Дунё хунук эди…

Хасталик ва гўзаллик ўртасидаги зиддият, инсонга инсон сифатида қараш зарурати, жамиятнинг ажратилган етимлари: эронлик машҳур шоира Фуруғ Фаррухзоднинг ягона режиссёрлик иши – “Уй қора” ҳужжатли фильми тўғрисида.

Фуруғ Фаррухзодни адабиёт ихлосмандлари яхши танийди. Бир қанча шеърлари ўзбек тилига ҳам таржима қилинган. Ижодий фаолияти форсий назмда алоҳида саҳифа очган. Ушбу мақолада унинг бир қанча халқаро фестивалларда эътироф этилган, шеърий, фалсафий ва инсонпарвар ёндашуви орқали мохов касаллиги билан оғриган одамларнинг ҳаётини ёритувчи ноёб ҳужжатли фильми ҳақида сўз боради.

“Уй қора” (“Кҳанеҳ сиаҳ аст”) 1962 йилда суратга олинган бўлиб, Эрон киносининг энг яхши намуналаридан бири дея эътироф этилади, мамлакат кино саноатида Янги тўлқин ҳаракатининг бошланиши сифатида қаралади.

22 дақиқалик мазкур қисқа метражли асар Табриз шаҳридаги “Баба бағи” номли моховлар колониясида яшовчи одамларнинг ҳаёт тарзи ва азоб-уқубатларини тасвирлайди. Муаллиф жамиятда қабул қилинмаган, касаллиги сабаб иҳоталанган инсонлар олдидаги чегарани кесиб ўтади ва ана шу ноэстетик картинага шеърий руҳиятни ҳам жо этади. Фуруғ фильмда мохов касаллиги билан оғриган одамларнинг оғир шароитларинигина эмас, уларнинг инсоний кечинмалари, умиди ва ҳаётга интилишини кўрсатади. “Хунуклик” деб ҳисобланган нарсадан гўзалликни топишга уринади.

Мохов теккан кишида нерв, нафас олиш йўллари, тери ва кўз шикастланади. Натижада оғриқни ҳис қилиш хусусияти пасайиб, мушакларнинг кучсизланиши, тананинг емирилиши, қийшайиши ва бошқа оғир асоратлар намоён бўлади. Бу касаллик, асосан, камбағал қатлам орасида кўп учраши айтилади.

Фильм ўта табиий – у ердаги муҳит қандай бўлса, ўз ҳолича кўрсатилади. Интервью ёки режалаштирилган постоновкаларни кўрмайсиз, сезмайсиз ҳам. Кадр ортида шоиранинг шеърлари, муқаддас китоблардан парчалар, мохов касаллиги ва адолат тўғрисида мулоҳазалар янграйди. Фильм давомида эркак ва аёлнинг овози эшитилади. Биттаси Фуруғ, бу моховнинг, яъни жамият четлаган кишининг ички овози. Эркак кишининг овози эса илмий, қабул қилинган нарсаларни айтади. Қайсидир маънода, бу иккинчи овоз жамиятнинг моховга – четланган одамга нисбатан қарашидек эди.

Фильм аввалида қуйидагича хитоб қилинади: “Дунё хунукликдан холи эмас. Агар инсон ундан юз ўгирса, яна-да кўпроқ бўларди.” Илк кадрда мохов билан касалланган қошлари қоп-қора аёлнинг ойинада ўзига қараб тургани акс этади. Хасталик уни бир кўзидан айирган, юз терилари тортишиб, ириган, жуда кўримсиз ҳолатга келиб қолган. Гўё шу онда у ўз чеҳрасидан гўзаллик излаётган ва бундан бир лаҳза ҳузур ҳис этаётган эди (Бу ҳар бир томошабин нигоҳида турлича тушунилиши мумкин).  

Кейинги кадрда мактаб болалари “Яратганга нега шукур айтамиз?” саволига ёзилган жавобларини ўқишади:

– “Оллоҳим, онам ва отамни яратганинг учун сенга шукурлар айтаман!”

– “Сенга оққан сувлар, мева берувчи дарахтларинг учун шукур айтаман!”

– “Менга ишлайдиган қўллар берганинг учун шукур дейман!”

– “Дунёнинг мўъжизаларини кўра оладиган кўзлар берганинг учун шукур қиламан!”

Улар эшитиш учун қулоқлар, истаган жойига бориш учун оёқлар ва барча берилган неъматлар учун миннатдор эканликларини айтишади. Аҳволи танг бўлса-да, борига шукур қилиши тўрт мучаси соғ одамга уят ҳиссини бермай қолмайди.