Sifrokratiya bu – hukmronlikning yangi shakli boʻlib, unda raqamli muhit hal qiluvchi rol oʻynaydi. U koʻpincha hayotning barcha sohalarini total raqamlashtirishga asoslangan siyosiy tuzilma va ijtimoiy tartib sifatida taʼriflanadi. Sodda qilib aytganda, hokimiyat katta maʼlumotlar, algoritmlar, tarmoq platformalari va keng tarqalgan internet texnologiyalari yordamida amalga oshiriladi. Bunday tizimda inson amalda raqamli boshqaruv obyektiga aylanib qoladi. Mazkur hodisa XXI asrda tobora dolzarb ahamiyat kasb etib, hokimiyatning anʼanaviy shakllarining oʻrnini asta-sekin egallab bormoqda. Masalan, davlatlar “aqlli” kuzatuv tizimlarini joriy etmoqda, ijtimoiy tarmoqlar jamoatchilik fikrini shakllantirmoqda, yirik IT-korporatsiyalar esa informatsiyadan foydalanishni nazorat qilmoqda. Raqamli vositalar hokimiyat tuzilmalariga misli koʻrilmagan taʼsir oʻtkazish imkoniyatlarini taqdim etadi va aynan shu sababli sifrokratiya chuqur tahlil qilinishi lozim.

Sifrokratiya nafaqat innovatsiyalarni, balki xavf-xatarlarni ham oʻz ichiga olishini anglash muhim. Tanqidchilar ogohlantirishicha: total raqamlashtirish “raqamli totalitarizm”ning vujudga kelishiga sabab boʻlishi mumkin. Hatto ilmiy tilda “raqamli konslager” iborasi paydo boʻldi – bu toʻliq elektron nazorat ostidagi jamiyatning metaforasidir. Oʻn yil avval koʻpchilik internet va ijtimoiy tarmoqlar demokratiyani rivojlantiruvchi kuchga aylanishiga umid bogʻlagan edi, bunga 2011-yilgi “arab bahori” voqealari misol boʻla oladi. Biroq voqelik oʻzgardi: bugungi kunda aynan shu texnologiyalar kuzatuv va bostirish qurollariga aylanib, demokratik qadriyatlarni yemirishga xizmat qilishi mumkin. Sifrokratiya paradoksini tushunish uchun raqamli hokimiyat hodisasini hokimiyatning oltita anʼanaviy belgisi – kuch, majburlash, ishontirish, manfaatdorlik, manipulyatsiya va avtoritet orqali koʻrib chiqamiz. Siyosiy falsafada ishlab chiqilgan ushbu toifalar raqamli davrda hokimiyatning aynan qanday namoyon boʻlishini tizimli tahlil qilish imkonini beradi.

Siyosatshunoslar boʻysundirish vositalariga qarab hokimiyatning turli shakllarini ajratadilar. Xususan, V.G.Ledyayev boʻysunish manbalariga koʻra oltita shaklni farqlash mumkinligini taʼkidlaydi: kuch, majburlash, ragʻbatlantirish, ishontirish, manipulyatsiya va avtoritet[1]. Bularning har biri quyidagi oʻziga xos taʼsir mexanizmini aks ettiradi:

Kuch – bevosita taʼsir koʻrsatishni nazarda tutadi – odatda jismoniy zoʻravonlik yoki kuch bilan maʼlum bir harakatga majbur qilish;

Majburlash – boʻysunishni taʼminlash uchun sanksiya yoki kuch qoʻllash tahdidi. Bunda obyekt salbiy oqibatlardan choʻchib itoat etadi;

Ragʻbatlantirish – aksincha, ragʻbatlantirishga asoslanadi: hokimiyat subyekti boʻysunganlik evaziga mukofot taklif qiladi. Obyekt oʻz manfaatini koʻzlab talablarga amal qiladi;

Ishontirish – dalillar, mafkura yoki targʻibot vositasida amalga oshiriladigan hokimiyat, bunda obyekt taklif etilgan xatti-harakat toʻgʻri yoki foydali ekaniga ishonib, ixtiyoriy ravishda rozi boʻladi;

Manipulyatsiya – yashirin taʼsir: obyekt oʻziga taʼsir koʻrsatilayotganini toʻliq anglamasdan yoki toʻliq maʼlumotga ega boʻlmagan holda boʻysunadi. Bu fikr va xatti-harakatlar ustidan yashirin nazoratdir;

Avtoritet – obyektning hurmat, ishonch yoki subyektning qonuniyligini tan olish tufayli boʻysunadigan holat. Boshqacha aytganda, odamlar subyektning mavqeyi, bilimi yoki xarizmasi sababli uning hokimiyatini ixtiyoriy ravishda tan oladilar.

Bu shakllarning barchasi sof holda kamdan-kam uchraydi – haqiqiy hokimiyat koʻpincha ularning bir nechtasining uygʻunligidan iborat boʻladi. Shunga qaramay, raqamli hokimiyatni tahlil qilish uchun har bir belgini alohida koʻrib chiqish va uning raqamli muhitda qanday namoyon boʻlishini tushunish foydalidir.

Kuch anʼanaviy ravishda jismoniy majburlash: armiya, politsiya, zoʻravonlik bilan bogʻliq. Bir qarashda, raqamli hokimiyat kaltaklar bilan emas, balki maʼlumotlar bilan ishlayotgandek va shu sababli toʻgʻridan-toʻgʻri zoʻravonlikdan uzoqdek tuyuladi. Biroq, raqamli boshqaruvda kuch yoʻqolmaydi, aksincha, texnologiyalar bilan kuchaytiriladi. Raqamli vositalar davlatga kuch ishlatish harakatini ilgari koʻrilmagan samaradorlik bilan manzilli qoʻllash imkonini beradi. Masalan, Xitoyda yuzni avtomatik aniqlash tizimiga ega boʻlgan keng qamrovli videokuzatuv tizimi politsiyaga olomon ichidagi qonunbuzarlarni bir zumda topishga yordam beradi. Chunsin shahrida real vaqt rejimida ishlaydigan kamera 2002-yildan beri qotillik sodir etib yashirinib yurgan shaxsni “tanidi” – algoritm maʼlumotlar bazasidan moslikni topdi va uch kundan soʻng gumonlanuvchi qoʻlga olindi. Millionlab kameralardan iborat bunday tarmoq (Chunsinda har olti kishiga taxminan bitta kamera toʻgʻri keladi) hokimiyatga deyarli hamma narsani koʻrish imkoniyatini beradi[2].

Raqamli kuzatuv va jismoniy majburlash oʻrtasidagi chegara yoʻqolmoqda: elektron “katta ogʻa” qonunbuzarlikni sezib qoladi va darhol politsiya kuchlari koʻrinishida choralar koʻradi.

Yana bir jihat – infratuzilmaga kibernetik taʼsir koʻrsatishdir. Raqamli jamiyatda hayotiy muhim tizimlar (energetika, transport, aloqa) internet orqali boshqariladi. Bu tizimlarni nazorat qiluvchi shaxs chiroqlarni oʻchirish, transportni toʻxtatish, aloqani uzish qudratiga ega boʻladi. Kiberhujumlar kuch ishlatishning yangi shakliga aylanmoqda: serverlarni buzib, birorta oʻq otmay turib, shahar yoki butun mamlakatni falajlash mumkin. Shunday qilib, raqamli hokimiyatda kuch «raqamli zoʻravonlik« koʻrinishida, yaʼni texnologik vositalar orqali obyektga bevosita taʼsir koʻrsatish tarzida namoyon boʻladi. Davlatning qonuniy jismoniy zoʻravonlik monopoliyasi asosiy raqamli infratuzilma ustidan monopoliya bilan toʻldiriladi. Agar fuqaro elektron xizmatlarga (raqamli guvohnoma, elektron hamyon va boshqalar) butunlay qaram boʻlsa, uning akkauntini oʻchirib qoʻyish deyarli uy qamogʻiga teng boʻladi. Majburlovchi kuch yoʻqolmadi – u shunchaki yuqori aniqlikdagi raqamli shakllarga ega boʻldi.

Majburlash bu – jazo qoʻllash tahdidiga asoslanib hukmronlik qilish usulidir. Raqamli asrda fuqarolarni qoʻrqitish va ularning xatti-harakatlarini nazorat qilishning keng koʻlamli vositalari paydo boʻldi. Buning eng yorqin misoli Xitoyning ijtimoiy kredit tizimi boʻlib, u reytinglar orqali majburlashni amalda rasmiylashtiradi. Bu tizim fuqarolar hayotining deyarli barcha jabhalarini baholaydi: qonunga itoatkorlik, moliyaviy intizom, hatto internetdagi xulq-atvor ham. Har bir kishi reyting oladi va agar ball “oʻtish” chegarasidan pastga tushsa, hayot azobga aylanadi. Past reytingga ega shaxslar uchun rasmiy jazo choralari roʻyxatiga davlat xizmatida ishlash taqiqi, ijtimoiy taʼminotdan mahrum etish, kuchaytirilgan tekshiruvlar, aviachiptalar va poyezdlarning yotoq vagonlariga chiptalar sotib olishni taqiqlash, hashamatli mehmonxonalarda joy bermaslik va hatto farzandlarning taʼlim olishini cheklash kiradi. Qisqacha aytganda, “ishonchsiz” fuqaroning yaxshi ish, sayohat va sifatli xizmatlardan foydalanish imkoniyati cheklanadi – jazo tahdidi sezilarli boʻladi. Bu sanksiyalardan qoʻrqish odamlarni tizim talablariga boʻysunishga majbur qiladi. Bunday raqamli “sharmandalik va jazo taxtasi” majburlashning raqamli boshqaruvga qanday oʻtishini koʻrsatadi: “qamoqqa tashlash” tahdidi oʻrniga, hayotni chidab boʻlmas holga keltiradigan mayda taqiqlarning murakkab tizimi ishga tushadi.

Majburlash nafaqat avtoritar rejimlarda, balki demokratik jamiyatlarda ham raqamli bosim mexanizmlari orqali namoyon boʻladi. Masalan, ijtimoiy tarmoq platformalari foydalanuvchilarni bloklash tahdidi ostida “tarmoq jamoatchiligi qoidalari”ga amal qilishga majburlaydi: ehtiyotsiz aytilgan soʻz sizni raqamli ijtimoiy makondan butunlay chiqarib tashlashi mumkin. Davlatlar ham maʼlum onlayn faoliyat uchun (post va repostlar uchun jinoiy javobgarlikkacha) jazolarni nazarda tutuvchi qonunlarni joriy etmoqda. Klassik majburlashdan farqi shundaki, raqamli muhit nazoratni avtomatlashtirish va kengaytirishga imkon beradi. Algoritmlar taqiqlangan kontentni oʻzi kuzatadi, “qora roʻyxatlar” nomaqbul saytlarni bloklaydi (Xitoyning “Buyuk fayrvol”ini eslang). Majburlash keng tarqalib, sezilmas boʻlib qolmoqda: har bir onlayn qadam qayd etilishini bilgan fuqarolar beixtiyor oʻzlarini ehtiyotkorroq tutadi – hokimiyatning maqsadi ham shu. Raqamli hokimiyatda jazo qoʻrquvi kuzatuv texnologiyalarining qudrati bilan mustahkamlanadi, shuning uchun majburlash sekin, ammo muqarrar tarzda taʼsir koʻrsatadi.

Ishontirish – dalillar, gʻoyalar va vaʼdalarga asoslangan “yumshoq” hokimiyatdir. Raqamli davr hokimiyat egalariga ommani ishontirishning yangi yoʻllarini ochib berdi. Davlatlar oʻz kun tartibini joriy qilish, ijobiy obraz yaratish va amalga oshirilayotgan siyosatni asoslash uchun internet va ijtimoiy tarmoqlardan faol foydalanmoqda. Raqamli hokimiyat sharoitida esa, hukumat fuqarolarni toʻliq raqamlashtirishning ezgu maqsadlariga ishontirishga harakat qilmoqda.

Xitoy rahbariyati ijtimoiy reyting tizimini joriy etishni “uygʻun jamiyat qurish” zarurati bilan izohlaydi, bunda asosiy qadriyatlar ishonch va halollik hisoblanadi. Raqamli nazorat umum foydali tadbir taqdim etmoqda: goʻyoki u halol fuqarolarni tarbiyalaydi, korrupsiyaga qarshi kurashadi va xavfsizlikni oshiradi. Anʼanaviy qadriyatlarga murojaat qilish yaqqol koʻzga tashlanadi: xitoyliklarga konfutsiycha halollik va tartib gʻoyalari zamonaviy texnologiyalarga koʻchirilgani eslatilmoqda. Shunday qilib, raqamli hokimiyat aholini yangi oʻyin qoidalarini ixtiyoriy ravishda qabul qilishga ishontirish uchun moʻljallangan axloqiy loyiha niqobi ostida yashirinmoqda.

Nafaqat davlatlar, balki xususiy raqamli gigantlar ham foydalanuvchilar ustidan hukmronlikni ilgari surishda ishontirishdan foydalanadilar. IT-korporatsiyalar maʼlumotlarni toʻplash va total personallashtirish foydalanuvchi uchun qulay va foydali ekaniga bizni ishontirishga urinadilar. Masalan, ijtimoiy tarmoqlar doimo “Maʼlumotlaringizni ulashing, shunda sizga yanada dolzarb kontent taqdim etiladi, xizmatlar yaxshilanadi”, deb eslatib turadi. Internet platformalari oʻzlarini xolis yordamchi sifatida koʻrsatib, odamlarni ularning algoritmlariga ishonishga undaydi – goʻyo ular obyektiv va insondan aqlliroq emish. Siyosatda ham raqamli ishontirish keng qoʻllaniladi: nomzodlarning maqsadli reklamalaridan tortib, anʼanaviy OAVni chetlab oʻtib, toʻgʻridan-toʻgʻri auditoriyaga murojaat qiladigan rasmiy Telegram kanallarigacha. Raqamli targʻibot turli guruhlarga aniq murojaat qilish va “buyurtma asosida” dalillarni tanlash imkoniyatiga ega. Ijobiy maʼnoda, ishontirish elektron ishtirok etish tashabbuslarida ham namoyon boʻladi. Masalan, elektron petitsiyalar yoki jamoatchilik muhokamalari platformalari fuqarolarni ularning fikri inobatga olinayotganiga ishontirish va sodiqlikka undash maqsadida yaratilgan. Ideal holda, raqamli hokimiyatga ishonch majburlash zaruratini kamaytirishi kerak: odamlar raqamli hokimiyatning ezgu niyatlariga ishonganlarida, ular kerakli yoʻnalishni “qamchisiz” ham tanlashga rozi boʻladilar.

Manfaatdorlik – shaxsiy foyda orqali amalga oshiriladigan hokimiyat, yaʼni “qamchi” oʻrniga “shirinlik” usuli. Anʼanaviy maʼnoda bu ragʻbatlantirish degani: hokimiyat subyekti mukofot va imtiyozlar taklif etish orqali boʻysunishga erishadi. Raqamli muhit bunday ragʻbatlantirishlar uchun keng imkoniyatlar yaratadi. Yuqorida tilga olingan Xitoy reyting tizimida nafaqat jazolar, balki ragʻbatlar ham mavjud: yuqori reytingli fuqarolarga imtiyozlar vaʼda qilinadi – kredit olish osonlashadi, hujjatlar tezroq rasmiylashtiriladi, ishga qabul qilishda afzalliklar beriladi, hatto faxriylar lavhida maqtovga sazovor boʻlishadi. Imtiyozlarning rasmiy roʻyxatlari doim ham eʼlon qilinmasa-da, amalda “namunali” fuqarolar turli bonuslar olishadi – kommunal xizmatlar uchun chegirmalardan tortib, ijtimoiy kredit tadqiqotchilari taʼkidlaganidek, garovsiz uy ijarasi imkoniyatigacha. Boshqacha aytganda, raqamli davlat odamlarni “toʻgʻri” xatti-harakat qilishga undaydi, toki ular ragʻbat olsinlar. Bu qadimiy “yaxshilik qilsang, yaxshilik koʻrasan” tamoyili boʻlib, u Big Data yordamida tizimli amaliyotga aylantirilgan. Har bir ragʻbat ortida kuzatuv yotadi: agar tizim sizning «toʻgʻri« ishlar qilayotganingizni koʻrsa (masalan, soliqlarni oʻz vaqtida toʻlashingiz, koʻngillilar harakatida qatnashishingiz), u sizning reytingingizni oshirib, yangi imkoniyatlar eshigini ochadi. Shaxsiy manfaat raqamli hokimiyat tizimiga sodiqlikni ragʻbatlantiruvchi omilga aylanadi.

Tijorat raqamli platformalari ham manfaatdorlik mexanizmidan mohirona foydalanadi. Ularning biznes modellari foydalanuvchilar faolligini ragʻbatlantirishga asoslangan. Ijtimoiy tarmoqlar odamlarni “layk”lar va virtual mukofotlarga oʻrgatib qoʻyadi: insonlar maʼqullashni psixologik jihatdan yoqimli his qiladi va natijada tarmoqda koʻproq vaqt oʻtkazib, platforma uchun kontent va maʼlumotlar yaratadi. Marketpleyslar va xizmatlar sodiqlik dasturlari, profil toʻldirish uchun bonuslar, shaxsiy maʼlumotlarni qayta ishlashga ruxsat berish evaziga chegirmalarni taklif etadi. Foydalanuvchi goʻyoki qulaylik yoki foyda evaziga oʻzi ustidan nazoratni “sotadi”. Masalan, Amazonʼning tavsiya algoritmlari shaxsiy chegirmalar va maslahatlar orqali xaridorlarni koʻproq xarajat qilishga undaydi, bu esa kompaniya daromadini sezilarli oshiradi. Bu manfaatdorlikning amalda namoyon boʻlishidir: biz algoritmga boʻysunamiz (uning mahsulotni sotib olish haqidagi maslahatiga ishonamiz), chunki bizga foyda vaʼda qilinadi (chegirma, qidirishga ketadigan vaqtni tejash).

Keng miqyosda raqamli kapitalizm bizning qiziqishlarimizdan foydalanadi: biz qidiruv, elektron pochta, ijtimoiy tarmoqlar kabi bepul xizmatlarni olamiz va buning evaziga oʻz maʼlumotlarimiz hamda eʼtiborimizni ixtiyoriy ravishda korporatsiyalarga topshiramiz. Raqamli hokimiyat, u davlatmi yoki biznesmi, oʻz maqsadlarini bizning manfaatlarimiz tizimiga singdira olsa va boʻysunishni obyekt uchun foydali qila olsa, yanada muvaffaqiyatli boʻladi.

Manipulyatsiya – hokimiyatning eng nozik va xavfli shakli boʻlib, unda taʼsir yashirin, tanlash erkinligi esa sarob boʻladi. Raqamli davr manipulyatorlarga keng jamoatchilik payqamaydigan murakkab vositalarni taqdim etdi. Buning yorqin misoli – 2016-yilda saylovlarga yashirin taʼsir oʻtkazish uchun Facebookning millionlab foydalanuvchilari maʼlumotlaridan foydalangan Cambridge Analytica bilan bogʻliq mojaroda koʻrinadi. Ijtimoiy tarmoqdagi zararsiz koʻringan “thisismydigitallife” soʻrovnomasi orqali 87 million kishi haqida maʼlumot toʻplandi[3]. Bu maʼlumotlar saylovchilarning ruhiy portretini tuzish va manzilli tashviqot uchun qoʻllanildi: har bir kichik guruhga ijtimoiy tarmoqlarda va hatto telekoʻrsatuvlarda maxsus tanlangan siyosiy eʼlonlar koʻrsatildi. Maqsad – har bir kishini sezdirmasdan «toʻgʻri« ovoz berishga yoʻnaltirish edi. Garchi bunday manipulyatsiyalarning taʼsiri toʻliq isbotlanmagan boʻlsa-da, usulning oʻzi hayratlanarli: algoritm sizning zaif tomonlaringizni bilib, koʻrinmas holda nishonga aniq uradi. Tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, Cambridge Analytica obroʻsizlantirishdan tortib siyosatchilarni sotib olishgacha boʻlgan iflos usullardan ham qaytmagan. Bu raqamli manipulyatsiya ruxsat etilgan chegaralarni osonlikcha kesib oʻtishini tasdiqlaydi. Katta maʼlumotlar rivojlanishi bilan bunday usullardan nafaqat xususiy kompaniyalar, balki davlatlar ham foydalanishi mumkin.

Ammo manipulyatsiyalar faqat shov-shuvli siyosiy janjallar bilan cheklanib qolmaydi – har bir internet foydalanuvchisi kundalik hayotida yashirin taʼsirga duchor boʻladi. Yangiliklar lentasi va qidiruv tizimlari algoritmlari biz koʻradigan maʼlumotlarni oʻzi tanlab beradi. Ular “filtr pufagi”ni yaratishi mumkin: mavjud qarashlarimizni qoʻllab-quvvatlovchi kontentni koʻrsatib, muqobil fikrlarni yashirish orqali jamoatchilik fikrini sezdirmay boshqaradi. YouTube va TikTok oʻz tavsiyalari bilan odamni radikal gʻoyalar yoki soxta axborot girdobiga tortishi mumkin, bunda foydalanuvchi bu holat uning his-tuygʻulariga moslashtirilgan maqsadli optimallashtirish natijasi ekanini anglamaydi. Ijtimoiy tarmoqlar bizning reflekslarimizdan foydalanishni oʻrganib oldi: shov-shuvli sarlavhalar, qoʻzgʻatuvchi postlar koʻproq eʼtibor tortgani uchun keng tarqaladi – shu tarzda algoritm reklama daromadi uchun his-tuygʻularimizni boshqaradi. Sh. Zuboff konsepsiyasiga koʻra, «kuzatuv kapitalizmi« tizimi paydo boʻldi. Unda korporatsiyalar foydalanuvchilar xatti-harakatlarini nafaqat bashorat qiladi, balki foyda koʻrish maqsadida ularni shakllantiradi ham. Bizni xuddi oʻsha raqamli ragʻbatlar va jazolar – layklar, bildirishnomalar, bloklashlar yordamida “oʻrgatishadi”, tizim uchun kerakli natijaga yoʻnaltirishadi. Bunda barchasi oddiy xizmatdan foydalanish niqobi ostida sodir boʻladi. Natijada tanlov erkinligi susayadi: bir tadqiqotchi taʼkidlaganidek, odamlar algoritmlarda inson imkoniyatlaridan tashqaridagi ishonchli javoblar manbasini koʻrishga oʻrganib qolgan. Boshqacha aytganda, biz baʼzan mustaqil qarorimiz qayerda tugab, raqamli muhit tomonidan majburiy kiritilgan qaror qayerdan boshlanishini ajrata olmaymiz. Manipulyatsiya raqamli hokimiyatning asosiga aylandi – u millionlab odamlarni qoʻrquv yoki sodiqlikni sotib olish orqali emas, balki ilovalar va saytlar kodlariga joylashtirilgan yashirin tanlov meʼmorchiligi orqali boshqarish imkonini beradi.

Avtoritet, hurmat yoki qonuniylik asosida ixtiyoriy tan olishni anglatadi. Anʼanaviy siyosatda avtoritet koʻpincha rahbarning xarizmasi yoki muassasalarning qonuniyligi bilan bogʻliq boʻlgan. Biroq, raqamli davr yangi hodisa – algoritmik avtoritetni yuzaga keltirdi. Odamlar tobora koʻproq shaxssiz sunʼiy intellekt tizimlari va algoritmlariga ishonishga moyil boʻlib bormoqda, chunki ular xolis va hamma narsani biladigan deb qabul qilinadi. Media nazariyotchisi Kley Shirki taʼkidlaganidek, “algoritmik avtoritet” maʼlumotlarni qayta ishlashning nopersonal jarayoniga boʻlgan ishonchga asoslanadi. Misol uchun, biz Google qidiruv tizimining eng yuqori natijalariga soʻzsiz ishonamiz, chunki algoritm bu veb-saytlarni birinchi oʻringa qoʻygan ekan, demak ular eng ishonchli manbalar deb hisoblaymiz.

Koʻpchilik neyrotarmoq yoki ovozli yordamchining javobini soʻnggi bosqichdagi haqiqat – oʻziga xos “elektron mutaxassis” maslahati deb qabul qiladi. Anʼanaviy avtoritet “professor aytdi, demak toʻgʻri” boʻlsa, raqamli hokimiyatda “algoritm (sunʼiy intellekt) shunday qaror qildi, demak toʻgʻri” degan mantiq ishlaydi. Texnologiyalarning sokralizatsiyasi yuz bermoqda: zamonaviy foydalanuvchilar katta til modellariga yoki sunʼiy intellekt tavsiyalariga soʻzsiz bashoratchi maqomini berishga qarshi emas. Bu anʼanaviy institutlarga ishonchning pasayishi va ayni paytda ilmiy-texnik taraqqiyotga ishonchning ortishi fonida sodir boʻlmoqda. Algoritmlar murakkab va noaniq boʻlgani uchun deyarli sehrli taassurot uygʻotadi: mashina hisoblagan ekan, demak bizdan yaxshiroq biladi, deb tasavvur qilinadi. Bunday sunʼiy avtoritet raqamli hokimiyatning asosiga aylanishi mumkin, bunda avtomatlashtirilgan tizimning qarorlari odamlar tomonidan tanqidsiz, “ishonch bilan” qabul qilinadi.

Boshqa tomondan, raqamli avtoritet yirik platformalar va ularning asoschilari qoʻlida hokimiyatning jamlanishida ham namoyon boʻladi. Texnologik korporatsiyalarining asoschilari deyarli ilohiylashtirilgan shaxslarga aylanib, ularning soʻzlari bozorlarga va jamiyatga taʼsir oʻtkazmoqda. Facebook yoki Twitter (hozirgi X) kabi platformalar axborot borasida yangi hakamlar sifatida avtoritet qozondi: ular qaysi kontentni ishonchli ekanini, qaysi fikrlarni qabul qilish mumkinligini belgilaydilar. 2021-yilning yanvarida yetakchi ijtimoiy tarmoqlar bir ovozdan AQSHning amaldagi prezidenti akkauntlarini toʻsganida, koʻpchilik “Silikon vodiysining demokratiya ustidan hokimiyati” haqida soʻz yurita boshladi. Misli koʻrilmagan hodisa yuz berdi – xususiy kompaniyalar davlat institutlaridan koʻra taʼsirliroq ekanini namoyish etib, davlat rahbarining ommaviy chiqishlarini amalda cheklab qoʻydilar. Bu obroʻ-eʼtiborning rasmiy shaxslardan platforma egalariga oʻtganining yaqqol misolidir. Hatto kundalik hayotda ham raqamli tizimdagi reyting ijtimoiy qadr-qimmat oʻlchoviga aylanib bormoqda. Uber haydovchisining yuqori reytingi, blogerning koʻp sonli kuzatuvchilari, “tasdiqlash belgisi” – bularning barchasi boshqalarni ixtiyoriy ravishda ishonishga yoki boʻysunishga undaydigan raqamli nufuz unsurlaridir. Agar hokimiyat umumeʼtirof etilgan raqamli reyting yoki avtoritet algoritm shaklida namoyon boʻlsa, uni kuch bilan oʻtkazishga hojat qolmaydi.

Sifrokratiyada hokimiyatning namoyon boʻlishlarini tahlil qilish ikki tomonlama manzarani koʻrsatadi. Bir tomondan, raqamli texnologiyalar kuchdan tortib manipulyatsiyagacha boʻlgan barcha anʼanaviy taʼsir usullarini yanada samaraliroq qoʻllash imkonini beradi. Boshqa tomondan, koʻplab yangi ziddiyatlar yuzaga keladi. Asosiy paradokslardan biri shundaki, raqamli vositalar bir vaqtning oʻzida ham davlatlarning qudratini, ham jamiyatning zaifligini kuchaytiradi. Ommaviy kuzatuv va algoritmik nazorat misli koʻrilmagan tartib va xavfsizlikni taʼminlashi mumkin, biroq bu shaxsiy daxlsizlik va shaxs mustaqilligini yoʻq qilish evaziga boʻladi. Kameralar va sensorlarning «global koʻzi« jinoyatning oldini olishga qodir, ammo doimiy kuzatuvda ekanini anglash fuqarolarning erkin fikrlashini boʻgʻib qoʻyadi. Biz oʻz-oʻzini nazorat qilish va itoatkorlik evaziga «xavfsizlik«ka erishamiz. Bu ssenariy sifrokratiya tanqidchilari taʼriflagan narsaga toʻgʻridan-toʻgʻri olib boradi: har qanday qadam tizim tomonidan oldindan bashorat qilinadigan va nazorat qilinadigan yangi raqamli totalitarizmga olib boradi.

Yana bir paradoks – amalda erkinlik yoʻqligida tanlov borday koʻrinishidir. Sifrokratiya deyarli ochiq zoʻravonlik va qoʻpol majburlashsiz amalga oshirilishi mumkin, chunki manipulyatsiya va ragʻbatlantirish ixtiyoriy rozilik illyuziyasini yaratadi. Fuqaro goʻyoki algoritmning “tavsiyalari”ga oʻz xohishi bilan amal qilayotgandek boʻladi, ammo barcha imkoniyatlar oldindan rejalashtirilganini anglamaydi. Bu boʻysunishning ancha murakkab shakli boʻlib, unga qarshi chiqish qiyin – chunki rasman hech kim majburlamagan. Natijada siyosiy subyektlikning asosi – insonning tanqidiy fikrlash va mustaqil qaror qabul qilish qobiliyati yemiriladi. Sh. Zuboff yozganidek, raqamli korporatsiyalar maʼlumotlarni passiv toʻplashdan xatti-harakatlarni “faollashtirish”ga tobora faolroq oʻtmoqda, yaʼni bizning harakatlarimizni maslahatlar, mukofotlar va jazolar orqali nozik tarzda boshqarmoqda[3]. Bunday yashirin oʻrgatish iroda mustaqilligining yoʻqolishiga olib keladi, busiz axloqiy muhokama va ongli fuqarolik ishtiroki mumkin emas. Ajablanarlisi shundaki, shaxsning imkoniyatlarini kengaytirish uchun moʻljallangan texnologiyalar uning erkinligini cheklash vositasiga aylanmoqda.

Sifrokratiya demokratik asoslarga ham tahdid solmoqda. Ilgari faqat avtoritar hukumatlar erkinlikka xavf tugʻdirgan boʻlsa, endi raqamli avtoritarizm rasman erkin mamlakatlarda ham ildiz otishi mumkin. Silikon vodiysida yoki Shenchjenda yaratilgan kuzatuv va senzura vositalari butun dunyo boʻylab ishtiyoq bilan qoʻllanilmoqda. Hatto demokratik hukumatlar ham texnologiyalar yordamida aholi ustidan nazoratni kuchaytirish vasvasasiga berilmoqda – terrorizmga qarshi kurash uchun ommaviy kuzatuv yoki jamoat manfaatlarini himoya qilish bahonasida «soxta yangiliklar«ni senzura qilish haqidagi bahslarni eslash kifoya. Kontentni moderatsiya qilish algoritmlari ishga tushganda, jamiyatni himoya qilish va boshqacha fikrlashni bostirish oʻrtasidagi chegara xiralashadi. Shu bilan birga, hokimiyatning yangi markazi – saylovchilar oldida hisobdor boʻlmagan xususiy texnologik korporatsiyalar paydo boʻlmoqda. Bu ziddiyatni keltirib chiqaradi: hokimiyat davlat va raqamli gigantlar oʻrtasida taqsimlanadi, fuqarolar esa har ikki kuch ustidan nazoratni yoʻqotadi. Zamonaviy tadqiqotchilar buni “raqamli suverenitet inqirozi” deb atashmoqda: oxir-oqibat kim asosiy – saylangan hukumatmi yoki maʼlumotlar oqimini boshqaradigan platforma egalari? Hozircha aniq javob yoʻq, ammo demokratik hisobdorlikning anʼanaviy mexanizmlari yangi raqamli munosabatlarga mos kelmasligi aniq.

Shunga qaramay, xavf-xatarlarni anglab, jamiyatlar sifrokratiyaga qarshi muvozanatni izlay boshlaydi. Baʼzi hollarda bu tartibga solish orqali amalga oshiriladi. Masalan, Yevropa Ittifoqi oʻzining yangi sunʼiy intellekt toʻgʻrisidagi qonunida bir qator xavfli amaliyotlarni toʻgʻridan-toʻgʻri taqiqlaydi: ijtimoiy baholash (fuqarolarni kontekstdan tashqarida baholovchi reyting tizimlari) va xulq-atvorni boshqaruvchi yoki odamlarning zaifliklaridan foydalanuvchi sunʼiy intellektga taqiq joriy etiladi. Bundan tashqari, Yevropa Ittifoqida GDPR bilan fuqaroning faqat algoritmga asoslangan qarorga boʻysunmaslik huquqi mustahkamlangan, bunda inson tomonidan qayta koʻrib chiqish imkoniyati taʼminlanadi[5]. Yaʼni, erkin iroda uchun makon saqlab qolish maqsadida avtomatlashtirilgan tizimlar ustidan «inson nazorati« zarurligi eʼtirof etiladi. Boshqa holatlarda fuqarolik xabardorligi muvozanat vazifasini oʻtaydi: Cambridge Analytica fosh etilishi yoki maxsus xizmatlar kuzatuvi haqidagi maʼlumotlar tarqalishi (E. Snouden hujjatlari) kabi tergovlar jamoatchilik munozaralari toʻlqinini keltirib chiqardi. Foydalanuvchilar shaxsiy maʼlumotlarni himoya qilishga jiddiyroq yondashib, yozishmalarni shifrlashga oʻtdilar, baʼzilari esa suiisteʼmollikda aniqlangan ilovalarni boykot qila boshladilar. Bu sifrokratiya kuchli boʻlsa-da, hamma narsaga qodir emasligini koʻrsatadi: informatsion muqovamat mavjud boʻlgan joyda maʼlumotlar hukmronligi insonlarning qarshiligiga duch keladi.

Hokimiyatning yangi shakli sifatida sifrokratiya jamiyat oldiga murakkab savollarni qoʻymoqda. Raqamli texnologiyalar bir tomondan, insonning har bir qadamini nazorat qilish imkonini berib, hokimiyatni misli koʻrilmagan darajada toʻplamoqda. Boshqa tomondan esa, aynan shu texnologiyalar boshqaruv shaffofligini oshirish, fuqarolarni siyosatga jalb etish va taraqqiyotni tezlashtirish kabi ezgu maqsadlar yoʻlida xizmat qilishi mumkin. Zamonaviy davr oldidagi asosiy vazifa – raqamli qudratni insonlarni boʻysundirish qurolidan shaxs imkoniyatlarini kengaytirish vositasiga aylantirishdir. Buning uchun hisobdorlik va huquqlarni himoya qilishning yangi mexanizmlari zarur. Fuqarolar katta maʼlumotlarning shunchaki passiv obyektlari emas, balki oʻz raqamli huquqlariga ega, shaxsiy maʼlumotlarini nazorat qila oladigan hamda algoritmlar uchun qoidalar ishlab chiqishda ishtirok etadigan toʻlaqonli ishtirokchilarga aylanadigan raqamli demokratiyani rivojlantirish talab etiladi.

Oldimizda faqat xavf va chaqiriqlar emas, imkoniyatlar ham mavjud. Baʼzi futurologlar sifrokratiyani ijtimoiy taraqqiyotning keyingi bosqichi sifatida koʻrishmoqda – ularning fikricha, ertami yoki kech demokratiya “raqamlar hokimiyati”ga aylanadi, bunda qarorlar his-tuygʻularga emas, balki xolis maʼlumotlarga asoslanib qabul qilinadi. Hatto sifrokratiya jamiyat va texnologiyalarning tabiiy rivojlanishi ekanligini, uni birinchi boʻlib joriy etgan mamlakatlarga tez surʼatda rivojlanish imkonini berishini taʼkidlovchi optimistik fikrlar ham yangrayapti. Darhaqiqat, sifrokratiya unsurlari (“aqlli shaharlar”dan tortib elektron referendumlargacha) boshqaruv samaradorligini va fuqarolarning xabardorlik darajasini oshirishga qodir.

Ammo, siyosiy subyektlikni – yaʼni odamlarning oʻzlari kun tartibini shakllantirish, tanqidiy fikrlash va hokimiyatni nazorat qilish qobiliyatini saqlab qolmasdan, har qanday raqamli yangilik avtoritarizm quroliga aylanish xavfi mavjud. Sifrokratiya bizni tanlov oldiga qoʻyadi: yo algoritmlar va ularning egalariga kelajagimizni sezdirmay boshqarishga yoʻl qoʻyish, yoki hokimiyatning raqamli infratuzilmasini nazoratga olib, uni jamiyat manfaatlariga yoʻnaltirish. Bu tanlov XXI asr demokratiya uchun raqamli taraqqiyot davri boʻladimi yoki nozik raqamli diktaturalar paydo boʻlish davri boʻladimi, mana shuni aniqlab beradi. Birinchisi ikkinchisidan ustun kelishi uchun jurnalistlar, tahlilchilar va barcha fuqarolar sifrokratiyaning mohiyatini, uning usullari va oqibatlarini toʻgʻri anglab, shunga asosan harakat qilishlari muhim. Faqat shunday yoʻl bilan yangi texnologik kuchlarni erkinlikni zaiflashtirish emas, balki mustahkamlashga yoʻnaltirish mumkin.

Hamid SODIQ,

siyosatshunos

1.     Ledyayev V.G. Vlast: konseptualnыy analiz. / Polis., 2000, № 1. – S. 107.

2.     The Guardian: Police in China can track protests by enabling ʼalarmsʼ on Hikvision software.

3.     The Facebook Cambridge Analytica scandal – https://greatermanchester.

4.     Sh. Zuboff. Epoxa nadzornogo kapitalizma. Bitva za chelovecheskoye buduщyee na novыx rubejax vlasti. – M.: Izdatelstvo Instituta Gaydara, 2022.

5.     Yevroparlamentning sunʼiy intellektni tartibga solish boʻyicha Press-relizi.