O‘zbek xalq og‘zaki ijodida qarg‘ish kichik bir janr darajasiga yetgan desak mubolag‘a bo‘lmaydi. Faqat ular yetarli darajada to‘planmagan, sochilib yotibdi. Muhabbat bor joyda alqash bo‘lgani kabi, nafrat bor joyda qarg‘ish ham bor. Qarg‘ishni biz asosan la’natlash ma’nosida tushunamiz. Manbalar ham bu so‘zning asosini shu mazmundagi ildizga olib borib taqaydi. “Turkiy tillar etimologik lug‘ati”da ham bu so‘z ildizidagi qar, kar, qara so‘zlari “la’natlash, orqadan zarba berish, g‘iybat, haqorat” ma’nolarida keladi deyilgan. Tilshunos M.Ryasyanen bu so‘z ildizini mo‘g‘ul tiliga ulaydi.

Menimcha, qarg‘ish so‘zining ildizida qora so‘zi bor. Chunki qadimdan “go‘rni” qora o‘rin, “fojiani” qora kun, “tolesizlikni” baxti qora kabi atashlar bizda bo‘lgan. Hozirgacha barcha yomonliklarga qora so‘zi aralashib keladi. “Turkiy tillar etimologik lug‘ati”da faqat bir o‘rinda qarg‘ish so‘zining ildizi “qoraga bo‘yash” ma’nosida izohlangan. Xalqimizda Oq degani – olqish, qora degani – qarg‘ish degan ko‘hna maqol ham bor.

Alisher Navoiy “Farhod va Shirin” dostonida “Qulog‘im yolqibon el qarg‘ishidin” degan misrani bitgan. Misradagi yolqi so‘zi “batang qilmoq”, “quloqni charchatmoq”, tilimizdagi bir ibora bilan aytganda, “quloqni yeb qo‘ymoq” ma’nosini anglatadi. “Devonu lug‘otit turk”da qarg‘a qarg‘amoqni, qarg‘aq esa qarg‘ish, la’natlash va g‘azabni anglatishi haqida aytilgan.

Eshqobil SHUKUR

“Boboso‘z izidan” kitobidan.

Foto: Abdumannon MUHAMMAD