиши билан боғлиқ ўлароқ келиб чиққан. Ўрхун битиктошларида «тüзüл- ва «Девону луғатит турк»да «тüз – «тузатмоқ, текисламоқ» тарзида келтирилади.

Чувашчадаги «тĕкĕр» (тĕкĕр) венгерча «тüкöр» сўзининг тўғридан-тўғри «қариндоши»дир. Бу ерда эски булғорчадаги ротатизм (з \ р) кузатилаяпти. Унлилар алмашинуви — ü / ĕ чувашчага тегишли энг ёрқин тутум бўлиб, бошқа туркий тиллардаги ü товуши чувашчада қисқа ĕ (э) товушига ўзгаради.

Ўзбек тилида «туз»- / «тузук». Эски туркча «тüз — тузук, тўғри» тилимизда бир неча англамда қўлланилади. Шунингдек, ушбу сўзлар билан битта негиздан бўлмиш «текис, теп-текис» (аслида «тегиз») сўзи венгерча ва чуваша «тĕкĕр / тüкöр»га яқин келади. Демак, «кўзгу» сўзининг венгерчадаги кўриниши «тüкöр» чувашчани айтмаганда, бугунги туркий тилларда учрамайди, бироқ у билан битта негиздан бўлмиш «текис» сўзи тилимизда сақланиб қолган. Бу ерда эски туркча, ўзбекча, чувашча ва венгерча ўзгаришларни кўрамиз: текиз ~ текис ~ тĕкĕр ~ тüкöр.

11. сáр [şар]. Венгерча англами: «балчиқ», «лой», «тошқин қолдиғи».

Ушбу сўз эски туркчада «саз» кўринишида қўлланилиб, «ботқоқлик», «нам ер», «балчиқли жой» бўлган, чамаси. Венгер тилига эски булғорча орқали ўзлашган деб қаралади. Ўрхун битиктошлари ва «Девону луғатит турк»да бу сўзнинг «саз» (соз) кўриниши учрамасада, ўрта асрлар ва бугунги туркий тилларда шунга ўхшаш сўз кенг тарқалганидан келиб чиқиб, бу сўз эски туркчада ҳам бўлгани илгари сурилади. Қолаверса, Маҳмуд Кошғарийда «сазïнçï таşï – гипс, оқтош» сўзи учраб, бизнингча унинг негизида «саз» (ўзбекча «соз тупроқ – энг оғир тупроқ тури» ) сўзи ётади.

Чуваш тилида бу сўз «шур» (шур) кўринишида сақланган. Венгерча «сáр» сўзининг чувашча кўриниши туркий тиллар ўтмишидаги чигал фонетик ўзгаришлар билан боғлиқ. Бу ерда «с» товушининг айрим ўринларда «ş» (ш)га айланиши кузатилади. Қолаверса, умумтуркча с- товуши булғор тармоғида кўпинча ш- (ш) товушига ўзгарган. Венгер тилида ҳам бу сўз «с» ҳарф белгиси билан ёзилсада, «ş» (ш) деб айтилади. Умумтуркий «саз» сўзидаги -з товуши булғор тармоğидаги -р» товушига айланишидан келиб чиқилса, венгерча «сáр», чувашча «шур» эски туркчадан узоқ эмаслиги англашилади. Юқорида бир неча бор айтиб ўтилганидек, барча туркий тилларда «а» ко ъринишида учрайдиган товуш чувашчада у- га айланган бўлса, венгерчада эса чўзиқ -á- кўринишини олган: «сáр».

Эски туркча «саз» ўзаги ўзбек тилида кўпроқ ер отлари – топонимларда, шунингдек, шеваларда сақланган: Сазағон(Самарқанд вилояти Нуробод туманидаги қишлоқ ва сой номи). Бундан ташқари, ўзбек шеваларида «соз» сўзи «ботқоқлик», «нам ерда ўсадиган қамишзор» маъносини ҳам англатади [ЎТИЛ 2008: 544-545].

12. öкöр. Венгерча англами: «ҳўкиз, буқа».

Бу сўз эски туркчада «öкüз» кўринишида қўлланган. Венгер тилидаги р- ли кўриниши унинг булғор туркчасидан ўзлашганини кўрсатади. «Девону луғатит турк»да «öкüз – ҳўкиз»дир.

Чуваш тилидаги «вăкăр» (вăкăр) (ҳўкиз, буқа) сўзи ҳам унинг энг эски кўриниши «öкöр» бўлган дейишга туртки беради. Чуваш тилида сўз бошидаги унли олдидан в- товуши қўшилиши натижасида бу сўз «вăкăр» кўринишини олган (протетик товуш). Венгерча «öкöр» чувашча «вăкăр» билан битта илдизга эга, бироқ Венгер тилида сўз бошидаги в- товуши йўқ.

Ўзбек тилида «ҳўкиз / ўкиз» деб қўлланилиши ўз очиқламасига эга. Сўз бошидаги ҳ- товуши орттирилиши ва унлиларнинг лабиализацияси юз бериши туркий тиллар орасида кўпроқ халач, ўзбек, қорақалпоқ ва бирмунча озарбойжончада кузатилади. Бу сўз венгерлар турмуш йўсинида эски туркий анъаналар етакчи бўлганини кўрсатади.

13. бéка [бé-ка]. Венгерча англами: «бақа», «қурбақа».

Ушбу сўз қадимги туркий тилда «бақа» кўринишида қўлланилиб, сувда ҳамда қуруқликда яшовчи шу турдаги жонзотни англатган. Бу ўзак битигтошларда киши исмлари ва унвонлари таркибида ҳам учрайди (ўрн. Баğа Тарқан). «Девону луг ъатит турк»да эса «баğа – бақа».

Чувашча кўриниши «пака» (пака) бўлган «бақа» сўзида чуваш тили йўсинига кўра, кичик товуш ўзгаришини бошдан кечирган: б \ п алмашинуви. Кўпинча чуваш тилида эски туркча сўз бошидаги жарангли б- товуши жарангсиз п- товушига ўтади. Венгерча «бéка» сўзи чувашча «пака»дан кўра эски умумтуркий «бақа»га яқинроқдир. Бу шуни англатадики, венгерлар бу сўзни ўзлаштирган босқич — VII-IX юзйилликларда булғор-туркий тармоғида сўз бошидаги б- товуши ҳали п- га айланиб улгурмаганини англатади. Венгер тилида эса «а» унлиси чўзилиб é [э:] товушига ўзгариши ҳам ўша босқичда етакчи бўлган: бақа ~ бéка.

Ўзбек тилида «бақа» сўзидан бир неча сўзлар келиб чиққан: «қурбақа» («қуриллайдиган бақа»), «тошбақа» («косаси тошдек бақа»). Онадўли туркчасидаги «курбаğа», «камлумбаğа» ҳам шу негиздан.

14. бúза [бú-за]. Венгерча англами: «буғдой».

Эски туркча «бугдай» ёки «буğдай» кўринишида қўлланилган. Бироз қуйида кўриб ўтиладиганидек, венгер тилига эски булғор-туркий қатлами орқали ўзлашар экан, бирмунча ўзгаришларга учраган: «бугдай ~ бúза».

Бу сўзнинг чувашча кўриниши «пăри» (пăри) билан анча ўзгаришлар юз бергани кўринади. Сўз бошидаги б- \ п- га, ўртадаги -гд- бирикмаси эса -р- га ўзгарган (ротатизмнинг ўзига хос кўриниши). Венгерча «бúза» кўриниши туркий ўзакнинг эски булғорчасидан олинар экан, сўз бошидаги б- сақланган, бироқ ўртадаги ундошлар венгер товуш тизими билан уйғунлашиб, ўзига хос -з- кўринишини олган.

Ўзбекча «буғдой» эски туркчадаги сўзга тўғридан-тўғри боғлиқ бўлсада, шеваларимиздаги «будай», «бидай» кўринишлари бу сўзнинг қипчоқча кўриниши ҳам кенг тарқалганини кўрсатади.

15. сзакáлл [са-калл]. Венгерча англами: «соқол».

Ушбу сўз қадимги туркий тилда «сақал» кўриниши қўлланилиб, эркак кишининг юзидаги тукни англатган. Битиктошларда бу сўз кўпинча ёш ёки ижтимоий табақани англатувчи сўз бирикмаларида келса, «Девону луғатит турк»да бугунги кундагидай англамда очиқланади: «сақāл» – «соқол».

Умумтуркий «сақал» кўриниши чуваш тилида «суҳал» кўринишини олиши чувашчадаги товуш ўзгаришларининг ёрқин ўрнагидир: эски булғорча «с» товуши айрим ўринларда «ş» (ш)га ўзгарган, айрим ўринларда ўз ҳолича қолган. Шунингдек, чуваш тилининг ўзгачаликларидан бири – бўғиз товуши қ- нинг юмшаб х- товушига ўтишидир. Венгерча «сзакáлл» чувашча «суҳал»га қараганда эски туркий «сақал» кўринишига яқинроқдир. Венгер тилида сўз сўнгидаги -л товуши чўзилиб, -лл шаклига келган. Бу эса ўзлашманинг анча эски эканини, ҳатто чуваш тилида қ \ ҳ ўзгариши юз бермасидан олдин венгер тилига булғорчадан ўтганини кўрсатади.

Ўзбекчадаги «соқол» сўзи эски туркча кўринишини сақлаб, унинг битиктошлар ва Кошғарий чоғидаги ҳолатини деярли ўзгаришсиз сақлаб қолган бўлсада, унлиларнинг лабиализацияси (о-лашиш) юз бергани кузатилади.

Юқорида келтирилган ўн бешта сўзни қисқача солиштириб чиқиш шуни кўрсатадики, венгер ва туркий элларнинг ўтмишдаги яқинлиги шунчаки борди-келди эмас, балки анча чуқур илдизларга эга эканидан дарак беради. Биз кўриб чиққан ҳар бир сўз, у хоҳ устачиликка («ácс»), хоҳ кунлик ҳаётга («сзакáлл») тегишли бўлсин, туркий тилларнинг бугунги кундаги ўлик тилга айланган булғор қатламини бирмунча кузатиш, тиклаш имконини беради. Турк элларини илк бор дунёга танитган хунларнинг ён тармоғи бўлган булғорлар Турон – Марказий Осиёнинг ўзак ўлкаларидан чиқиб, милоднинг илк минг йиллиги ўрталарида Шарқий Европага бориб, бу ерда венгерларнинг бўлажак юртини қурган бўлсалар, илк ўрта асрларга келганда уларнинг издошлари – ўн-ўғур (венгер атамаси шундан), авар, ҳазар, сувар, можор каби туркий ва қариндош элатлар бугунги венгер ва чуваш элларининг негизини ташкил этганлар.

Áрпáд Берта ва Андрáс Рóна-Тас каби венгер тилчиларининг изланишлари бизга шуни англатадики, тил – ўтмишдан етиб келган энг ишончли қуролдир. Турли халқларда бир сўздаги товушларнинг ўзгариши (масалан, «з/р» алмашинуви), сўз маъноларининг сақланиб қолиши туркий тилларнинг нақадар кенг қанот ёйганини исботлайди. Бу каби ўрганишлар нафақат тилшунослик, балки туркий элларнинг цивилизациядаги ўрнини англаш учун ҳам ўта муҳимдир. Демак, бизга тушган юмуш – унутилаёзган ушбу илдизларни қайта боғлаш ва умумтуркий меросимизни келажак авлодга етказишдир.

Алпарслон БОБОЁР,

Чуваш давлат университети талабаси