Тилимизда энг кўп ишлатиладиган ва энг кўп маънога эга бўлган сўз – эл сўзи. Элнинг “халқ”, “одамлар”, “қабилалар иттифоқи”, “уруғ-аймоқ”, “тинчлик”, “муроса”, “дўстлик”, “давлат”, “ҳокимият” каби маънолари бор. Бу сўзнинг тарихи, туб илдизи борасида олимлар турли фикрларни билдирадилар, турли фаразларни илгари сурадилар. “Туркий тиллар этимологик луғати”да эл сўзи “қўл” маъносидаги ил сўзидан келиб чиққан дейилади. Қўлнинг ал, ил, илги шакллари ҳозир ҳам тилимизда, шеваларимизда бор. 

Сабр айласанг, муродингга етарсан,

Насиб бўлса ёр илкидан тутарсан,

– дейилади “Тоҳир ва Зуҳра” достонида.

Баъзи изоҳларда эл “илгида ҳокимият, бошқарув, раҳбарлик бор” деган маънони англатади деб айтилган. “Қўли узун”, “Илгида тутиб туради” каби иборалар ҳам қўлида қудрат бор маъносини ифодалаб келади. Алишер Навоий ҳам эл сўзини “қўл”, “халқ” ва “лашкар” маъноларида қўллаган.

Эл бўлмаса, салтанат мумкин эмас.

“Тарихи мулуки ажам”дан.

Маҳмуд Кошғарийда эл сўзи “эл, мамлакат, юрт, келишув, эшик” маъноларида келади: iкi бӭг бiрlа ӭl боlдї – Икки бек бир-бири билан ярашди (келишиб олди). Халқимизда “Кирари эл, чиқари ёв” деган мақол ҳам бор. Кошғарийдан яна бир мисол: кӱч ӭlдiн кiрсӓ тӧрӱ тӱңlӱктiн чїқар, яъни, зулм эшикдан кирса, инсоф туйнукдан чиқади. Бу мисолларда эл сўзи келишув, дўстлашув ва эшик маъноларида келяпти.  Маҳмуд Кошғарий қўлни элиг сўзи билан, қўлқопни эса, эликлик сўзи билан ифодалайди.

Хулоса қилиб шуни айтиш мумкинки, одамлар бирлашган жойда эл пайдо бўлади. Демак, қўлда бармоқлар бирлашади, бир мушт ҳолига келиш деган ибора ҳам бирлашишни билдиради. Одамларнинг бирлашиб бир қўл – илга айланиши элни билдиради.

Эшқобил ШУКУР

“Бобосўз изидан” китобидан.