O‘rta Osiyodagi eng yirik daryo – Amudaryo qadimgi yunon tarixchisi Herodot (miloddan avvalgi V asr) asarlarida Araks deb, keyinroq (miloddan avvalgi I asr – milodning I asrida) o‘tgan yunon tarixchilari asarlarida Oks (yoki Oksos) deb atalgan. Olimlar ana shu Oks (ba’zan Akes) Amudaryoning qadimiy turkiy nomi – O‘kuz, ya’ni “daryo” so‘zining o‘zginasi deb hisoblaydi.

Avesto va boshqa tarixiy manbalarda Amudaryoning Arang, Raxa, Ranxa, Aranxa degan qadimiy nomlari ham uchraydi. Arablar uni Jayxun “jo‘shqin (daryo)” deb atashgan. Jayxun Tavrotda tilga olingan Jixon daryosiga nisbat berib atalgan, degan fikr ham bor.

Rus olimi V. V. Bartold arablar Jayxun bilan Sayxun (Sirdaryo) nomlarini Shimoliy Suriyadagi Jayxon va Sayxon daryolari nomlari bilan atashgan bo‘lsa kerak, deydi. O‘rta asr tarixchisi Gardiziy: “Jayxun har qanday katta daryoni bildiradigan turdosh ot” degan edi...

Amudaryoning qadimiy eroniy nomi Vaxsh (Vaxshob) bo‘lgan.

Daryoning yirik irmoqlaridan biri hozir ham Vaxsh deb ataladi.

Abu Rayhon Beruniy Vaxsh xorazmliklarda suv parisi – malak nomi, deb yozgan. Professor H. Hasanov ma’lumotlariga qaraganda, Pokistonda Amudaryoni hozir ham Vakshu-nada deb atashar ekan.

Amudaryoning hozirgi nomi O‘rta asrlarda mavjud bo‘lgan Omul (Omuy, Omuyya) shahri (hozirgi Chorjo‘y) nomidan olingan deyishadi. Shahar daryodan nom olgan bo‘lishi ham mumkin. Akademik V. V. Bartold “Bu so‘z ariylardan ham oldingi amard xalqi nomidan kelib chiqqan bo‘lsa kerak” degan farazni oldinga suradi.

Mahmud Koshg‘ariyda har qanday sokin, barqaror, turg‘un narsaning amul deyilishini aytib o‘tish mumkin.

Tarixiy manbalarda Amudaryoning Termiz daryosi, Kalif daryosi, Arang, Raxa, Aranga, Urganch daryosi, Xorazm daryosi kabi nomlari uchraydi.

“Toponimika” qo‘llanmasi asosida tayyorlandi.