Biz “Garri Potter” olamiga ilk bor sho‘ng‘iganimizda, nigohimizda faqat sehrli tayoqchalar, uchar supurgilar va do‘stlik jozibasi jilvalanardi. Bolalik tasavvuri uchun yovuzlik aniq qiyofaga ega bo‘lib, u burni yo‘q, qora plashli maxluq – Voldemort timsolida gavdalanardi. Uning maqsadi va qilmishlari tushunarli, xuddi ertaklardagi odatiy yovuz ajdahoni eslatardi.

Biroq yillar o‘tib, sochimizga oq, qarashlarimizga jiddiylik oralagach, asarni qayta qo‘lga olib, tamoman o‘zgacha manzaraga ro‘para kelamiz. Rouling yaratgan dunyodagi asl ziddiyat faqat yovuz afsungarlar bilan emas, balki murakkab boshqaruv tizimi va uning ichidagi byurokratiya bilan bog‘liq ekanligini anglay boshlaymiz. Bu hikoya shunchaki sehrgarlar xususida emas, balki jamiyat barqarorlikni saqlash yo‘lida haqiqatdan ko‘z yumishini fosh etuvchi falsafiy mushohadadir.

Barqarorlik illyuziyasi: Tinchlik yolg‘ondan afzalmi?

Asarning eng o‘ylantiruvchi qirralaridan biri – Sehrgarlik Vaziri bo‘lmish Kornelius Fadj siymosidir. E’tibor bersangiz, u mohiyatan yovuz shaxs emas. U shunchaki o‘z kursisi va ijtimoiy osoyishtalikni har nedan ustun qo‘yuvchi rahbar. Voldemort qaytgani haqidagi xabarlar tarqalgach, Fadjning inkor reaksiyasi qo‘rquvdan emas, balki “status-quo”ni (mavjud qulay holatni) saqlab qolish istagidan unib chiqadi.

Rahbar uchun eng dahshatli narsa – vahima. Shu bois u achchiq haqiqatdan ko‘ra, halovatli va qulay yolg‘onni afzal biladi. Bu holat bizga tarixiy haqiqatni eslatadi: ko‘pincha muammolarning o‘zidan ko‘ra ularning oshkor bo‘lishi tizim uchun xavfliroq tuyuladi. Rouling bizga ko‘rsatadiki, ba’zan ofatlar qorong‘i o‘rmonlarda emas, balki charaqlagan hashamatli kabinetlarda, muhrlangan qog‘ozlar va qizil siyohlarda pinhona yotadi.

Siyohning kuchi: Axborot jilovi

Fadjning “tinchlik” siyosati qanday amalga oshdi? Shubhasiz, axborotni nazorat qilish orqali. Asardagi “Daily Prophet” gazetasi jamiyat fikrini shakllantirishda qanchalik qudratli qurol ekanligini namoyon etadi.

Gazeta Garri Potterni “e’tibor talab qiluvchi o‘smir”, Dambldorni esa “aqldan ozgan qariya” sifatida tasvirlaydi. Nega? Chunki rasmiy pozitsiyaga zid bo‘lgan har qanday haqiqat – bu tartibsizlikka chaqiriq deb baholanadi. O‘quvchi sifatida biz g‘azablanamiz, ammo bir o‘ylab ko‘raylik: agar eng ishonchli manbalar bir xil gapni takrorlayverar ekan, oddiy sehrgar (ya’ni fuqaro) kimga ishonishi kerak? Bu qismda Rouling bizga “sukut doirasi”ni ko‘rsatadi – ko‘pchilik rasmiy fikrga qo‘shilganda, haqiqatni bilgan ozchilik ham o‘zini shubha ostiga ola boshlaydi.

Pushti rangli iskanja: Yovuzlikning “banal” qiyofasi

Yana bir e’tiborga molik figura – Dolores Ambrij. Ko‘pchilik kitobxonlar uni bosh yovuz qahramondan ham ko‘proq yomon ko‘rishadi. Sababi shundaki, uning qiyofasi bizga g‘oyat tanish. Ambrij tartibsizlik urug‘ini sochmaydi, aksincha, u tartibning o‘zginasidir.

Nemis faylasufi Hanna Arendt o‘z vaqtida “yovuzlikning banalligi” tushunchasini kiritgandi. Ambrij aynan shu g‘oyaning badiiy ifodasidir. U qoidalarni buzmaydi, har bir harakatini “Ta’lim vazirligining buyrug‘i” bilan asoslaydi. Uning nazdida o‘quvchilarni nazorat qilish, har bir qadamni qog‘ozga muhrlash va erkin fikrni jilovlash – to‘g‘ri tarbiya vositasidir. Pushti libosga burkangan, mushuklarni xush ko‘ruvchi va mudom shirin choy ho‘playdigan bu ayol timsoli orqali muallif muhim xulosani taqdim etadi: bosim har doim ham qo‘pol kuch ishlatish orqali kelmaydi, ba’zan u haddan tashqari ko‘p qoidalar va cheklovlar ko‘rinishida namoyon bo‘ladi.

“Toza qon” afsonasi: Elitarizm ildizlari

Qolaversa, asardagi “Toza qonlilar” va boshqalar o‘rtasidagi ziddiyatni shunchaki ertaknamo to‘qnashuv deb bo‘lmaydi. Bu jamiyatdagi elitarizm va tabaqalanish illatining aks-sadosidir.

Malfoylar oilasi kabi qahramonlarning dunyoqarashi “bizning naslimiz tozaroq, demak, imtiyozlar bizda bo‘lishi kerak” degan da’voga asoslanadi. Afsuski, bu qarash nafaqat salbiy qahramonlarda, balki butun sehrgarlar jamiyatida ildiz otgan. Tizim qanchalik mukammal bo‘lmasin, u inson tabiatidagi kibr va o‘zgalardan ustunlik da’vosidan to‘liq xalos bo‘la olmaganiga guvoh bo‘lamiz.

Yerto‘ladagi isyon: Mas’uliyat darsi

Xo‘sh, bunday vaziyatda yechim qayerda? Rouling najotni qahramonlik ko‘rsatishda emas, balki shaxsiy mas’uliyatda ko‘radi.

Vazirlik harakatsiz qolib, maktab faqat nazariy bilim bilan cheklangach, talabalar mustaqil ravishda “Dambldor armiyasi”ni tuzishga kirishadilar. Bu esa siyosiy tilda “Fuqarolik jamiyati”ning uyg‘onishidir. Garri, Germiona va Ron tushunib yetadilarki, qutqaruvchi kelishini kutish befoyda. Tizim chirigan bo‘lsa, uni faqat pastdan, oddiy odamlarning birlashuvi orqali o‘zgartirish mumkin. Ular nafaqat Voldemortga, balki Ambrij o‘rnatgan diktaturaga qarshi ham isyon ko‘tarishadi.

Haqiqiy qahramonlik ajdahoni o‘ldirish emas, balki hamma “jim o‘tir, boshingni eg” deb turganda, “Men haqiqatni bilaman va u uchun kurashaman” deb ayta olishdir.

Yakun: Ertakdan keyingi haqiqat

Kitobni yoparkanmiz, yovuzlik mag‘lub etilganiga guvoh bo‘lamiz. Biroq ulg‘aygan sari shuni tushunamizki, sehrli tayoqchalar sindirilishi mumkin, ammo inson fitratidagi xatolar, boshqaruvdagi chigalliklar va “qulaylikka intilish” hissi saqlanib qolaveradi.

J.K.Rouling bizga sehrli dunyo orqali o‘zimizning dunyomiz ko‘zgusini tutdi. Sehrgarlar qanchalik qudratli bo‘lmasin, ular ham xuddi biz kabi qog‘ozbozlikdan, korrupsiyadan va noto‘g‘ri tanlovlardan aziyat chekishadi.

Ehtimol “Garri Potter”ning bosh g‘oyasi sehr emasdir? Balki uning asosiy xabari shudir: Dunyoni sehr emas, bizning tanlovlarimiz o‘zgartiradi. Xuddi Dambldor aytganidek, “Bizning aslida kim ekanligimizni qobiliyatlarimiz emas, tanlovlarimiz belgilab beradi”.

Va bu tanlovni qilish uchun sehrli tayoqcha shart emas.

Samandar ERKINJONOV