Inson tabiatan og‘riq va yo‘qotishlardan qochishga dasturlashtirilgan, shubhasiz. Hayotda biror baxtsizlikka uchrasak, imkon qadar undan tezroq qutulish yo‘llarini izlaymiz. Bunga zid o‘laroq, kinoteatrda pul to‘lab yoxud qalin kitobni qo‘lga olib, qahramonlarning o‘limi yoki ayrilig‘ini tomosha qilib yig‘lashni xush ko‘ramiz. “Otello”dan to “Titanik”gacha asr oshib yashab kelayotgan asarlarning siri, ehtimol, aynan shundadir. Nega biz baxtli, rang-barang syujetlardan ko‘ra, qalbni ezuvchi fojialarga o‘chmiz?

Quyida qadimgi yunon falsafasidan zamonaviy mualliflik kinolarigacha, Fuzuliy sufiyligidan to Abdulla Qodiriy “ro‘mon”larigacha bo‘lgan tafakkur zanjiri misolida insonning fojiaga bo‘lgan bu “nosog‘lom” ishqi aslida qanday chuqur ruhiy ehtiyojlarga borib taqalishini tahlil qilamiz.

Katarsis: Qadimiy teatr ruhiyatni qanday davolagan?

Fojianing inson ruhiyatiga paradoksal ta’sirini birinchilardan bo‘lib qadimgi yunon mutafakkirlari anglab yetgan. Aristotel o‘zining “Poetika” asarida sahnadagi qonli va ayanchli qismat tomoshabinda qo‘rquv hamda rahm-shafqat uyg‘otib, oxir-oqibat uning ruhiyatini qusurlardan tozalashini yozadi. Bu qadimiy jarayon fanda “Katarsis” (tozalanish) deb ataladi.

Diqqat markazimizdagi qahramonning dardini birga yasharkanmiz, aslida o‘zimizning eng chuqur, eng yashirin qo‘rquvlarimizni (ojizlik, tark etilish, o‘lim) xavfsiz masofadan turib tatib ko‘ramiz. Biz qahramon uchun yig‘layotgandek ko‘rinsak-da, ongostida o‘zimizning himoyasizligimiz uchun ko‘z yosh to‘kamiz. Yakunda esa teatr zalidan ruhan yengil tortib, go‘yoki butunlay yangilanib chiqib ketamiz. Biroq zamonaviy psixologiya masalaga bundan-da qorong‘uroq rakursdan yondashishni talab qiladi.

Ongostidagi yirtqich

Antik davr faylasuflari fojiani ruhiy shifo deb bilgan bo‘lsa, XX asr psixoanalizi bu paradoksning ildizini inson ongostidagi istaklaridan qidiradi. Zigmund Freydning fikricha, inson qalbida yashash, ko‘payish va yaratuvchanlik (Eros) instinkti bilan bir qatorda, o‘zini halokatga eltuvchi “Tanatos” (o‘lim instinkti) ham muttasil kurashib keladi. Qolaversa, mashhur psixolog Karl Yung ta’biri bilan aytganda, har birimizning ongostimizda jamiyatdan yashiradigan, hatto o‘zimiz ham tan olishdan qo‘rqadigan ibtidoiy “Soya”miz yashiringan.

Fojiali asarlar, dramalar va qonli syujetlar bizning ongimizdagi ana shu qorong‘u ehtiyojga “qonuniy” oziq beradi. Biz syujetdagi o‘lim, adolatsizlik yoki xiyonat orqali ichimizdagi zulmatni qondiramiz va aynan shu tariqa real hayotda sivilizatsiyalashgan inson qiyofamizni saqlab qolishga muvaffaq bo‘lamiz. Demak, baxtsiz hikoyalar, ehtimol, bizning yashirin “yirtqich” tabiatimiz uchun xavfsiz “o‘lja” vazifasini o‘tayotgandir. Ushbu murakkab ruhiy jarayonni hech kim zamonaviy rejissyorlar kabi teran ochib bera olmagan.

Tarkovskiy va Aronofskiy

Klassik adabiyot va teatr sahnasidan o‘tib, zamonaviy kinematografiyaga yuzlansak, fojia tushunchasi mutlaqo yangicha, o‘ta shaxsiy vizual ko‘rinish kasb etganiga guvoh bo‘lamiz. Masalan, Andrey Tarkovskiy filmlarini (“Stalker”, “Solyaris”) yodga olaylik. Uning qahramonlari qonga belanib o‘lmaydi, ularning fojiasi – inson qalbining bo‘m-bo‘shligi, ma’no izlab sarsonligi va qaqshatqich ekzistensial inqirozdadir. Tarkovskiy bizga sekin va sokin azoblanish san’atini taqdim etadi. Biz uning uzun, tushkun tuyulishi mumkin bo‘lgan kadrlarida aslida o‘zimizning ichki sukunatimiz va mudhish yolg‘izligimiz bilan yuzma-yuz qolishga majbur bo‘lamiz.

Bunga zid o‘laroq, Darren Aronofskiy (“Orzuga qasida” – Requiem for a Dream, “Qora oqqush” – Black Swan) fojiani to‘g‘ridan-to‘g‘ri tomoshabinning asab tolalariga ulab tashlaydi. Uning filmlarida qahramonlar tashqi dushman bilan emas, balki o‘zlarining zararli ishtiyoqlari, mukammallikka bo‘lgan nosog‘lom intilishlari hamda telbaliklari bilan kurashib, oxir-oqibat o‘zlarini parchalab tashlaydi.

Xo‘sh, nega o‘zimizga jismoniy va psixologik og‘riq beruvchi bunday yukli dramalarni qidirib topib ko‘rishga odatlanganmiz? Ehtimol, atrofimizdagi soxta qulayliklar bizni ruhan karaxt qilib qo‘ygandir? Rejissyorlar urg‘ulagan bu kabi murakkab vizual fojialar ongimiz tubida yig‘ilib qolgan, ammo so‘z bilan ifodalab bo‘lmaydigan zamonaviy tushkunligimizni ekranda tasdiqlab beradi. Syujetdagi ruhiy qulashlar fonida ongsiz ravishda o‘z jarohatlarimiz faqat bizda emasligini anglab, chuqur tasalli topishimiz tayin.

So‘fizm isyoni yoxud dardning fazilati

Masalaga g‘arb psixoanalizi va kino falsafasidan chiqib, o‘zimizning sharqona tafakkur prizmasidan qarasak, “dard” tushunchasi mutlaqo boshqacha ulug‘vorlik kasb etishini ko‘ramiz. Gollivud aksariyat hollarda syujetni “Happy End” (baxtli yakun) bilan tugatishga, qahramonning yovuzlik ustidan g‘alaba qozonishiga urg‘u bersa, Sharq mumtoz adabiyotida fojia – bu mag‘lubiyat degani emas. Aksincha, u insonning komillik sari qo‘ygan eng muhim va muqaddas qadamidir.

Tasavvufda dard insonni oddiy maishiy muammolaridan ajratib, ruhiyatini osmonga tutashtiruvchi bir vosita sanaladi. Baxt va to‘qlik bizni tezda g‘aflatga botirishi mumkin, biroq dardsizlik ruhan o‘lim bilan tenglashtiriladi. Dard insonni mudom uyg‘oq saqlaydi, qalbini charxlaydi va xoliqqa yaqinlashtiradi. Fojiani sevishimiz – aslida ruhimizning uyg‘oqlikka bo‘lgan ongsiz talpinishidir, ehtimol.

“O‘tkan kunlar” fenomeni

Sharqona fojia “O‘tkan kunlar” romanida ayniqsa pishiq berilgan. Har bir o‘quvchi kitobning so‘nggi sahifalariga yetganda beixtiyor tomog‘iga yig‘i tiqiladi va “Abdulla Qodiriy Kumushni o‘ldirishga nega majbur bo‘ldi? Asarni shunchaki baxtli yakunlashi mumkin emasmidi?” degan isyonkor savol tug‘iladi.

Ehtimol, adibning bu beshafqat qarori ortida juda chuqur ijtimoiy-psixologik ehtiyoj yashiringandir? Agar asar Otabek va Kumushning baxtli ertasi bilan tugaganda, u shunchaki unutiluvchi maishiy hikoyaga aylanib qolardi. Kumushning fojiali o‘limi va Otabekning dardi – butun bir millatning fojiasiga, Turkistonning yo‘qotilgan, qo‘ldan ketgan o‘tkan kunlariga aytilgan ramziy motamga aylanadi. Bu fojia kitobxonlarni yagona dard, yagona qayg‘u atrofida jipslashtirib, ularda milliy empatiya (hamdardlik) hissini tarbiyalaydi. Biz Kumushning tobuti boshida Otabek bilan birga yig‘larkanmiz, aslida o‘zimizning ichki ojizliklarimiz va milliy yo‘qotishlarimiz uchun ko‘z yosh to‘kamiz.

Yakun: Yashashni his qilish san’ati

Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, fojialarni sevishimiz, azobli syujetlardan lazzat olishimiz – umuman olganda ruhiy nosog‘lomligimizni anglatmaydi. Faylasuf Fridrix Nitshe ta’kidlaganidek, fojia bu – insonning o‘z dardini mardona qabul qilib, undan yuksala olishi va hayotning barcha ranglarini boricha tasdiqlashidir.

Biz ekrandagi, romandagi yoxud teatr sahnasidagi o‘limlarni yashashdan charchaganimiz uchun emas, aksincha, yashash naqadar qadrli ekanini his qilish uchun tomosha qilamiz. Syujetdagi qahramon o‘z qismatiga yengiladi, teatrning og‘ir pardasi yopiladi. Biz esa yuzimizdagi ko‘z yoshlarimizni artib, chuqur nafas olgancha zalni tark etamiz. Sababi, biz eng og‘ir fojialar fonida yana bir bor eng oliy haqiqatni katarsis orqali anglab yetamiz: hali tirikmiz va ertaga tongdan yana kurashishda davom etamiz.

Samandar ERKINJONOV