Arabchadagi asir so‘zining sof o‘zbekchasi tutqundir. Bu ikki so‘z ham tilimizda faol qo‘llanadi va bir xil ma’noda yuritiladi. Faqat asir so‘zini ko‘proq ishlatamiz. Tutqun so‘zining ildizi so‘zning shaklidan aniq ko‘rinib turibdi. “Tutib olmoq” mazmunidagi tut fe’liga “-qun” qo‘shimchasi qo‘shilib, “tutib olingan” ma’nosidagi tutqun so‘zi hosil bo‘lgan. G‘ani Abdurahmonov va Alibek Rustamovning “Qadimgi turkiy til” kitobida jamoa ma’nosidagi tergin so‘zi ham shu usulda yasalganligi aytib o‘tilgan. Biz hozirda “terma jamoa” deymiz. Qadimda “terma jamoa” terib olingan degan ma’noda “tergin” so‘zi bilan ifodalangan.

Shu o‘rinda, tariximizning VII-XIV asrlarida “tutmoq, qo‘lga kiritmoq, o‘lja qilmoq” ma’nosidagi bul fe’lidan -(u)n affiksi yordamida yasalgan va “tutqun, bandi” ma’nosini ifodalagan bulun so‘zining keyinchalik asir va tutqun so‘zlarining faollashuvi natijasida tilimizdan chiqib ketganini va tamom unutilganini eslab o‘tmog‘imiz joyizdir.

Eshqobil SHUKUR

“Boboso‘z izidan” kitobidan olindi.

Foto: Abdumannon Nurmuhammad