Шу кунларда Республика Маънавият ва маърифат марказининг “Фонус” лойиҳаси доирасида суратга олинган 4 та қисқа метражли фильмлар намойиши бўлиб ўтди. Жамиятимиздаги ижтимоий-сиёсий жараёнлар, муаммолар, миллий ғурур, бирдамлик ҳақида ҳикоя қилувчи “Чегара”, “Ичан Қалъа”, “Қўшнилар” ва “Фонус” фильмлари томошабинларда турли мулоҳазаларни уйғотди.  Oyina.uz ушбу қисқа метражли фильмлар ҳақида билдирилган фикрларни бир жойга жамлади.

Иқбол ҚЎШШАЕВА, санъатшунос:

“Фонус” – бу шунчаки қисқа метражли фильмлар тўплами эмас. Бу Маънавият ва маърифат маркази ҳақида йиллар давомида шаклланган догматик тасаввурларни синдирадиган бадиий-ижтимоий даъводир. Керакли даъво!   Анъанавий тарғибот – воизликнинг ҳам ўрни йўқ эмас. Аммо кино санъати орқали халқ қалбига йўл топиш – тарғиботнинг энг самарали, энг ишончли ва энг барқарор шакли экани, шубҳасиз.

“Чегара”, “Ичан Қалъа”, “Қўшнилар” ва “Фонус” фильмларининг ҳар бири мафкуравий илдизга эга. Шокир Холиқовнинг лойиҳага жалб этилгани жуда тўғри қарор бўлган. Холиқов ғояни инсоний дард ва ички самимият билан етказади, баландпарвоз пафос йўқ – ўй бор, савол бор, жавобни ҳиссиётга ғарқ бўлган томошабиннинг ўзи излайди. 

“Чегара” фильмида мустақилликдан кейинги илк маъмурият сиёсати бадиий идрок этилган бўлса, “Фонус” фильми пахта қуллиги орқали совет тизими сиёсатини очиб беради ва таълимсиз Учинчи Ренессанс пойдеворини қўйиб бўлмаслиги ғоясини соф инсоний ҳислар билан ифодалайди.

 “Қўшнилар” фильмида геосиёсий масалалар маиший ҳаёт фонида табиий акс этган. Ижодий гуруҳнинг бу қадамига алоҳида раҳмат айтаман.  Дарвоқе, фильм финалидаги янги уй фонини кимдир Янги Ўзбекистон рамзи деб қабул қилар, яна кимдир Янги Туркистон – келгусидаги Буюк Осиё деб талқин қилар… Орзуга айб йўқ!

 “Ичан Қалъа” эса томошабинни ўткир саволлар қаршисида қолдиради: қонун инсон учунми ёки инсон қонун учунми? Қонунлар инсонга ёрдам бериш учун яратиладими ёки унинг ҳаётини янада мураккаблаштириш учунми?

 Тўрт фильм – тўрт дард. Ҳар бири мафкуравий илдиздан ўсган, ижтимоий ҳаёт саҳнида кечинилган изтироб. Ва ҳар бири – зулмат ичида йўл излаётган инсон учун ёқилган алоҳида фонус.

Дадахон МУҲАММАДИЙ, шоир:

Буюрма асарни ҳафсала билан, самимий ёзса бўлади. Ватан ҳақида аюҳаннос солмасдан ҳам гапириш мумкин. Юртни севишингни иддао қилмасдан ҳам айтса бўлади. Буюртма кинони ҳам дид билан, кўнгилга етиб борадиган қилиб тасвирга олиш мумкин. Албатта, қип-қизил бўлиши шарт эмас. Кеча режиссёр дўстимиз Шокир Холиқовнинг 4 та қисқа метражли фильмлари премьерасида бўлдик. Шокир ўз йўлини аллақачон топди, ўзига хослигини яратди: унинг киноларида одамлардан кўра деталлар, тасвирлар, нигоҳлар, ҳолатлар гапиради. "Чегара" фильмидаги кечинмаларни бошидан ўтказган қирғизистонлик ўзбеклардан, андижонлик дўстларимиздан эшитганман. "Ичан қалъа" фильмидаги ҳолатни кўриб ичим эзилди. Бир одамга эмас, йўлини йўқотиб қўйган қанча одамларга... "Қўшнилар"да яширилган (аслида яширилмаган) мажозларни кўриб, сезиб, ҳис қилиб, бошимиздан ўтказиб ўтирибмиз. Ҳали бу миллатнинг қанчадан-қанча "Фонус"ларга эҳтиёжи борлигини "Фонус" фильмини кўриб ҳис қилдим. Йиғладим. Премьерадан чиққач режиссёрга бироз "дакки" ҳам бердик. Киноларни бу қадар таъсирли ишлайверманг, деб. Гапимиз бошидаги гап – гап: агар буюртма фильмларни шу қадар самимий, табиий, ишонарли ишлаш мумкин экан, бу албатта давом этиши керак...

 Қозоқбой ЙЎЛДОШ, адабиётшунос:

"Фонус" менга ёқди. У кўрувчининг кўнглига ёқилган чироқ каби таъсир қилади. Кўрсатилган тўрт кино ҳам самимий ва астойдил ишланган. Айниқса, "Чегара", "Фонус" кўнгилларни забт этарлик бўлган. Бугунги одамга эмпатия – ўзгага кўнгилдош бўлиш етишмайди. Кинолар айни шу хусусиятни шакллантиришга хизмат қилади. Барака топинглар!

Феруза ХАЙРУЛЛАЕВА, журналист:

Бирор тарихий воқеликни факт билан тушунтириб бериш мумкин, аммо шу жараён ортида турган фожеалар инсон изтироблари билан кўрсатиб берилса-чи? “Чегара”да айни шундай қилинади – тақдир сабаб қўшни давлатга палахмон тошидек отилган аёлнинг иложсизлиги, ота-онанинг сиёсий вазият сабаб йўл қараш билан ўтаётган умри… Дунёдаги энг катта фожиа бу – эрксизлик, у қандай кўринишда бўлмасин, қандай аталмасин, оғриқ беради. Жуда нозик мавзу нозик туйғуларда тасвирлангани, нозик чегара босиб ўтилмагани сабаб бадингизга урмайди фильм, ялтироқ фильмга айланиб қолмайди. Қанчалик қийин бўлмасин режиссёр бунинг уддасидан чиқолган, назаримда. Бошқа ижодкор бу мавзуни ё бутунлай қизил ё бутунлай қора рангларда берган бўларди балки(Ҳарҳолда шунақаларниям кўряпмиз бус-бутун катта фильмларда).

“Ичан қалъа” – бор бўйи билан Инсон ҳақидаги, инсонга тасалли, инсонни тушуниш ҳақдаги фильм. Бизнес мақсадида бузиб юборилган уй – Ичан қалъа. Борган сари нураб бораётган, лоқайдлик, нафснинг қурбонига айланиб қолаёзган одам – Ичан қалъа. Ўзини ўнглаш учун курашаётган, келажак авлодга етишишни истаётган ота – Ичан қалъа. Фильмда ҳам тарих, ҳам эгасининг руҳий аҳволи, ҳам жамиятнинг ҳолини тасвирлаш эса эски машинанинг гарданига юкланган… Бу фильм фақатгина қамоқдан чиққач, жамият томонидан итқитиб юборил(ади)ган инсоннинг изтироблари ҳақида эмас, унда бошқа ижтимоий муаммоларимиз ҳам кино тилида бериб кетилганини кўриш мумкин. Фақат режиссёрга вақт камлик қилгандек, балки картина тўлиқ метражли бўлганда янаям кўпроқ гап айтарди бизга…

“Қўшнилар” – тўрттала фильм ичида аввалига энг ғалати туйилгани, кейин энг ёққани(ғоя томондан ҳам) бўлди. Ўзбек, қозоқ, қирғиз, тожик яшаётган эски уй ва унда эрта-ю кеч тириллатиб, бир нималарни бузишга ҳаракат қилаётган Валодя. Мазмунни тушуниб етдингиз, аллақачон. Биласизми, режиссёр оғриқларимизни, муаммоли нуқталаримизни шундай теран биладики, қўшнилар бирлашиши учун бири касал бўлиши, камига сув ҳам ўчиши керак... Тушунганга яхши фильм, янаям тушунганга яхши ғоя, яхши дарс!

 “Фонус”. Фақат 1-октябр санасида эсланадиган, ҳаётимизга асл ёруғликни, нурни берувчи устозлар ҳақидаги самимий картина. Ўқитувчининг қадри ҳақида юзта тадбир ўтказиб гапиргандан, битта шунақа фильм олган ўн карра фойдалироқ аслида. Ҳа, фильм бошқа шу мавзудаги кинолар қолипида, сюжетида олингандек. Лекин кейин ундаги рамзлар, диалоглар ўзгачалиги ҳам кўринади. Айниқса, якун. Ва айтишим керакки, “Фонус” фақатгина ўқитувчилар ҳақидаги картина эмас. Чунки ҳар бир мактабга, ҳар бир қишлоққа, ҳар бир шаҳарга, ҳар бир жамиятга Алишер муаллимлар керак.

 Хуллас, “Фонус” лойиҳаси доирасида премьера қилинган тўртта қисқа метражли фильмни шунчаки навбатдаги иш, буюртма деёлмайман. Умид қиламанки, лойиҳа тўхтамайди, аксинча, тўлиқ метражли фильмларниям кўрамиз лойиҳа доирасида. Чунки кино бу шунчаки санъат эмас…

Шаҳноза НАЗАРОВА, филология фанлари доктори, доцент:

Республика Маънавият ва маърифат маркази ташаббуси билан қишнинг аёзли 23-январида Миллий кино санъат саройида қисқа метражли фильмлар намойиши бўлиб ўтди. Томошабинларга тўртта фильм тақдим этилди: “Чегара”, “Ичанқалъа”, “Қўшнилар”, “Фонус”. Ташкилот томонидан амалга оширилаётган кўплаб яхши лойиҳалардан хабардорман. У ердаги маслакдошлар билан тарғибот шакллари, усулларини янгилаш, янги қиёфаларни кашф этиш, тарғиботнинг ишончли йўлларини амалиётга тарғиб этиш ҳақида кўп сўзлашганмиз. Анъанавий маърузалар, ваъзхонлик замони ўтди. Эски ва янги имкониятларни фарқлай оладиган, миллий манфаатларга номусдек қарайдиган бир авлод етишиб келиши учун бу ишларни ишонч заминига қуриш керак. Мазкур лойиҳа ана шундай ишлардан бири бўлибди. Гарчи бу фильмларнинг баъзиларида сюжетда ноқислик, ёниб турган якуннинг йўқлиги, операторлик ишидаги айрим камчиликлар кўзга ташланса-да, ёш ижодий жамоа ўз имкониятларидан келиб чиқиб, рамзлар тилида сўзлашни истайди. Улар инсоний таназзул ва миллий маҳдудлик чегараларини ёриб ўтишни истайди. Тасвирларда қайта-қайта кўрсатилган – путурдан кетган манзилларга нур, кимсасизларга – ишонч беради, муҳими, ўйлаб кўришга ва ҳаракатга ундайди, дея умид қиламан. Жамоани ажойиб лойиҳа билан қутлайман!