Usmon Azimning hayotimda kimligi xususida

Vatan

Juda kichkina edim – eshitayotgan yangi so‘zlarimga izoh so‘raydigan vaqtim. Momom qaysidir bo‘yinsasining uyiga mehmonga borib kelib, falonchi bir vatan solibdi, bir vatan solibdi, deb Enamga gurung berdi. Bir muddat ichimda “vatan” nimaligi haqida o‘yladim. Tiniq tasavvur topmagach, tomorqada yer chopayotgan boboming yoniga bordim (bobom ketmonni yerga har urganda ich-ichidan “hih” degan ovoz chiqarardi), vatan nimaligini so‘radim. Bobom bir muddat ketmoni dastasiga suyanib atrofga sinchiklab boqdi, keyin uyimizni, tuproqda o‘ynayotgan ukalarimni, ulkan, yam-yashil bog‘imizni, o‘choqda choy qaynatayotgan qaddi egik momomni ko‘rsatdi (esimni taniganimdan boshlab momom engashib yurardi. Nega unday yurishini so‘raganimizda, Xudoga salom berib yuribman, derdi). Eng chiroyli narsalar “vatan” dedi. Men uyga qarab chopdim. Vujudimda bir narsa boshlandi, ko‘nglim ichimga sig‘may anchagacha yugurdim. Eng chiroyli vatan biznikida, deb baqirib yugurdim. Bobom kulib tomosha qilib turdi. Biron harakatimizga bobomning jilmayib qarashi tasdiq, to‘g‘ri degan xulosani anglatardi.

Bahor kunlarining birida bobom bilan adirga qo‘y haydadik. Yomg‘irdan oldingi shamol esib, ajib bo‘ylarni olib keldi, yuragim hapqirib ketdi. “Bobo, vatanning isi kelyapti”, dedim. Bobom yana jilmayib, yelkamga alqovli qoqib qo‘ydi. Shundan keyin vatanning sarhadi kengayib bordi.

Bobomning qaysi o‘git, momomning qaysi rivoyatlari ta’sirida, bilmadim, keyinchalik uyimizning ertasi uchun peshonam terlab ish qilmagan kunim, ota-onam qancha qistamasin, ishtaha bilan, osh bo‘lib ovqat yeyolmaydigan bo‘ldim. Bo‘ynimdagi vazifamni sidqidildan maromiga yetkazmasam, o‘zimni vatanga xiyonat qilayotgandek his etardim (Xudo kechirsin, o‘sha vaqtlarda Xudo va Vatan chegaralarini farqlolmasdim). Ko‘chada ko‘rgan har qaysi odamimga vatandoshligi uchun qo‘lini siqib, minnatdorchilik bildirgim keladigan davrlarni ham yashab o‘tdim.

Ustoz

Sinfimizning eng a’lochisi bo‘lganman. 1-sinfdan boshlab sinf sardori edim (bu ma’lumotni mazkur voqeada o‘zimni oqlash uchun keltiryapman, chog‘i). 2-sinfda ustozimiz “Ertaga maktabga kelmasligimizni, qishloqning boshida to‘y bo‘layotgani, hammamiz o‘sha to‘yga borishimiz”ni tayinladi. Uyga kelib ustozimning bor gapini bobomga (uydagi barcha qarorlarni bobom belgilardi) aytdim. Ertalab esa dalaga mol haydab ketdim. Tushda bir sinfdoshim maktabdan kelayotganini ko‘rdim. Unga “bugun ustoz maktabga bormasligimizni aytgandi-ku”, dedim. U ustoz bu gapni bizni sinash uchun aytganini, maktabga mendan boshqa hamma borganini bildirdi. Ustozdan juda xafa bo‘ldim. Ichimda tushuniksiz hislar dovul ko‘tardi.

Ertasi maktabga bordim. Ustozim kecha nega kelmaganimni so‘radi. Ustozdan xafaligimga diqqat qaratib, shu vaziyatgacha biron bahona o‘ylab qo‘ymagan ekanman. “O‘zingiz kelmanglar, to‘yga boringlar degandingiz-ku”, deyolmadim. Tilimga kelgan yolg‘onni aytdim. Bobom kasal bo‘lib qoldi, yolg‘iz o‘zini qoldirmaslik uchun men yonida o‘tirdim, dedim (Unda hali dunyoda eng ishongan insonlarim bobom va ustozim edi. Ular yolg‘on gapirmasdi, xato ish qilishmasdi – insoniylikni shu jihatlar belgilaydi deb o‘ylardim). Ustozim boshqalar qarasa bo‘lmasmidi, degan savolni “post” qilgandi, barcha oila a’zolarimning band bo‘lgan ishlarini sanab beraverdim. Ustozimga yolg‘onni yodlangan she’rdek aytdim-u, ko‘z oldimda dunyoni suv bosayotgani tasviri aylanaverdi. Ichimda ustozimdan juda xafa bo‘ldim, meni shu yolg‘onlarni eng hurmat qiladigan insonimga gapirtirayotgani uchun.

Ustozlarni uyida ham yangi kiyimda yuradi deb o‘ylardim (4-sinflargacha ustozlarni uy kiyimida ko‘rmaganman. Birinchi marta eski kiyimda, boshqalar qiladigan yumushlarni qilayotganini ko‘rganimda hayotdan xafa bo‘lib ketganman). Ustozlar aytgan har qanday gap to‘g‘ri, rost deb o‘ylaganman. Hozir ham ustozlarning ko‘nglimdagi maqomi o‘zgarmagan. Umrim oyoqlagan sayin ustoz maqomi (xilqati), bahosini teranroq anglab boryapman!

(Hozir ustozimning o‘sha gapiga ishonib (garchi sinfdoshlarim nazdida sinfimizdagi eng anqov o‘quvchi “bahosi”ni olgan bo‘lsam-da) maktabga bormaganim uchun o‘zimdan xursand ham bo‘laman.)

Odamlar

Hali maktabga bormasdim, “Otalar so‘zi”da bir mushtipar ona taqdiri ko‘rsatildi. Himoya qilib turadigan nevara armiyaga ketgach, o‘g‘il va kelin buvini qariyalar uyiga topshiradi. Buvining joni uzilayotganda o‘g‘il uyida do‘stlariga “o‘tirish” qilayotgandi. Buvi qo‘lini cho‘zib, bolalariga ilhaq joni uziladi.

Momom bilan Enam menga ishora qilib shivirlashdi, bu nimani tushinadikan, deb. Yig‘imni amallab tutib turgandim...

Meni yupatish uchun ular rol o‘ynaganini, o‘lgan momo hozir uyida, nevaralari oldida mazza qilib, issiq ko‘k choy ichib o‘tirganini aytishdi. Lekin... “Odamlar nega bunday?” degan alammi, bir narsa tomog‘imda turib qolib, “Si” notada 2-3 soat, balki undan ham ko‘proq yig‘ladim. Bobom bozordan kelganda ham baqirib yig‘layotgandim. Akam Bobomni boshlab keldi, tentak bo‘lganmi, o‘zidan o‘zi baqirib yig‘lab yotibdi, hech kim hech narsa qilgani yo‘q, deb. Bobomning “nima qildi?” degan savoliga ichimdagi og‘riqni so‘z bilan ifodalab aytolmadim. Ichimdagi og‘riqni tushuntirishga ojizlik noqulayligi birinchi marta o‘shanda bo‘lgandi, keyin-keyin bunday vaziyatlar “dehqonchilik”ka aylandi.

Hayot

Boshlang‘ich sinflarda o‘qiyman, bir qo‘shnimiz olamdan o‘tdi. Bolalarining kattasi 5 yoshlarda edi. Ketgan qo‘shnimizning “yettisi” kechasi 3-4 uy naridagi boshqa qo‘shnimiznikida kursdoshlar uchrashuvi bo‘ldi. To‘ydek shovqin chiqardi. Oliy ma’lumotli mehmonlarni ko‘rishga qishloq yig‘ildi. Tomoshaga men bilan Bobom bormadik. Hayotning beshafqat, keskirligiga birinchi guvohligim edi. Ko‘rpaning tagiga kirib, azador qo‘shnimizdan xijolat bo‘lib qancha yig‘lasam yig‘ladim.

Ilk ilojsizlik

Televizorda ko‘ringan qahramonlarning dastro‘mol tutishi qiziq tuyulardi. Menda ham shunaqasi bo‘lsa-yu, xuddi shulardek ishlatib ko‘rsam, ro‘molcha tutish hissi qanday bo‘larkan derdim. Tilanim turtib uydan bitta shokilali ro‘molcha topib oldim. Yoyib, yuzimni obdon artdim. Burnimdan olov kirgandek besaranjomlik boshlandi. Momomga yugurdim. “Momo, chidolmayapman”, dedim. Qo‘l kuchi bilan hal qilib bo‘lmaydigan ilojsizlik, ojizlik tuyg‘usiga birinchi marta duch kelishim edi. Momom ro‘molchani ko‘riboq, “Ha, bolam-a, qalampir tuyilgan edi. Endi tomorqani aylanib chop, to‘xtamay chopaver, kuygani soviydi”, dedi. 80 sotixli tomorqamizni necha marta aylandim, bilmayman. Yuzimning kuyishi og‘rig‘ini orqamda qoldirib ketoladigan misol o‘qdek uchganman va o‘sha tezlikdan taskin tuyganman. Hozir ham ilojsizlik, ojizlik nuqtalarida o‘sha voqeadagi kabi qattiq yugursam, yelkamdan qarab turgan yoqimsiz chorasizliklarni ortda qoldirib ketolsam, degan o‘y ko‘p o‘tadi.

She’r zavqi

8-sinfdan adabiyot darsini Boboyeva Nargiza ismli (Xudo rahmat qilsin) o‘zimdan 7 yosh katta o‘qituvchidan ola boshladim. Umuman boshqa olam boshlandi. Men she’rni his qiladigan bo‘ldim. Shu vaqtgacha kundalik muloqotimdagi gaplarni ham qofiyalab, vaznsiz “she’r” shaklida sayrab yurardim. She’r tabarruk narsaligini tushundim. Turoq, vazn, tashbeh, obraz, och va to‘q qofiya, missiya, g‘oya, falsafa kabi jihatlarni tushundim. O‘qigan she’rimni his qilib uchadigan bo‘ldim. Adabiyot o‘qituvchim har darsida she’r o‘qib beradi. So‘zning karomati meni tentak qilardi. Adabiyot ustozimning eng yaxshi ko‘rgan o‘quvchisi bo‘lish uchun har kuni “she’r” yozib boraman. Ilhomim oqsagan kunlari goho Momom “qarashib” yuboradi. “Momo, avval kimdir yozmaganmi, aniq o‘zingiz to‘qiyapsizmi?” deb ikkilanaman. Momom “Yo‘, yo‘, bolam, ishanayber!” deydi. She’rlarimni o‘qib Boboyeva ustozim mendan o‘tib quvonadi, men ustozimning eng yaxshi ko‘rgan o‘quvchisiga aylanaman. Kayfiyatim yerning kayfiyati bo‘lmay qoldi. Ovqatni ko‘rsam yetadi, yemasdan qornim to‘yib qoladi. Oldinda katta safar, tavakkallikdan yo‘l topish zavqi kutib turgandek hovliqardim. Har qaysi harakat, tezlik va kuch talab qiladigan ish-yumushlarda bir kishining vaqt imkoniyatida 2-3 kishining natijasini ko‘rsatardim. Atrofimdagilar buning ichida dev bor, shu uchirayapti, deyishardi. Qishlog‘imizning mendan 5-6 yosh katta terimchi qizlari kechgacha teradigan miqdorni men tushgacha tergan kunlarim ham bo‘lardi. Uncha-muncha bilagi baquvvat qizlar ham izzatini qilib, 4-5 kun to‘qiydigan qoqma gilamlarga qurilgan kunining ikkinchi shomini yuzlatmay adog‘iga yetardim. O‘zimni shu qadar qudratli – ikki qo‘lim bilan zaminni belbog‘dek ushlaydigan xomcho‘t olardim. Chunki she’rni bilardim, his qilardim, go‘yo uchar edim.

Qo‘shnimiz bilan bir kunda piyoz uzimiga tushdik. O‘rkanlab ketgan o‘tlarni chalg‘ilab, keyin piyoz terilardi. Qo‘shnimizning piyoz maydoni 20, bizniki 18 sotix. 20 sotixni mendan biri bir yosh, ikkinchisi ikki yosh kichik yigitlar chalg‘ilashga shay turibdi. Poyga taklif qilishdi. Oxirida qolgan bijildoq suv olib beradigan bo‘lib kelishdik. Chalg‘i bilan suzyapman. Shu o‘rmondan o‘tib ketsam, tezroq maktabni tugatsam, “Yerga qo‘nmaydigan qushlar” hududiga yetib olsam, degan xayolda 18 sotixni tekislab chiqdim. Qo‘shnimizning tomorqasidagi “o‘rmon”ning anchasi hali tik edi. Yigitlarga bijildoq suv olib berishlari shartmasligini, hozir his qilgan kayfiyatimning o‘zi yetishini aytib “rahm” qildim.

She’r zavqi menga fantastik shuur berardi. Otmagan tonglardan kelayotgan ohanrabo ruhimni o‘ziga jodular edi, oshiqtirardi.

Keyin obdon kallaklandim.

Yig‘lagim kelgan, lekin erkin yig‘lashning iloji bo‘lmagan kezlarda, yonimdagilarga, “Men aktrisa bo‘lishim kerak edi o‘zi. Hozir yig‘la, denglar, yig‘lab beraman”, derdim. Aktrisalikka uquvimni bajonidil sinashardi. Men shu niqob ostida ovozsiz yig‘lab berardim. Yonimdagilar, e, chini bilan yig‘layapti, qaranglar. Sening ko‘z yoshing ham katta-katta-ey, deb hayratlanishardi. Men shu tariqa mazza qilib yig‘lab olardim.

Nafsga teskari qutb

O‘sha kezlari uyda qattiq ta’qibda edim. Kitob o‘qiyotganim, daftarga biron narsa yozayotganimni ko‘rib qolishsa baqir-chaqir, qattiq besaranjomlik boshlanib ketardi (Issiq kunlari ham nimcha kiyib yurardim. Ichki tomoniga “o‘g‘ri kissa” tikib olgandim, ruchka va daftar solishga qulay qilib. Imkon bo‘lishi bilan daftarni devorga tutibmi, tizzamga qo‘yibmi, bitta satr bo‘lsa ham yozib olardim). Yozmay desam ichimdagi o‘tga chidolmas edim.

Qorin g‘amiga konflikt hudud, nafsga butkul teskari qutb borligini his qilardim,  unga yetib olish uchun bir yo‘l umidida radio, televideniye, gazeta, jurnallarga sanoqsiz xat yozardim. Birov-yarim xatim efirda o‘qilgani, aytib o‘tilganining o‘zi yetardi menga – “Yerga qo‘nmaydigan qushlar bor!”ligiga ishonchimni mustahkamlardi. Kelganimdan keyin qiyomat bo‘lishini bilsam-da, imkon qadar adabiyot tadbirlariga borib kelardim. O‘sha kezlar ko‘nglimni ukamdek his qilardim. “Shu go‘dakni bir mazza qildirib kelay, ichimda o‘lib-netib ketmasin” derdim.

Surxondaryoda “Adabiyot kunlari” bo‘layotgan ekan. Termizdagi litseyda uchrashuv bo‘lishini, Usmon Azim “Nargiz ham kelsin” deganini aytib Shodmon aka Otamga telefon qildi (Shodmonqul Salomning Akasi bilan Otam qalin do‘st bo‘lishgan). Otam Usmon Azim ismini eshitib, “Nargizni aytgan”iga ishonib-ishonmay tadbirga yubordi. 

Tadbirda mening butun tanam uyushib qoldi – Usmon Azimning e’tiroflarini eshitib. Yonimdagilarga “Gap aniq men haqimdami?” degan savol nazari bilan qarab qo‘yaman.

O‘sha tadbirda Otamning bir hamkasbi ham qatnashgan ekan. Otamga kelib qizingiz katta shoir ekan, Usmon Azim aytdi, shunday uchirdi-shunday uchirdi, endi... rosa maqtadi, debdi. Otam shu kuni ichib keldi, butun oila davrasida menga rasman ochiqcha kitob o‘qish va nima yozgim kelsa yozaverishim ixtiyori berildi.

Bitta xona mening shaxsiy hududim etib xatlandi. Hatto, 50 mingga (yaxshi pul edi) ataylab xontaxta sotib olishib, imkon qadar qulaylik yaratib berishdi. Uncha-muncha ishlardan ham ozod qilindim. Ovqat vaqtida chaqirishadi, boshqa vaqt “ijod” qilaman. Otam derazadan har zamonda qarab ketadi. Xontaxta ustiga bir nechta kitobni ochib qo‘yganman. Shoshib qolganimdan 3-4 ta kitobni parallel o‘qiyman. Otam yana derazadan qarab turganini sezdim. Xursand bo‘lib Otamga qaradim, qarashimni kutib ketmay turgan ekan. Xontaxtadagi ochiq kitoblarga ishora qilib, “Qizim, tag‘in birovlarning kitobidan ko‘chirib, bizni sharmanda qilma”, dedi. “U yog‘idan xavotir olmang!” dedim. Ovqatlanishga borganimda Enam “Nechta yozding?” deb so‘rab turadi. Bir xil vaqtlari hazillashaman: “Yozolmayapman”, deb. Enam “Endi nima qilamiz?” deb qayg‘urib qoladi. Men kulaman, ichimda Usmon Azimni bir alqayman, minnatdor bo‘laman.

O‘sha yil tugab, Yangi yil kirayotganda telefonimizga Usmon Azimdan men va oilamizga bayram “sms”i keldi. Telefon Akamda turardi. Akam hovliqib kirib keldi. “Ey, Usmon Azim bayram bilan tabriklabdi, mana, o‘qi!” Endi uyimizdagi kayfiyat to‘polon bo‘lib ketdi. Yangi yil bayrami ham esimizdan chiqib, undan yuqoriroq, boshqacha xursandchilik bo‘luvdi.

Birinchi kitobimga yozilgan so‘zboshini o‘qib (Usmon Azim yozgan!) ham Otam (ichgan vaqtlari juda tiniq bo‘lib ketardi) yig‘lagan edi. “Lahzam ibodatdir, manzilim qiblam, / Yo‘lim joynamoz deb chiqdim safarga” deb yozibsan, qizim, otaman, bilib-bilmay ozor bergandirman, kechir. Bu yo‘l oson emas. Igna bilan quduq qazish degani shu bo‘ladi, bo‘yningga olgan bo‘lsang, mayli, qanday yashaging kelsa yashayver, dedi.

She’riyat

MTS kompaniyasi 2 sentga 20 daqiqa gaplashadigan ta’rif e’lon qilgan vaqtlar. Xudo bersa quliga... Siroj bilan uzoq gaplashamiz, nechta 20 daqiqa tugab, yana ulanadi. O‘zi yaxshi ko‘rgan she’rlarini kulminatsiya qilib navbati bilan o‘qiydi. Telefonni qulog‘imga o‘nglab qo‘yib, ro‘mol o‘rab olaman. Ishimni qilib yuraveraman. ...Dunyo bozorining odamlari, ho, / Oling, yuragimni sotgani keldim...; Bu dunyokim, mening ko‘nglim yarim etdi, / Yarmi bilan kuylasam ham olam to‘lar...; Yerga bog‘lab qo‘yilganman, ildizim yer ostida...; Menga berolmaysiz hech qanday baho, / Oyoqyalang bo‘lib dunyodan o‘tdim...; Tuproq bo‘lay desam nega qo‘ymaydursan?..; Meni ham bir alqang, ota, / Men yer bo‘ldim, ota, yer...; Nimagadir kelmaydi o‘lging, / Yashaging ham kelmaydi biroq...; Umrim tugayapti, yo‘qdir daraging!..; O‘zingni ayama, / Beshafqat bo‘lgin, / Joningga solib tur gohida burov...; Ona zamin, bir uchayin, qo‘yib yubor...; Menga bir tosh topib berolmading sen, / Toshlari tuproqqa aylangan dunyo...

Men telba bo‘laman. O‘zimga, turgan hududimga sig‘may qolaman.

Yerga qo‘nmaydigan qushlar

Do‘rmon seminari bo‘lyapti. Uyushma binosida bo‘ladigan tadbirga ishtirokchilarni olib borishgan. Liftda nechtadandir chiqib, boshqalar kutib turibmiz. Mening chiqish galimda Usmon Azim kelib qoldi. Men turgan joyimda xo‘rozqandday qotib qoldim. Ustoz – “Yerga qo‘nmaydigan qush”ni birinchi marta “jivoy” ko‘rishim edi. Liftda u kishining yonida chiqish hurmatsizlikdek tuyuldi. Liftning eshigi “yana kimdir chiqsa” degandek bir muddat ochiq kutib turdi, keyin yopildi. Men shu qotishda ancha qoldim.

Tadbir tugab, qatnashchilar avtobusga chiqib, yo shu atrofda o‘zaro gurunglashib turibdi. Usmon Azimdan 3-4 metr berida men ham to‘xtab qolgan vaqtning ichida karaxtman, go‘yo. Shodmon aka Usmon Azim bilan “tanishtirdi”. Oyog‘im o‘zimga bo‘ysunmadimi, tortindimmi, hurmat yuzasidanmi, yonlariga borolmadim, uzoqdan salom berdim. Keyin ular jo‘nashdi. Abdulla Oripov, Usmon Azim, Shodmonqul Salom yurish uchun qilingan yo‘lak qolib, gazonning ustidan, bir-birining izidan iz bosib, ritmda qadam tashlab ketishdi. Bularning yurishi ham she’r, deb to binolar pana qilguncha ko‘z uzmay turdim.

“Azim” majlislar

Termizda kechki vaqt viloyat hokimiyati binosi (!) yonida yig‘ilamiz. Sirojiddin Ibrohim navbati bilan Abdulla Oripov, Usmon Azim, Sirojiddin Sayyid, Eshqobil Shukur bo‘lib she’r o‘qib beradi. U she’rini o‘qib bering, bu she’rini o‘qib bering, deb taklif aytib turamiz. Siroj ohanglarini mixlaydi, biz shoirlarning o‘zidan eshitgandek qarsak chalamiz. O‘sha kezlar moddiyatimiz ruhiyatimizga shu qadar teskari proporsional edi. Bu majlisdan dunyodagi birinchi raqamli milliarderlar kayfiyatida qaytamiz. Qaytishda hammamiz Usmon Azim bo‘lib she’r o‘qib qaytamiz. Azim – buyuk degani!

Usmon Azimning she’rlari mardonalik, bo‘yinga kelgan kunni tap tortmay, oliyjanob bo‘lib yashash, hayotga tik qarash, dushmanga ham kenglik qila olish, o‘z tarzingdan uyalmaslik, o‘zni ayamaslik, Xudoga qarab borish, qo‘yingki, zamindagi inson tushishi mumkin bo‘lgan barcha holatlarning nomini, she’rning sarhadini, eng muhimi ruh ekanini hujayralarimizga singdiradi. Hali hammasi zo‘r bo‘ladi, deymiz.

Shu zavqda, “Siroj, Usmon Azimning qanday odam bo‘lishini bobosining otasi ham bilgan. O‘g‘liga Azim deb ism qo‘ygan”, deyman. Siroj ham kulib tasdiqlaydi. Odamlar kim bilan zamondoshligini bilishmaydi, deb o‘zimiz bilganimizdan xursand, havoda suzib qaytamiz.

“Buyuk chevar”

Bir gal men, Ustoz, Shodmon aka tushlik qildik. Surxondaryodan nimadir yumush yuzasidan Toshkentga kelganman. Ustozning tanlovi bilan hammamizga ko‘za sho‘rva aytildi. O‘sha kezlar men ham parxezni jiddiy tutardim. Shodmon aka ko‘za sho‘rvani tanovulga sozlayapti – biznikini ham. Ustoz “no‘xat mumkinmasdi-ku, aytmabmiz-ku” dedilar. Men va Ustozning ko‘zasidan no‘xat chiqmadi, Shodmon akaga atalganida bor ekan. Ustoz zavqlanib ketdi: “Ko‘rdingmi, Nargiz, Xudo buyuk chevar, ko‘rdingmi?! Ikkovimizga ham no‘xat mumkinmas! Shugina joylarini ham hisobga oladi”, dedi. O‘sha kundan lug‘atimga “Buyuk chevar” ifodasi kirdi va keyin bu hikmatga ko‘p iymon keltirdim.

Hali hammasi zo‘r bo‘ladi!

O‘qishga kirolmay yig‘lab yurgan yillarim. Sirojiddin Ibrohim Ustoz sizni maqtabdi, yuring, jurnalni topamiz, dedi. Yozning jaziramasida, Siroj, Xurshid, men nechta “kioski”ni bajonidil aylandik. Axiyri topdik. Uchalamiz bir-birimizdan o‘tib shodlanamiz. Keyin o‘sha atrofdagi oshxonada tushlik qilamiz. An’anaga muvofiq, Siroj bizni mehmon qiladi. Termizning egalaridek, o‘zimizdan mamnun ishtahada gurunglashamiz (Mahmud Abulfayz ustoz Sirojning atrofidagi o‘zidan katta, kichik yigit-qizlarni, o‘g‘illaring, qizlaring, deb yarim hazil, yarim chin ko‘p gapirardilar. Sirojning bizga rahnamo joylari bisyor bo‘lardi).

Bu gaplarim maqtovga o‘ch ekan xulosasini bermasin. Ko‘p his qilaman: qushga don tashlab ushlab turamiz, kerak nuqtaga “qamaymiz”-ku, Xudoyam bandalariga shunaqa donlar tashlab boradi. Men bu joylarini umrimdagi shunday “don”lar sifatida sanadim.

“Azim” Inson

Baxtiniso (Mahmudova)ni so‘nggi yo‘lga kuzatishdamiz. Uy hovlisida tumonat odam. Ular miyamdagi savol, o‘ylardek betartib harakat va shovqinda. Men ham bir burchakda, hayot bunga nega buncha beshafqat, nomard bo‘ldi degan og‘riq, tushuniksiz e’tirozlar bilan ichimga so‘ngsiz tushib turibman. Uzoq, yaqindan taniganlarimga ko‘zim tushganda (har xil hududlardan borishgan) ulardan minnatdor bo‘lib qo‘yaman, shugina go‘dakning izzatini qilib kelgani uchun inson zotiga hurmatim oshib, baridan minnatdor bo‘laman.

Baxtinisoning qushdek jonsarak yashagani, Turkiyaga shoshgani, uning jonsiz tani odamlar ustidan uchib kelgani va yana ko‘p ko‘nglini bo‘g‘inlagan og‘riqlarini eslab, yig‘lab turibman. Bir bitigida otasining ortidan ergashib borgani, otasi unga qayrilib ham qaramagani haqida yozgandi. Uning taqdirida jumboq ko‘p edi.

Ko‘chadan erkaklar ovozi kelib turibdi. Navbati bilan Baxtiniso haqida gapirishyapti. Bir vaqt tanish ovozni ilg‘adim. Beixtiyor diqqatimni o‘sha tomonga yo‘naltirdim. Usmon Azim Baxtiniso haqida katta ehtirom, samimiyat, mahzunlik bilan gapirayotgan edi. Tomog‘imda bir narsa tilimni ham, nafasimni ham bog‘ladi. Ustozning ovozlarini eshitib, yelkam silkinib-silkinib yig‘lay boshladim. Bilmadim, bu yig‘i musibatdanmi yoki Ustozga ehtiromdanmi... Har qanday tuyg‘u insonni yig‘lata oladi.  Bir murg‘ak qizning hurmatiga shuncha yo‘l bosib, shu yoshda, shunday katta odam kelishlari mumkin ekan. Xudo yorlaqasin!..

O‘sha kuni Ustozning yonlariga salom berishga borolmadim. Qandaydir salobatlari bosdimi yoki salomlashishning mavridi emas, deb o‘yladimmi... Shu tashrif Ustozni yanada “Azim” odamga aylantirgandi, nazdimda. Shaxs sifatidagi hurmatim nechi karra oshgan edi.

Sheriklarim bilan shom aralash Termizga qaytdik. Baxtinisoni kuzatishga borganlar telegram guruh orqali yozishib ketyapti. Belgilangan bir sanada har yili yig‘ilib, Baxtinisoni xotirlashga, nimadir tadbirlar qilishga kelishishyapti.

Men ichimda bu aytilganlari bo‘ladimi, yo‘qmi, Xudo biladi, Ustozning bugun kuzatishga kelganlari muhimi (yetadi), Baxtinisoga adabiyotning, katta she’riyatning ehtiromi shu, deb ketyapman.

Vo-ya, dunyo-ya!

TerDUda tanishlar ko‘rishib qolsak, Usmon Azimning biron misrasi bilan muxtasar qilib ahvol so‘rashardik, holatlarimizdan bir-birimizni ogohlantirardik. Bir-birimizdan qolishmay, satrdan satrga portlab borib, oxirida Usmon Azim odam emas, deb to‘xtardik. Insonning qirq bir qavat ichkarisidagi holatlarini she’rga bu qadar tiniq sola olish odamning imkonidan xorij, deb mast bo‘lardik. Keyin, Ustozning gaplarini o‘zlarining ohangida takrorlab qo‘yardik: Vo-ya, dunyo-ya!...

Men keyinchalik, ayniqsa talabalikdan oldingi va talabalik yillarimda juda mo‘rtlashib ketdim. Zarurat bo‘lganda ortimga qarasam, moddiyat tomonlama yordam olishga ko‘ngil to‘q hech kimim yo‘qdek edi. Va o‘zimni o‘zim tortishga erinib qolgan vaqtlar ko‘p bo‘lardi. Shunday vaqtlarda Buyuk chevarning kulminatsiyalaridan shu qadar lol edimki, aksariyat to‘xtab qolgan nuqtalarimda Ustoz to‘satdan telefon qilib qolardilar. “Nargiz, yaxshimisan, qiynalmayapsanmi?” Nechidir daqiqa davom etgan gurunglarini, albatta, “Hali hammasi zo‘r bo‘ladi!” degan sehrli so‘z bilan yakunlardilar. Men yana bajonidil yashashga kirishardim. Hali hammasi zo‘r bo‘ladi!

Oliyjanob xazinabonga ehtirom

Ustozning o‘zlarini mukammal qura olishlarida bo‘linmay ijod qilish sharoitini yaratib bergan ayolga rahmat aytishimiz, alqashimiz kerak eng avval. Xudo iste’doddan qismagan taqdirda ham, agar ijodkorning biqiniga oilaviy dilxiraliklar botib tursa, diqqati bo‘linsa, arzigan-arzimagan tashvishlarga andarmon etilsa, ovozi o‘ziga ham yetmaydigan bo‘lib umrini xarjlashi hech gapmas. Bizga Usmon Azim fenomenini mukammal holda taqdim etgani uchun Yangamga millat va adabiyot nomidan har bir hujayram bilan ta’zim qilaman. Ustozning sarhadlarini bizga to‘la-to‘kis (xiyonatsiz) saqlolganlari, tuhfa etolganlari uchun tashakkur!.. Noyob mulkning oliyjanob xazinaboniga tashakkur!..

Adabiyotning boyligi

Dunyoda anglaganingiz sari bahosi tengsiz bo‘lib boradigan nomli va nomsiz boyliklar bor. Shunday boyliklardan birining nomi “ustoz” deb ataladi. Ular vaqt, imkon, naf, burch kabi umrning qiymatini belgilovchi omillarning sarlavhasi. Ular shogirdlarning, ortidagilarning yo‘l xaritasini tepadan ko‘rib turadi. Ular qalb me’mori. Ularning xizmatlari evaziga insoniylikning qiyofasi tiniq, ma’naviy va moddiy olamimiz bugun shu ko‘rinishda.

Bir kishiga, bir oilaga, bir sulolaga, bir mamlakatga tegishli boylik, mulklar bo‘ladi. Shuningdek, millat, insoniyatga tegishli boyliklar ham. Usmon Azim ham millatning, adabiyotning, insoniyatning boyligi. She’rlari, shaxsiyati-da umumbashariy qadriyat, tuyg‘u, g‘oyalarimizni chiniqtiradi, ikkilanganda qiblamizni tiniqlashtiramiz, e’tiqod komposimizni sozlab olamiz har gal. Negizni anglagan sari yashash oson emas. Shunday odamlar bor eslaganingizda, ko‘rganingizda yashashga taskin olasiz, millat, vatan degan og‘riqni yodingizga qaytarasiz, yashashga arziydigan sabablar bor-ku, deysiz. Gapimning avvalini bekorga vatan tushunchasi bilan boshlamagan edim. Ichimdagi bu iqrorga ancha bo‘lgan – Usmon Azim mendagi Vatan hududining bir qismiga aylangan.

Qarz

O‘zimni ancha irodali odam hisoblayman. Lekin, inson zoti ojiz, ikkilanib bir joyda turib qolishlar, hayotga yengilgan nuqtalarni his qilgan vaqtlar, o‘zimga ishonmaslik vayronaliklarida Ustozning Otamning menga she’r yozishga ruxsat berishiga sabab bo‘lgan gaplaridan qarzdorlik hissi ruhimni sergaklantiradi. She’rni his qiluvchi o‘quvchi sifatida Usmon Azimning har so‘zi madad bo‘lib kelgan (tengqurlar, Ustozlar davralarda Usmon Azim sen haqingda shunday yaxshi gaplar aytdi, deb xabarlashib turishardi). Odam zoti shunday ojiz xilqat. Yelkasidagi yuk, bir taqdirni bir o‘zi yashashi, oldinga ishonch bilan qadam bosishi mushkul. Vaholanki, taqdirini hamma o‘zi yashaydi! Ammo atrofidagi, o‘zi hurmat qiladigan insonlarning daldasi, ishonchi ko‘p muhim. O‘zi, umuman, yaxshi odamlarning borligi yashashga dalda! Odamlardan yaxshilik, uni tushunish, odamiylik qarzdorligingiz umrga mas’uliyat, e’tiqodni ikki karra oshiradi.

O‘shanda Otamning Usmon Azimning gaplariga ishongani ham oddiy, yaqindan tanimagan, hayotiy tutum, faoliyati boshqa-boshqa odamlar-da Ustozni katta Shaxs sifatida hurmat qilishlaridan, uning har qaysi gapi to‘g‘riligiga ishonishlaridan bo‘lgan.

Juda uzoqdan aylanib keldim. Ustozdan nihoyatda (!) (o‘zlarining ta’biri bilan aytganda! “Nihoyatda!” Shu so‘zni boshqa hech kim Ustozchalik suyib (his qilib) aytmasa kerak) minnatdorman. Ko‘zimni yumib ko‘rgan sarhadlarim, ko‘zimni ochib his qilgan, kashf etgan kengliklarim uchun Ustozga bo‘lgan ehtiromim O‘ziga ayon. O‘sha tadbirdagi gaplari bo‘lmaganda, Xudo biladi, hozir qay ko‘yda, qay ahvolda bo‘lardim.

G‘ashlanmangizlar, hali biron karomat ko‘rsatmadim. O‘zi sog‘lik, xotirjamlik, umrdan qismasin, ichimda Ustozning ishonchini oqlaydigan kayfiyatim, katta nafas, safarlarim taraddudi bor. Hali hammasi zo‘r bo‘ladi!

Nargiza ODINAYEVA,

Oyina.uz