Nashrlarning birortasiga kiritilmagan Navoiyning ikki g‘azali tabdili va tahlili

12:41 / 15.04.2026 16 0

Alisher Navoiyning “Devoni Foniy”si bugungacha olti marotaba nashr etilgan. Tehrondagi nusxasi asosida 1963-yili mashhur adabiyotshunos olim Rukniddin Humoyunfarruh ilk nashrini chiqargan. Hozircha eng mukammal deb qaralayotgan Parij nusxasi esa 1965-yili taniqli sharqshunos Hamid Sulaymon tomonidan Alisher Navoiyning o‘n besh jildlik asarlari tarkibida ilk bor bosilib chiqqan. 1993-yilda Dushanbeda, “Irfon” nashriyotida Rahmon Rajabiy muharirligida nashr etilgan. Alisher Navoiy asarlari 20 jildlik “Mukammal asarlar to‘plami”ning 18, 19, 20-jildlaridan ayni devon o‘rin olgan. Shuningdek, 2011-yilda Alisher Navoiyning “To‘la asarlari to‘plami”ning beshinchi jildi ham mazkur devonga bag‘ishlangan. “Devoni Foniy”ning Eronda amalga oshirilgan ikkinchi nashri hijriy 1400-yilda Sayid Abbos Rustohiz Sonchorki tomonidan amalga oshirilgan. Ayni maqolamizda shu nashrlarning birortasiga kiritilmagan ikki g‘azalning aslini va tabdilini bergan holda tahlilga tortamiz.

“Devoni Foniy” qo‘lyozmalari asosida tiklangan g‘azallar soni 554 tani tashkil etsa-da, Parij milliy kutubxonasidagi 1345-raqamli nusxasidan o‘rin olgan “muxtara” va “dar bivafoyi ahli zamon” sarlavhali g‘azallari hech bir nashrda uchramaydi. Amalga oshirilgan nashrlarning eng to‘lig‘i hisoblanmish “To‘la asarlar to‘plami” va Erondagi Sanchorkiy nashri tarkibiga 552 g‘azal kiritilgan. “Mukammal asarlar to‘plami”da esa garchi mualliflar 18-jildga 267 ta, 19-jildga esa 285 ta – jami 552 g‘azal kiritilgani to‘g‘risida ma’lumot bersalar-da, g‘azallar bilan bog‘liq kamchilik yuzaga chiqib, ularning miqdori 549 ta ekanligi ma’lum bo‘ldi. Ya’ni, uchta g‘azal takroran kiritib qo‘yilgan. Ular quydagilar:

G‘azalning birinchi misrasi	Jildi	G‘azal o‘rin olgan betlar
تا گدایی در میکده آیین منست	18	150-bet
میل سروم ز هوای قد دلجوی تو بود	18	221-bet
چو خس گم گشتم اندر باغ حُسن و ناز گل رویی	19	302-bet

Daslabki misrasi keltirilgan g‘azallar “Mukammal asarlar to‘plami” 18-jildining 153, 222-betlarida “tatabbu’ Xoja” va 19-jildning 303-betida “tatabbu’ Maxdum” sarlavhali g‘azallar takror kelgan.

Quyidagi g‘azallar “Mukammal asarlar to‘plami”da uchramadi:

1	بی گل رویت ز نرگسها فشانم لاله ها
2	چون ندیده هیچگه نی از جهان وفا
3	ای گلشن جمال توام نوبهار عمر
4	ریخت می بر خرقه ام وز زُهد حاصل شد فراغ
5	شب هجرم چه سود از مه جمال یار بایستی

Mualliflar “Mukammal asarlar to‘plami”ni tuzishda eng mukammal hisoblangan Parijdagi 285 raqamli qo‘lyozmaning fotonusxasidan asos sifatida foydalanishgan. Shuningdek, “Devoni Foniy”ning Tehron nashri, tojikistonlik adabiyotshunos Murodiy (Tojiboyev Hojimurod) nashrga tayyorlagan “Devoni Foniy” qo‘lyozmasidan ham istifoda etilgan. Tahlil qilinayotgan g‘azallarning biri Parijdagi 285 raqamli nusxada mavjud va u 173a varaqda hoshiyaga yozilgan, lekin tashqi ta’sir natijasida qo‘lyozma varaqlari har bir misrasining oxiri, ayrim misralarning yarmi o‘qib bo‘lmaydigan holatga kelgan. Bu ikki g‘azal Parijdagi 1345 raqamli nusxada mavjud ekanligi hisobga olinsa, ehtimol, mazkur nusxadan hech bir nashrda foydalanilmagan.

Parij milliy kutubxonasidagi 1345 raqamli devon qo‘lyozma nusxasining 12b varag‘ida joylashgan “Muxtara” g‘azali quyidagicha:

بی گل رویت ز نرگسها فشانم لاله ها

لاله نی کز غنچه خونین شده پر گلها

شربتی دان از نبات آمیخته ز آب حیات

لعل تو و انکه حباب ریزه اش تبخالها

شیشه عیثش که ظاهر شد بدوران چون حساب

کش زمانه سنگ بارانش نکرد از ژالها

دل برستی ز افت چشمان تنگ ترک من

گر گرفتاری نبودیش آخر از دنبالها

خم چو جنگم شد قد از بار غم رعنا قدی

ز ان سبب از سینه در هر گوشه دارم نالها

ماه را یک هاله باشد عکس ساقی بین بسی

از خطوط دور ساغر کرد و ظاهر هالها

زنده از امید وصلت گر نبودی تا کنون

فانی از هجرت برابر بود با صد سالها

Bēi guli ruyat zi nargis-hā fišānam lālahā

Lāla nē k-az γunčai xūnin šuda pargā-lahā

Šarbatē dān az nabāt āmēxta z-ābi hayāt,

La’li tū v-āngah hubābi rēzaaš tabxālahā.

Shishai ayshaš ki zāhir šud ba davrān chun hisob,

K-aš zamāna sangbārānaš nakard az Žālahā.

Dil birasti z-ulfati čašmāni tangi turki man,

Gar giriftārī nabūdiš āxar az dunbālahā.

Xam čū čangam šud qad az bāri γami ra’nā-qadē,

Z-ān sabab az sina dar har gūsha dāram nālahā.

Māh-rā yak hāla bāšad aksi sāqi bin basē,

Az xutūti davri sāg‘ar karda zāhir hālahā.

Zinda az ummēdi vaslat gar nabūdi tā kunūn,

Fānī az hajrat barābar būd bā sadsālahā.

Alisher Navoiy. Devoni Foniy.

Parij milliy kutubxonasi. Inv:1345. 12b varaq.

Bu g‘azal Parij milliy kutubxonasidagi ikki qo‘lyozmada mavjud, xolos. Qolgan yеtti qo‘lyozmada uchramaydi.

Ushbu g‘azalning asosiy mazmuni ishqiy iztirob, visolga umid va hijron azobi bo‘lib, lirik qahramon yor jamolidan ayro qolgan holatida tabiat obrazlari orqali ichki kechinmalarini bayon qiladi. Alisher Navoiy forsiy g‘azallarida nafaqat ishqiy, balki chuqur tasavvufiy mazmunni ham mujassamlashtiradi. Ushbu g‘azal ham shoirning badiiy tafakkuri va nozik tashbehlar borasidagi yuksak mahoratini namoyon qiladi. G‘azalda ishqning azobi, hijronning mashaqqati va visolga bo‘lgan umid asosiy mavzu hisoblanadi.

G‘azalning dastlabki baytlarida shoir tabiat obrazlari orqali o‘z ichki kechinmalarini ifodalaydi. Gul, lola, nargis singari an’anaviy ishqiy timsollardan chiroyli foydalanadi. Xususan, “qonli g‘unchadan bo‘lgan parcha” obrazi oshiq yuragidagi dard va iztirobning ramziy ifodasi bo‘lib, ishq yo‘lidagi fidoiylikni anglatadi. Bu yеrda ranglar orqali hissiy holat tasvirlanib, qizillik iztirob va qon timsoliga aylantiriladi. Shunigdek, Ma’shuqaning lablari “la’l”, suvi esa “obi hayot” bilan qiyoslanishi g‘azalga tasavvufiy qatlam olib kiradi. Obi hayot – abadiy hayot ramzi bo‘lsa, la’l – ilohiy haqiqat va komillik timsolidir.

G‘azalda ishq azobining jismoniy va ruhiy ta’siri yuksak mahorat bilan qo‘llangan tashbehlar yordamida ifodalanadi. G‘am yukidan bukilgan qomat, ko‘ksidan taralayotgan nolalar esa iztirobning kuchli va davomliligini anglatadi. Bu tasvirlar oshiqning ichki kechinmalarini ko‘rsatadi va g‘azalning hissiy ta’sirchanligini yanada oshiradi.

G‘azalning so‘nggi baytida shoir o‘z ichki kechinmalarini umumlashtirib, hijron azobi “yuz yil”ga qiyoslanadi, visol umidi esa hayotning yagona tayanchi sifatida talqin qilinadi. Ya’ni, “hozirgacha visoling umidi bo‘lmaganida, bir lahzalik firoqing azobi yuz yilga teng bo‘lar edi”. Bu bayt g‘azalning g‘oyaviy xulosasi bo‘lib, umid insonni tirik tutuvchi eng muhim kuch ekanligi anglashiladi. Ushbu g‘azal Alisher Navoiyning forsiy ijodida ishq, hijron va visol masalalarining naqadar chuqur va badiiy mukammal yoritilganini ko‘rsatadi. Foniy ramziy obrazlar, tashbeh va mubolag‘alar orqali ishqni inson ruhini poklovchi, uni komillik sari yеtaklovchi kuch sifatida talqin etadi.

Navbatdagi g‘azal ham Parij milliy kutubxonasida 1345 raqamli devon qo‘lyozma nusxasining 12b varag‘ida joylashgan bo‘lib, sarlavhasi “dar bivafoyi ahli zamon”. G‘azal quyidagicha:

چون ندیده هیچگه نی از جهان نز جان وفا

از تو ای جان و جهان کردن طمع نتوان وفا

دور بزمت یک دمست و بزم دورت ساعتی

کی سزد در یکدم و یکساعت از دوران وفا

بی وفایی لازم انسان و انسانیست

نیست پس انسان هر انکو جوید از انسان وفا

چون ندارد ادمی زان رو وفا ظاهر نکرد

گر پری دارد مگر ظاهر کند پنهان وفا

گر بود سگ را وفا از بی وفا انسان بهست

من سگ آن آدمی کو را بود امکان وفا

از نشاط وصل عاشق را وفا هرگز نبود

تا که عاشق بود دید از محنت هجران وفا

دور خوبی را وفا نبود وفا اندیش باش

ز انکه در خوبی نماید خوب از خوبان وفا

ساقیا از بی وفایهایی دورانم ملول

مست کردم تا نیارم جست ازو چندان وفا

فانیا تا زنده اهل وفا را بنده باش

بی وفایی خو مکن رسم فنا میدان وفا

Čūn nadīda hēčgah nē az jahān n-az jān vafā,

Az tu ēy jān-ū jahān kardan tama’ natvān vafā.

Davri bazmat yak damast-u bazmi davrat soatē,

Kī sazad dar yak dam-ū yak sāat az davrān vafā.

Bēvafāyī lāzimi insān-ū insānīyatast,

Nēst pas insān har ān-k-ō jūyad az insān vafā.

čun nadārad ādamī z-ān rū vafā zāhir nakard,

Gar parī dārad magar zāhir kunad pinhān vafā.

Gar buvad sag-rā vafā az bē-vafāinsān behast,

Man sagi ān ādamē k-ōrā buvad imkān vafā.

Az nišāti vasl āšiq-rā vafā hargiz nabūd,

Tāki āšiq būd did az mehnat hijrān vafā.

Davri xūbī-rā vafā nabvad vafāandēš bāš,

Z-ānki dar xūbī namāyad xub az xūbān vafā.

Sāqīyā az bē-vafāyihāyi davrānam malul,

Mast kardam tā nayāram just az-ū čandān vafā.

Fāniyā tā zindai ahli vafā-rā banda bāš,

Bē-vafāyī xū makun rasmi fanā medān vafā.

Alisher Navoiy. Devoni Foniy.

Parij milliy kutubxonasi. Inv:1345. 12b varaq.

Bu g‘azal “dar bivafoyi ahli zamon” sarlavhasi ostida yozilgan bo‘lib, faqatgina Parij milliy kutubxonasidagi 1345 raqamli hamda Britaniya muzeyi fondida saqlanuvchi qo‘lyozmalarda mavjud. Qolgan yеtti qo‘lyozmada uchramaydi. G‘azalda matladan boshlab to maqtaga qadar “vafo” tushunchasi bayon qilingan.

Alisher Foniyning ayni g‘azalida shoirning insonlar tabiatidagi eng qimmatli fazilat “vafo” va eng yomon illat “bevafolik” masalasidagi qarashlari aks etgan. Unga ko‘ra “vafo” insonlarda kam uchraydigan kamyob, lekin ma’naviy kamolotning eng yuksak belgisi hisoblanadi. Shoir g‘azalning dastlabki baytlaridayoq insondan va zamondan vafo kutish naqadar mushkul ekanini ta’kidlaydi. Uning nazarida, inson tabiatida bevafolik ustundir. Shu bois Foniy “insondan vafo izlagan kishi, aslida inson mohiyatini yaxshi anglamagan” degan keskin xulosaga keladi.

Foniy bu g‘azali orqali insonlarni bevafolikdan yiroq bo‘lishga hamda vafo ahliga sadoqat bilan xizmat qilishga chorlaydi. Shuningdek, g‘azalda shoir davrida vafo yo‘q ekanligini achchiq va chuqur mazmunli ohangda ifoda etgan.

Foniy ayni g‘azalida tazod badiiy san’atidan ham ustalik bilan foydalangan. Misol tariqasida “vafo” va “bevafolik”, “visol” va “hijron” tazodlarini keltirishimiz mumkin. Xususan, g‘azalning to‘qqizinchi misrasida shunday yozadi: گر بود سگ را وفا از بی وفا انسان بهست – “Agar itda vafo bo‘lsa, u bevafo insondan yaxshiroqdir”.

G‘azal maqtasida shoir o‘ziga murojaat qilib “insonni tiriklik chog‘idayoq vafo ahliga xizmat qilishga, bevafolikka odatlanmaslikka chorlaydi hamda fano yo‘lining odobi vafo ekanini” ta’kidlaydi. Ushbu g‘azal chuqur falsafiy va axloqiy mazmunga egadir.

“Muxtara”da ishq, hijron va umid mavzulari yetakchi o‘rin egallaydi.

Ushbu ikki g‘azalning “Devoni Foniy” nashrlarida uchramasligi Navoiyning shu kungacha chop etilgan forsiy she’rlari to‘liq qamrab olmaganini ko‘rsatadi. Shu jihatdan, devonning ma’lum qo‘lyozma nusxalari bilan birgalikda yangi aniqlangan qo‘lyozma nusxalarini ham chuqur tadqiq etilishini, ular asosida aniqlangan yangi she’rlarni ilmiy muomalaga kiritish, kelgusida ilmiy tanqidiy nashrini amalga oshirish bugungi kun matnshunoslari oldida turgan muhim va zarur vazifalardan biri ekanligini tasdiqlaydi.

Mabruk DJURAYEV,

O‘zR FA Alisher Navoiy nomidagi Davlat adabiyot muzeyi tayanch doktaranti

Foydalanilgan adabiyotlar:

1. Alisher Navoiy. Devoni Foniy. Parij milliy kutubxonasi. Inv:285-V.

2. Alisher Navoiy. Devoni Foniy. Parij milliy kutubxonasi. Inv:1345.

3. Алишер Навоий. Девони Фоний. Асарлар. Ўн беш жилдлик. 5-жилд. I ва II китоблар. Тошкент, 1965.

4. Алишер Навоий. Мукаммал асарлар тўплами. 20 томлик. Девони Фоний – Тошкент, Фан, 2002. 18,19,20 том.

5. Алишер Навоий. Тўла асарлар тўплами – 10 жилдлик. – Тошкент: Ғафур Ғулом номидаги адабиёт ва санъат нашриёти, 2011.

6. Шодиев Э. “Девони Фоний” нашрлари // “Ўзбек тили ва адабиёти”. 1988, 1-сон.

7. امیر علی شیر فانی. دیوان فانی (منتخب). دوشنبه. "عرفان". 1993. ص. 21.

8. امیر نظام الدین علیشیر نوایی "فانی". بسعی و اهتمام رکن الدین همایونفرخ. چاپ اول. فروردین ماه 1342. از انتشارات کتابخانه ابن سینا. تهران ص. دو

9. دیوان امیر نظام الدین علیشیر نوایی فانی. به کوشش: سید عباس رستاخیز سانچارکی. با مقاله استاد نجیب مایل هروی. با مقدمه سید رضا باقریان موحد. انتشارات شفیعی. 1400

Ulashing