Turk el-uluslarining beshiklaridan biri – Ulug‘ Idil (Volga) irmog‘i bo‘yida yashovchi chuvashlar uzoq qardoshlar sifatida o‘zbeklarni qiziqtirib keladi. O‘tmishda “Suvar”, “Bulg‘or” nomlari bilan tanilgan bu el bundan 1,5–2 ming yillar oldin Idilbo‘yida qo‘nim topgan. Turkiy elatlarga tushunarli tildan uzoqlashib, shu til tarmoqlaridan biri – “xun tili”ni saqlab qoldi. Bugungi kunda 1 milliondan ortiq chuvashlar shu tilda so‘zlashadi. Mazkur maqolada chuvash so‘z san’atining ayrim injaliklari bilan tanishamiz.

Chuvash elining ulug‘ shoiri Peder Xuzangayning “Atăl Atte Çĕr-Şıvĕ” (Ota Idil Yer-Suvi) to‘rtligini erkin yondashuv bilan o‘zbek tiliga o‘girdik. Bunda bizni umumiy turk o‘tmishiga bog‘lab turgan Mahmud Koshg‘ariyning “Devonu lug‘atit turk” asariga tayandik.

To‘rtlikning o‘zbekcha o‘girmasi:

*jo‘ka – lipa deb ham yuritiladigan og‘och (daraxt) turi.

Ushbu to‘rtlikdan ko‘rinadiki, barcha turk ellari uchun ardoqli bo‘lgan Idilbo‘yi chuvashlar uchun ham suyukli o‘lka. Ming yillardir ularning ota-bobolari irmoqlar-u ko‘llari mo‘l bu o‘lkada yashab, o‘zlaridan yaxshi iz qoldirgan. Shivirlagan o‘rmonlar-u ko‘m-ko‘k yaylovlar, chechaklarga to‘la qir-adirlarni qamrab olgan bu yurt turg‘unlari boshqa turk qondoshlaridan birmuncha uzoq, mordvin, mari, Udmurt kabi fin-ugor el-uluslari bilan qo‘shni. Shuning uchun ular bir qarashda o‘z qardoshlarining tilidan o‘zgacharoq tilda so‘zlashayotgandek tuyuladi. Biroq tanishganingiz sari bundan ikki ming yil ilgari so‘zlashilgan tilga yaqinlashib borayotganingizni anglab, o‘z-o‘zidan “bu til mening tilimning yondoshi-ku, qondoshi-ku!” deb quvonasiz.

Chuvash tilining boshqa turkiy tillardan ayro tomonlariga qisqacha to‘xtalib, yuqorida keltirilgan to‘rtlikdagi so‘zlarni o‘zbekcha bilan solishtirib o‘tsak:

1. Chuvash va o‘zbek tili bugungi kunda boshqa-boshqa tarmoqlar (o‘g‘uz va qarluqcha)da bo‘lsa-da, har ikkisi turk ildizida tutashib, biri eski turkcha – O‘rxun-Enasoy bitiklari tilidagi so‘zboshi “y” (eng eski turkcha “d”) tovushini “ç” (ch) deb so‘ylasa, ikkinchisi esa “y” ko‘rininshida saqlab qolgan. Qizig‘i shundaki, chuvashlarning bu “ç” tovushi “ch” bilan “sh” orasidagi bir tovushdir.

– Eski turkcha “yer” – chuvashcha “çĕr” – o‘zbekcha “yer”.

– Eski turkcha “yol” –  chuvashcha “çul” – o‘zbekcha “yol (yo‘l)”.

2. So‘z o‘rtasi va so‘ngidagi Eski turkcha “z” tovushi chuvashchada “r” o‘laroq saqlangan (rotatsizm):

– Eski turkcha “qïz” – chuvashcha “xïr” – o‘zbekcha “qiz”.

– Eski turkcha “säkiz” –  chuvashcha “sekir” – o‘zbekcha “sakkiz”.

3. Eski turkcha so‘z o‘rtasi “ş” (sh) tovushi chuvashchada “l”,  (lambdaizm), o‘zbekcha va boshqa turk tillarida “ş” (sh) ko‘rinishidadir.

– Eski turkcha “beş” – chuvashcha “pil (ek)” – o‘zbekcha “beş (besh)”

– Eski turkcha “taş” –  chuvashcha “çul” – o‘zbekcha “taş (tosh)”.

Endi yana chuvashcha to‘rtlikka qaytsak. Barcha turkiylar singari chuvashlar “Ona Yer”ni sevish, ardoqlash, uni qo‘shiq-kuylarga solishni ezgu ish, qutlug‘ yumush deb bilishadi. Ular “Çĕr-Şıv” – Yer-Suv uzoq ota-bobolardan o‘zlariga topshirilgan eng qutlug‘ meros deb ardoqlaydi. Ular uchun Аtăl (Atil) shunday qutlug‘ “Yer-Suv”dir. Sinchiklab qaralsa bu atama turk tillarining eng eski ko‘rinishlaridan biri ekani anglashiladi. Sibirlik turklarning “Der-Su”vi, O‘rxun bitiktoshlaridagi “Yer-Sub”, chuvash tilidagi “Çĕr-Şıv”, o‘zbekchadagi “Yer-Suv” birikmasi eski Turk tushuncha-qarashlarining eng qadim namunalaridan biridir. Chuvashlar bu so‘zni o‘z tilida asrab qolgan bo‘lsalar, o‘zbek tilida mazkur tushuncha “Yer-suv” ko‘rinishida ham o‘tmishning bir parchasi, ham iqtisodiy atama o‘laroq ona yer va tabiatga bo‘lgan bog‘liqlik ulgisi sifatida yashab kelmoqda.

To‘xtam. Chuvash shoiri Peder Xuzangayning ushbu to‘rtligi tillar birmuncha farqlansa-da, tuyg‘ular bir ekanini ko‘rsatadi. Idil bo‘yidagi bu hayqiriq Turon kengliklaridagi uzoq eldoshlar uchun yalpi o‘zlikni kuylovchi bir chorlovdir.

Yuqorida keltirilgan to‘rtlikdagi chuvashcha so‘zlarning o‘zbekcha muqobilini keltirib o‘tamiz:

Alparslon BOBOYOR,

Chuvash davlat universiteti talabasi