Интуитивизм


Сақлаш
21:06 / 22.06.2023 0 513

Интуитивизм (лотинча intuitio – диққат билан кузатмоқ) – моддий ва маънавий борлиқни, тажриба ва тафаккурга таянмаган ҳолда фақат интуиция ёрдамида билиш мумкин, деб даъво қилувчи фалсафий оқим. Интуитивизм онгни ижтимоий амалиёт ва тафаккурга алоқаси бўлмаган алоҳида бир хусусият, деб ҳисоблайди. Интуитивизм асосчилари Афлотун, Демокрит, XIX асрдан бошлаб Гегель, Фейербах, З.Фрейд, Ф.Шеллинг, Э.Гартман, XX асрда эса А.Бергсон, Э.Гуссерль ва бошқалардир. Интуитивизм тарафдорлари уни мутлақ қимматга, ўзгармас моҳиятга эга, деб талқин этади. Уларнинг назарида, умумий ахлоқий тушунчалар ўз-ўзидан, исботсиз қабул қилинадиган, интуиция орқали англанадиган ҳолатдир. XX асрда интуитивизм иррационализмнинг бир тури сифатида юзага келди.

 

Интуитивизм асосан икки шаклда намоён бўлган: 1) интеллектуалликка қарши шаклда, яъни интуиция ва интеллектни қарама-қарши қўйиш; 2) интуиция ва интеллектни бирлаштириш (Н.О.Лосский, С.Л.Франк, Е.Н.Трубецкой, француз неотомистлари Э.Жильсон, Маритен, маълум даражада Э.Гуссерль ва феноменология мактаби вакиллари: М.Шиллер, Н.Гартман ва бошқалар). А.Бергсон таълимотига кўра, интуиция ва мантиқий тафаккур бирбирига зид, чунки интуиция субъект билан объектнинг қўшилиши натижасида уларнинг ўртасидаги зиддиятнинг ечилиши, бартараф этилишидан келиб чиқади. Экзистенциализм (Марсель) тарафдорларининг фикрига кўра, интуиция ҳиссиёт дунёсини тарк этиб, маънавий соҳанинг (диний, мистик) «тажриба»сига асосланади. Интуитивизм ғоялари дастлаб XVII–XVIII асрларда неоплатончиларнинг (Р.Прайс, Р.Кэдворт, С.Кларк) Кембридж мактаби томонидан системалаштирилди. Сўнгра ушбу таълимот Европа ва АҚШда кенг тарқалади. Интуитивизм бир гуруҳ ахлоқшунослар томонидан ривожлантирилган. Уларнинг фикрича, энг умумий ахлоқий тушунчалар (масалан, яхшилик ва ёмонлик) «нодир» характерга эга бўлиб, уларга ҳеч қандай бошқа сифатни нисбат бериб бўлмайди, ҳаттоки улар тўғрисида шубҳаланиш ҳам мумкин эмас, чунки улар «ўз-ўзидан маълум» тушунчалар деб ҳисобланади. Ушбу таълимотга кўра, ахлоқий тушунчалар мутлақ характерга эга бўлиб, фан ва ижтимоий ҳаёт томонидан исбот қилиниши талаб этилмайди.

Изоҳ йўқ

Изоҳ қолдириш

Сўнгги қўйилган

Барчаси

Биласизми?

17:03 / 12.03.2025 0 155
Туркистондаги қадимий аёллар байрами

Биласизми?

10:03 / 03.03.2025 0 131
“Қозонди” феълидаги “қозон” ҳақида

Биласизми?

10:03 / 03.03.2025 0 172
Маржумакдан шўрва қилиб бўладими?

Биласизми?

15:02 / 28.02.2025 0 146
Маймунжон, парманчак ва болдирғон

Биласизми?

14:02 / 28.02.2025 0 128
Хўжайин бўлолмаган хўжағат



Кўп ўқилган

Барчаси

Қомус

15:04 / 19.04.2023 0 9207
Жадидчилик

Қатра

20:08 / 18.08.2022 15 5313
Илк ватан

Қатра

01:01 / 10.01.2022 7 4902
Бир қоп ун

Қатра

17:08 / 21.08.2022 6 4333
Тинчлик

Қомус

22:08 / 04.08.2023 0 4194
Миллий урф-одатлар

Қатра

01:01 / 18.01.2022 2 3559
Ўқиш пули

Бир куни...

03:12 / 09.12.2021 3 3142
Ҳар нарса ҳам кўринганидек эмас

//