Urush – inson xotirasida asrlar oʻtsa ham oʻchmaydigan, qalblarda chuqur iz qoldiradigan ogʻir sinov. Bugun u haqda bemalol gapira olamiz, lekin dimogʻni kuydiradigan porox, oʻq-dorilarning isini, hayot bilan oʻlim oʻrtasida qolgan askarning yuragidagi titroqni faqat oʻsha manzarani oʻz koʻzi bilan koʻrganlargina chindan his qiloladi...

Ikkinchi jahon urushida qatnashchisi Akmal Akromov 1924-yil 22-dekabrda Toshkent shahrida dunyoga kelgan. 17 yoshida koʻngillilar qatorida frontga kelgan, hech qachon tankning quloqni qomatga keltiradigan ovozini eshitmagan oʻspirin uchun juda katta sinov edi urush. Qahramonimiz urushning ilk kunlarida okopda oʻtirganicha, Toshkentning tinch koʻchalarini, oilasini sogʻinar, ammo tushunardiki, bu yoʻldan endi qaytish yoʻq. Oldinda faqat burch, faqat masʼuliyat bor. Shu tariqa, 17 yoshli yigitchaning hayotidagi eng dahshatli, biroq eng sharafli yoʻl boshlanadi. U yomgʻirdek yogʻayotgan oʻqlar ostida tinchlik uchun kurashdi, vazifalarni aʼlo darajada bajardi.

“Urush haqida birinchi marta eshitganimda qanday sarosimaga tushib qolganim yodimda. Dushmanni osonlikcha taslim qilamiz, deb oʻylagandim. Ammo gʻalabaga erishish uchun toʻrt yil kerak boʻldi. Oʻsha vaqtda Toshkentdagi Voroshilov zavodining metall quyish sexida ishlardim. Muhandis-konstruktorlik boʻyicha oʻqishga kirib, yangi stanoklar yasash haqida orzu qilardim, taqdir esa meni piyoda qoʻshinlari safiga olib borib qoʻshdi”, deya eslaydi Akromov oʻsha yillarini.

Stalingraddagi qonli toʻqnashuvlardan soʻng Akmal Akromovlarning guruhi yangi front yoʻnalishiga koʻchiriladi. U yerda butunlay boshqa vazifa – hujum jarayonlarida ishtirok etish, muhim strategik punktlarni qoʻlga kiritish va yoʻl-yoʻlakay aholini evakuatsiya qilish aytiladi:

“Koʻrganlarim haqiqiy qirgʻin edi. Qurol ishlatishga oʻrgatilgan, bunga maʼnan tayyor ham edik, ammo u yoqda duch kelganlarimiz… Biz bunaqasiga tayyormasdir. Tinmay sodir boʻlayotgan portlashlar, sal avval hazil-mutoyiba qilgan safdoshlaring yoningda jonsiz yotishi… Oʻshanda halok boʻlgan yigitlarning sanogʻi yoʻq edi”.

Shunday ogʻir janglarning birida uning 20 dan ortiq safdoshi halok boʻladi, Havodan qilingan hujumda yaralangan Akramov esa harbiy kasalxonada oʻziga keladi:

- Stalingrad uchun jang juda qiyin kechgan. Son-sanoqsiz hujumlarni boshdan oʻtkazganman. Shu bois jimjitlikni yoqtirmayman. Chunki, hamisha shunday boʻlgan – avvaliga qatorasiga bomba tashlanadi, soʻngra kishini vahimaga soladigan, yolgʻondakam tinchlik boʻladi. Lekin bu bombardimonlar tugadi, degani emas. Oradan maʼlum vaqt oʻtgach, osmonda yana qiruvchilar paydo boʻladi, oʻq ovozlari qayta tiklanadi. Biz esa okoplarda oʻtirgan holda bu galgi bombardimonlar nima bilan tugashi, tirik qolamizmi-yoʻq, shu haqda oʻylaymiz. Koʻpincha faqat musiqa yordamga kelardi, bolaligimdan kuy-qoʻshiqqa mehrim boshqacha boʻlgan. Qoʻrqinchli holatdan chiqish, umidsizlikka tushmaslik uchun dimogʻimda qaysidir qoʻshiqni mingʻirlardim – baland kuylash man etilgan edi.

“Siz tasavvur ham qilolmaysiz, yarim kechasi omonat qayiqda tizzagacha suvga botib daryo kechish nimaligini. Yoningizda kimdir olgan jarohatlar azobiga chidolmay baqiradi, kimdir suvga sakraydi, siz esa bunday qilolmaysiz, chunki qurolingiz nam tortadi”, deydi u. – Vaqt har narsaning davosi, deyishadi. Bu – yolgʻon. Urushda koʻrganlarimizni hech qachon unutmayman. Qonli jang, yoningizdagilarning birin-ketin halok boʻlishi; vaqt oʻtishi bilan kelajak haqida oʻylashni unutasiz, faqatgina bu jangdan qanday qilib tirik qolish, keyingisidan omon chiqish haqidagi fikr miyangizda charx uradi”, – deydi Akromov.

Yaralangandan keyin kimdir tinch hayotga qaytadi, kimdir kasbini almashtiradi, ammo qahramonimiz xizmatni davom ettiradi. Nihoyat, 1945-yil urush tugaydi. Ammo jangdan qaytgan har bir askar gʻalaba – urush yakuni, ogʻriqli xotiralar oʻchib ketishi, deganimasligini yaxshi bilardi:

- Oʻsha laʼnati urush hali ham tushlarimga kiradi. Televizorda jang filmlarini koʻrsam, butun vujudim titraydi. Kinoda aktyorlar rol ijro etadi, men esa ularning barchasini oʻz koʻzim bilan koʻrganman. Hujumga oʻtgan paytingda mard boʻlishing, diqqatni jamlashing kerak: yoki seni oʻldirishadi yoki sen dushmanni yoʻq qilishing kerak… Urushni unutib boʻlmaydi. Bu ulkan fojia. Bu faqat askarlarning emas, balki, ota-onalar, bolalar, aka-uka, opa-singillar, barchaning musibati.

Frontdan qaytgan har bir askar kabi u ham birdaniga tinch hayotga moslasha olmaydi. Odamlarga qanchalik kirishib ketmasin, dahshatli urush xotiralari tark etmasdi. Poyezddan tushib, uyiga qaytarkan, atrofdagi sukunat hayratga solardi. Na qichqiriq, na portlashlar bor, faqat oddiy odamlarning tinch hayoti. Unga, eng avval, ana shu sukunat gʻalati tuyuldi, lekin aynan shu osoyishtalikni yurakdan sogʻingandi.

Keyinchalik yaxshi lavozimlarda ishladi, deputat boʻldi, elning koriga yaradi. Ammo erishgan yutuqlari, sharaflari orasida ham ortda qolgan eng ogʻir xotira – frontga Toshkentdan birgalikda ketgan 16 yigitchadan faqat 6 nafarining uyiga qaytganini unutolmadi. Bu uning umridagi eng qaygʻuli xotira, shu bilan birga, tinchlik va hayotning haqiqiy qimmatini anglatuvchi darsga ham aylangandi. 

Mansurbek JABBOROV