Manipulyatsiya (lotincha manipulus – qo‘l harakati) –

1) qo‘l mashqi qo‘l harakati, shu jumladan, qo‘l mahoratiga tayangan fokus namoyish qilish;

2) maxinatsiya, aldov, tovlamachilik, qalloblik orqali g‘arazli maqsadga erishish;

3) odamda ma’lum motivatsion holatlarning (hissiyotlar, attityudlar, stereotiplar) faollashuviga olib keladigan kommunikatsion ta’sir.

Bu ta’sir odamni har qanday xatti-harakatga undashi mumkin. Ayrim mutaxassislarning ta’kidlashicha, manipulyatsiya – psixologik ta’sir turlaridan biri hisoblanib, kishini ma’lum xatti-harakatlarni amalga oshirishga bilvosita undash orqali bir tomonlama yutuqqa erishish maqsadida foydalaniladi. Manipulyatsiyaning xatarli jihati shundaki, u ichki parokandalik, shaxs yaxlitligining buzilishi, uning tashqi ta’sirga berilib ketishiga sabab bo‘ladi. Amerikalik psixolog R.Chaldini manipulyatsiyaning bir necha turlarini ajratib ko‘rsatadi: masalan, yordam so‘rash; sotuvchining, reklamaning xaridorga ta’siri; siyosiy targ‘ibot; bolalarni tarbiyalash va hokazo. Uning fikricha, turli xil fondlar uchun mablag‘ yig‘uvchilar; ko‘chada savdo qiluvchilar; ishbilarmonlar; biznesmenlar; savdo agentlari; reklama xodimlari ham manipulyatsiyadan keng foydalanadi.

Manipulyatsiyaning ta’siri va oqibatlari ayniqsa, soxta diniy tashkilotlar, aqidaparast guruhlar faoliyatida yaqqol ko‘zga tashlanadi. Bunda avvalo odamlarning ongiga ta’sir etib, ularning xatti-harakati (individual jismoniy hayotni boshqarish, tobelik va bo‘ysunuvchanlikni shakllantirish), olayotgan ma’lumotlar haqiqiy holatni yashirish yoki buzib ko‘rsatish, tanqidiy ma’lumotlarni taqiqlash, tafakkurni (tashkilot g‘oyasini majburan singdirish, voqelikdagi xodisa-voqealarni ana shu g‘oya nuqtai nazaridan “yaxshi” va “yomon”ga ajratish, hissiyotlarini (shaxs hissiyotlarini zaiflashtirish, aybdorlik tuyg‘usini singdirish, gunoh, kamchilik va xatolarni rasman tan olishga undash, qo‘rquv xissidan foydalanish) nazorat etish orqali har qanday vazifa yoki topshiriqni bajaradigan, muayyan g‘oya va mafkuraga tobe etilgan, o‘zligidan mahrum bo‘lgan kimsalar shakllantiriladi.