Utilitarizm (lotincha utilitas – foyda, naf) – Gʻarb maʼnaviyatiga oid nazariya. Utilitarizm har qanday faoliyat va xatti-harakatning foydaliligini maʼnaviyat va axloq-odob mezoni deb biladi. Mazkur nazariya XIX asrda Angliyada paydo boʻlgan va liberal burjua qatlami manfaatini ifodalagan. Bentam asos solgan utilitarizmning asosiy tamoyili shaxsiy manfaatlarni qondirish vositasi bilan “eng koʻp sonli kishilarga eng koʻp baxt taʼminlab berishdan” iborat. Shu bilan birga, utilitarizmga koʻra, xatti-harakatning maʼnaviyligi va axloqiyligi, uning natijasida hosil qilingan huzur-halovat va azob-uqubatlarning oʻzaro muvozanatini matematik tarzda hisoblab chiqish mumkin. Utilitarizm iborasi ilk bor ingliz faylasufi Dj.S.Mill tomonidan ilmiy muomalaga kiritilgan. Uning asosiy axloqiy-falsafiy asari “Utilitarizm” deb atalgan. Aynan Mill tufayli utilitarizm taʼlimoti foydalilik tamoyiliga asoslangan axloqiy nazariyaning alohida yoʻnalishi sifatida etika tarixiga kiritilgan. Dj.S.Mill utilitarizmga huzur-halovatni sifat jihatidan baholash tamoyili, maʼnaviy-ruhiy lazzatlarni jismoniy lazzatlardan afzal koʻrish talabini kiritgan. Utilitarizm baʼzi hollarda davlat va huquq funksiyalarini tushunishga ham asos qilib qoʻyiladi. “Foydalilik” tamoyilining bilish nazariyasiga tatbiq etilishi pragmatizmning paydo boʻlishiga turtki beradi.

Dastlabki yoki mumtoz utilitarizm nazariyasining asoschisi Dj.Bentam fransuz materialistlari singari bevosita antropologiyaga tayangan axloqiy qarashlarni ilgari suradi. Uning nazarida, huzur-halovat va azob-uqubat – inson hayotining mazmun-mohiyatini belgilab beradigan asosiy tabiiy tamoyillardir. Shu maʼnoda, axloq ham, huquq ham, davlat ham ana shu tabiiy asos negizida shakllantirilmogʻi zarur. Dj.Bentam umumlashtirilgan holda ushbu asosni foydalilik tamoyili, cheksiz baxt va farovonlik manbai, deya ataydi. Bu tamoyil faylasuf uchun shunchaki axloqning maʼno-mazmunini tushuntirib beruvchi vosita emas, balki xatti-harakatni baholash mezonlarini belgilab beruvchi hal qiluvchi axloqiy-meʼyoriy asos hisoblanadi. Dj.S.Mill ustozining taʼlimotini rivojlantirib, Arastu va Epikur qarashlariga tayangan holda, axloqning mazmun-mohiyatini insonning oliy maqsad-muddaolari bilan bogʻlab talqin etadi. U umummanfaatni axloqning oliy tamoyili deya eʼlon qilib, inson hech boʻlmasa, oʻzining xususiy manfaatlarini qondirishga, birinchi galda, kasbiy va ijtimoiy maqsadlarini roʻyobga chiqarishga intilishi kerakligini taʼkidlaydi. Dj.S.Mill utilitarizm nazariyasining tanqidchilari bilan bahs-munozaraga kirishib, foydalilik tamoyiliga aniqlik kiritishga harakat qiladi. Uning nazarida, bu tamoyil, avvalo, “baxt” tushunchasi orqali ifodalanadi. Baxt deganda, u shaxsiy baxtni emas, umumiy baxtni nazarda tutadi: xususan, shaxs baxtli boʻlishga intilmasdan, oʻzga kishilarning baxtli boʻlishiga harakat qilmogʻi darkor. Utilitarizm nazariyasi G.Spenser, E.Dyurkgeym qarashlariga taʼsir etgan adolat konsepsiyasining shakllanishiga xizmat qilgan. “Foydalilik” tamoyili utilitarizm asoschilari tomonidan turlicha talqin etilgani bois hozirgi zamon nazariy tadqiqotlarida bu tushunchaga yanada aniqlik kiritishga urinishlar, gedonistik qarashlar, chunonchi, “huzur-halovat” tushunchasini siqib chiqarish, “tanlash imkoniyati”ni kengaytirish, utilitarizm oʻrniga “axloqiy mulohazalarni tahlil qilish” (emotivizm, etikada mantiqiy pozitivizm) nazariyasiga qarshi qoʻyish tendensiyasi koʻzga tashlanmoqda.