“Garri Potter” va boshqaruv falsafasi: Hogvartsda yashiringan diktatura

Biz “Garri Potter” olamiga ilk bor sho‘ng‘iganimizda, nigohimizda faqat sehrli tayoqchalar, uchar supurgilar va do‘stlik jozibasi jilvalanardi. Bolalik tasavvuri uchun yovuzlik aniq qiyofaga ega bo‘lib, u burni yo‘q, qora plashli maxluq – Voldemort timsolida gavdalanardi. Uning maqsadi va qilmishlari tushunarli, xuddi ertaklardagi odatiy yovuz ajdahoni eslatardi.

Biroq yillar o‘tib, sochimizga oq, qarashlarimizga jiddiylik oralagach, asarni qayta qo‘lga olib, tamoman o‘zgacha manzaraga ro‘para kelamiz. Rouling yaratgan dunyodagi asl ziddiyat faqat yovuz afsungarlar bilan emas, balki murakkab boshqaruv tizimi va uning ichidagi byurokratiya bilan bog‘liq ekanligini anglay boshlaymiz. Bu hikoya shunchaki sehrgarlar xususida emas, balki jamiyat barqarorlikni saqlash yo‘lida haqiqatdan ko‘z yumishini fosh etuvchi falsafiy mushohadadir.

Barqarorlik illyuziyasi: Tinchlik yolg‘ondan afzalmi?

Asarning eng o‘ylantiruvchi qirralaridan biri – Sehrgarlik Vaziri bo‘lmish Kornelius Fadj siymosidir. E’tibor bersangiz, u mohiyatan yovuz shaxs emas. U shunchaki o‘z kursisi va ijtimoiy osoyishtalikni har nedan ustun qo‘yuvchi rahbar. Voldemort qaytgani haqidagi xabarlar tarqalgach, Fadjning inkor reaksiyasi qo‘rquvdan emas, balki “status-quo”ni (mavjud qulay holatni) saqlab qolish istagidan unib chiqadi.

Rahbar uchun eng dahshatli narsa – vahima. Shu bois u achchiq haqiqatdan ko‘ra, halovatli va qulay yolg‘onni afzal biladi. Bu holat bizga tarixiy haqiqatni eslatadi: ko‘pincha muammolarning o‘zidan ko‘ra ularning oshkor bo‘lishi tizim uchun xavfliroq tuyuladi. Rouling bizga ko‘rsatadiki, ba’zan ofatlar qorong‘i o‘rmonlarda emas, balki charaqlagan hashamatli kabinetlarda, muhrlangan qog‘ozlar va qizil siyohlarda pinhona yotadi.

Siyohning kuchi: Axborot jilovi

Fadjning “tinchlik” siyosati qanday amalga oshdi? Shubhasiz, axborotni nazorat qilish orqali. Asardagi “Daily Prophet” gazetasi jamiyat fikrini shakllantirishda qanchalik qudratli qurol ekanligini namoyon etadi.

Gazeta Garri Potterni “e’tibor talab qiluvchi o‘smir”, Dambldorni esa “aqldan ozgan qariya” sifatida tasvirlaydi. Nega? Chunki rasmiy pozitsiyaga zid bo‘lgan har qanday haqiqat – bu tartibsizlikka chaqiriq deb baholanadi. O‘quvchi sifatida biz g‘azablanamiz, ammo bir o‘ylab ko‘raylik: agar eng ishonchli manbalar bir xil gapni takrorlayverar ekan, oddiy sehrgar (ya’ni fuqaro) kimga ishonishi kerak? Bu qismda Rouling bizga “sukut doirasi”ni ko‘rsatadi – ko‘pchilik rasmiy fikrga qo‘shilganda, haqiqatni bilgan ozchilik ham o‘zini shubha ostiga ola boshlaydi.

Pushti rangli iskanja: Yovuzlikning “banal” qiyofasi

Yana bir e’tiborga molik figura – Dolores Ambrij. Ko‘pchilik kitobxonlar uni bosh yovuz qahramondan ham ko‘proq yomon ko‘rishadi. Sababi shundaki, uning qiyofasi bizga g‘oyat tanish. Ambrij tartibsizlik urug‘ini sochmaydi, aksincha, u tartibning o‘zginasidir.