Ўзбекистонда Қурбон ҳайити 27 май санасида кенг нишонланади ва шу муносабат билан кетма-кет беш кун дам олиш мумкин бўлади. 2026 йилда расмий байрам кунлари муносабати билан қўшимча дам олиш кунларини белгилаш ҳамда дам олиш кунларини кўчириш тўғрисидаги президент фармонига кўра, иш ҳафтасининг туридан қатъи назар барча ходимлар учун 28 май – пайшанба ва 29 май – жума кунлари қўшимча дам олиш куни этиб белгиланди. Олти кунлик иш ҳафтасида фаолият юритадиган ходимлар эса 30 май – шанба куни ҳам дам олади. Узоқ давом этадиган байрам таътили кўпчилик учун нафақат ҳордиқ чиқариш, балки муқаддас қадамжоларни зиёрат қилиш, тарихий ва диний масканларга саёҳат уюштириш учун ҳам қулай имконият яратади. Айниқса, мамлакатнинг турли ҳудудларида жойлашган зиёратгоҳлар Қурбон ҳайити кунларида янада файзли бўлади.

Дам олиш кунларида қайси зиёратгоҳларга ташриф буюриш мумкин? Бугун ана шундай масканлар ҳақида сўз юритамиз.

1. «Ислом цивилизация маркази» (Тошкент)

Мамлакатимизнинг бой илмий ва маданий меросини дунёга танитувчи, «Олтин аср» (Биринчи ва Иккинчи Ренессанс) даври ютуқларини замонавий тараққиёт билан боғловчи энг йирик халқаро илмий-маърифий мажмуадир.

Марказни ташкил этиш ташаббуси биринчи марта 2017 йилда Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев томонидан БМТ Бош Ассамблеясининг 72-сессиясида ҳамда мамлакат ичидаги қарорлар билан илгари сурилган. Қурилиш ишлари 2018 йилда бошланиб, 2026 йил март ойида мажмуанинг расмий очилиш маросими бўлиб ўтди.

Марказ қарийб 10 гектар майдонни эгаллайди. Бинонинг узунлиги 161 метр, эни 118 метр бўлиб, марказий гумбазининг баландлиги 65 метрга етади. Мажмуа ўз кўлами туфайли «Энг йирик ислом цивилизацияси музейи» сифатида Гиннеснинг рекордлар китобига киритилган. Шунингдек, нуфузли Прих Версаиллес халқаро меъморчилик мукофоти томонидан 2026 йилнинг дунёдаги энг гўзал музейлари рўйхатидан жой олган. Марказ бугунги кунда ислом динини фақат маърифат, эзгулик ва илм-фан дини сифатида дунёга намоён этувчи глобал маънавий кўприк вазифасини ўтамоқда.

2. «Имом Бухорий» мажмуаси (Самарқанд)

Ислом оламининг энг буюк муҳаддиси (ҳадис илми султони) Абу Абдуллоҳ Муҳаммад ибн Исмоил ал-Бухорий мангу қўним топган, нафақат Ўзбекистон, балки бутун мусулмон дунёсининг энг табаррук ва муқаддас зиёратгоҳларидан биридир. Мажмуа Самарқанд вилояти, Паяриқ туманидаги Хартанг қишлоғида жойлашган.

Президент ташаббуси билан 2021–2025 йилларда мажмуада глобал миқёсдаги тубдан қайта қуриш ва кенгайтириш ишлари олиб борилди. Бугунги кунда у замонавий ислом архитектурасининг энг муҳташам намуналаридан бирига айланган.

Мажмуа ўзининг улуғвор меъморий услуби билан ҳайратга солади – таркибида бир вақтнинг ўзида 10 000 нафардан зиёд зиёратчини сиғдира оладиган улкан ва муҳташам жоме масжиди барпо этилган. Марказий қисмида алломанинг мақбараси жойлашиб, ўзига хос шарқона гумбаз, миллий ганчкорлик ва кошинчилик санъатининг нодир намуналари билан безатилган. Мақбара остида алломанинг асл қабри жойлашган зиёратхона мавжуд. Мажмуа ҳовлиси миллий ўймакорлик услубдаги ёғоч устунлари билан безатилган айвонлар билан ўралган.

3. «Шоҳизинда» зиёратгоҳи (Самарқанд)

Самарқанд шаҳрининг энг қадимий, бетакрор ва сирли меъморий ёдгорликларидан бири бўлиб, у ислом оламида муқаддас қадамжо ва жаҳон маданий меросининг энг нодир дурдонаси сифатида эътироф этилган. «Шоҳизинда» ансамбли Афросиёб тепалиги жанубида жойлашган қабристондаги мақбаралардан ҳамда масжид, минора ва мадрасадан иборат. Комплекс қуйи, ўрта ва юқори гуруҳ обидаларига бўлинади. Уларни машҳур қадимий зинапоя боғлаб туради. Мажмуа ўзининг мовий, ҳаворанг ва фируза тусли кошинлари, ғиштлари ҳамда бетакрор теракотаси билан машҳур. Ушбу обида «Самарқанднинг мовий гумбазлари» рамзи ҳисобланади.

«Шоҳизинда» UNESCOнинг Бутунжаҳон мероси рўйхатига киритилган. Қурбон ҳайити каби муқаддас байрамларда зиёратгоҳ маънавий покланиш, ўтганлар ҳақига дуо қилиш ва қадимий ислом маданиятидан баҳраманд бўлиш учун энг асосий масканлардан бирига айланади.

4. «Ҳазрати Имом» мажмуаси (Тошкент)

Тошкентнинг диний ёдгорликларидан бири – аҳоли орасида Ҳастимом номи билан машҳур «Ҳазрати Имом» ансамблидир. Майдон пойтахтнинг эски шаҳар ҳудуди орқасида жойлашган бўлиб, у 1966 йилдаги кучли зилзиладан омон қолган.

Мажмуа олим ва дин арбоби, биринчи тошкентлик имом Каффол аш Шоший дафн этилган жойда қурилиб, у Тиллашайх масжиди, Абу Бакр Каффол Шоший мақбараси, Бароқхон мадрасаси ва Имом ал-Бухорий Ислом институтидан иборат.

«Ҳазрати Имом» мажмуасининг дунё тамаддунидаги ўрни бебаҳодир. Мўйи Муборак мадрасаси биносида бугунги кунда Ўзбекистон мусулмонлари идораси кутубхонаси жойлашган. Ушбу хазина марказида UNESCOнинг «Жаҳон хотираси» рўйхатига киритилган, VII асрга оид энг қадимий ва асл қўлёзма – Усмон Қуръони (Усмон мусъҳафи) сақланади. Катта ўлчамдаги кийик терисига битилган ушбу нодир қўлёзмани кўриш учун ҳар йили дунёнинг турли чеккасидан миллионлаб сайёҳлар ташриф буюради.

5. «Зангиота» мажмуаси (Тошкент вилояти)

Мажмуа Тошкент вилоятининг Зангиота туманида жойлашган бўлиб, XII аср охири, XIII аср бошларида яшаб ўтган улуғ мутасаввиф олим, тасаввуф пири Ойхўжа ибн Тошхўжа (Занги ота) қабри атрофида шаклланган. У киши Хожа Аҳмад Яссавий тариқатининг муносиб давомчиси ва бешинчи муриди бўлган. Тарихий манбаларга кўра, мажмуанинг дастлабки пойдевори ХIV аср охирида Амир Темур томонидан қўйилган. Соҳибқирон Яссавийга мақбара қуришдан аввал, тушида берилган ишорага таяниб, Занги отанинг қабрини обод қилган. Мажмуа қурилишини 1420 йилда унинг набираси Мирзо Улуғбек якунлаган бўлиб, бугунги кунгача сақланиб қолган муҳташам пештоқ ҳам унинг даврига оиддир.

Масканга ҳар куни минглаб маҳаллий ва хорижий зиёратчилар ташриф буюради.

6. «Ҳаким Термизий» мажмуаси (Сурхондарё)

«Ҳаким Термизий» мақбараси – Термиздаги маъморий ёдгорлик. Мақбарада буюк ислом арбоби, турли фалсафий ва диний асарлар муаллифи, дарвешлар жамоасининг яратувчиси Абу Абдуллоҳ ибн Ҳасан ибн Башир ал-Ҳакимий ат-Термизий мақбарада дафн этилган.

Мажмуа асрлар давомида, айниқса Темурийлар даврида бир неча бор кенгайтирилиб, жоме масжиди, қорихона, мақбара ва чуқур ер ости чиллахоналари билан бойитилган. Афсоналарга кўра, ҳатто Чингизхон ҳам ушбу бинонинг муқаддаслиги ва гиналарга хос маҳобатидан ҳайратланиб, ўз қўшинига унга зарар етказмасликни буюрган.

Президент топшириғи билан, мажмуада кенг кўламли илмий реставрация ва ободонлаштириш ишлари амалга оширилди. Мақбаранинг ички қисми Сурхондарё миллий нақшинкорлик анъаналари ҳамда замонавий ислом меъморчилиги услубларини уйғунлаштирган ҳолда тўлиқ таъмирланиб, муқаддас Қуръон оятлари битилди. Зиёратчилар учун йўллар, йўлаклар ҳамда миллий услубдаги ёзги айвончалар қайта тикланиб, ҳудуд тўлиқ кўкаламзорлаштирилди. Мажмуа қошида алломанинг илмий хазинасини тадқиқ қилувчи марказ ва музей фаолият юритмоқда.

7. «Имом Мотуридий» мажмуаси (Самарқанд)

Мажмуа Самарқанд шаҳрининг энг табаррук ва чуқур фалсафий-маънавий аҳамиятга эга зиёратгоҳларидан бири бўлиб, Самарқанд шаҳрининг марказий қисмида, қадимий Чокардиза қабристони ҳудудида жойлашган. Собиқ иттифоқ даврида бутунлай вайрон қилиниб, устига турар жой бинолари қуриб ташланган бу табаррук қадамжо мустақиллик йилларида қайта тикланди. Алломанинг ҳижрий ҳисобдаги 1130 йиллик таваллуди муносабати билан 2000 йилда бу ерда муҳташам ёдгорлик мажмуаси барпо этилди. Кейинги йилларда, хусусан, ислом маърифатини кенг тарғиб қилиш доирасида мажмуа ҳудуди янада обод қилинди.

Мажмуа марказида баландлиги 12 метр бўлган маҳобатли мақбара қад ростлаган. Унинг пойдевори квадрат шаклда бўлиб, тепаси циркорлик санъати асосида ишланган қўшгумбаз билан ёпилган. Гумбазнинг ташқи томони мовий ва фируза рангли кошинлар билан безатилган. Мақбара деворларига ва гумбаз остига араб алифбосининг сулс ҳамда куфий хатлари билан Қуръони карим оятлари ва Имом Мотуридийнинг ҳикматли сўзлари олтин суви юритиб битилган. Ички ганчкорлик нақшлари ниҳоятда нозик ва нафис ишланган.

Мажмуа ҳудудида фақат Имом Мотуридий эмас, балки IX–XII асрларда яшаган 200 дан ортиқ ислом уламолари, фақиҳлар ва муҳаддисларнинг қабртошлари ҳам тартибга келтирилиб, музейлаштирилган.

Сўнгги йилларда мажмуа атрофидаги инфратузилма буткул янгиланди. Зиёратчилар учун қулай пиёдалар йўлаклари, яшил хиёбонлар ва тунги ёритиш тизимлари ўрнатилди. Бугунги кунда Мотуридий мажмуаси ислом дунёсида эътиқод софлигини ўрганиш ва зиёрат туризмининг энг муҳим марказларидан бири саналади.

8. «Хожа Аҳрор» мажмуаси (Самарқанд)

Мажмуа Самарқанд шаҳрининг жанубий чеккасида жойлашган бўлиб, ХV асрдан шакллана бошлаган. Хожа Аҳрор ўз даврида нафақат маънавий пир, балки темурий султонлар ўртасидаги ўзаро урушларга барҳам берган, халқни оғир солиқлардан холос этган қудратли сиёсий арбоб ҳам бўлган. 1490 йилда вафот этгач, унинг қабри атрофида муқаддас зиёратгоҳ барпо этилган. Кейинги асрларда, хусусан, ХVII асрда Бухоро хонлигининг нуфузли шахслари томонидан мажмуа таркибида муҳташам мадраса ва жоме масжиди қурилиб, йирик меъморий ансамбль ҳолига келтирилган.

Мажмуа бир нечта қадимий ва гўзал обидаларнинг уйғунлигидан иборат: марказда аллома ва унинг яқинлари дафн этилган оқ ва кулранг мармарли қабртошлар мажмуаси жойлашган. Хожа Аҳрорнинг қабртоши сулс хатидаги арабча ёзувлар ва нозик ўймакорлик нақшлари билан безатилган. Мажмуа ҳовлисида қадимий ҳовуз ва бир неча асрлик улкан чинорлар мавжуд.

9. «Баҳоуддин Нақшбанд» мажмуаси (Бухоро)

Ислом оламидаги энг машҳур ва нуфузли тасаввуф тариқатларидан бири – Нақшбандия асосчиси Хожа Баҳоуддин Нақшбанд мангу қўним топган, Бухоро вилоятининг энг муқаддас ва улуғвор қадамжосидир.

Мажмуа Бухоро туманидаги Қасри Орифон (собиқ Қасри Ҳиндувон) қишлоғида жойлашган бўлиб, XIV асрдан буён шаклланиб келмоқда. Тасаввуфнинг «Дил ба ёру, даст ба кор» («Кўнглинг Аллоҳда, қўлинг меҳнатда бўлсин») деган буюк ғоясини илгари сурган.

Ёдгорлик ХVI асрда Шайбонийлар даврида илк бор йирик ансамбль ҳолига келтирилган. Мажмуа бир нечта қадимий ва ўзаро уйғунлашган меъморий обидалардан иборат: Марказий қисмда Баҳоуддин Нақшбанднинг қабрлари устига ўрнатилган кулранг мармарли даҳма ҳамда унинг атрофидаги нафис ўймакорлик панжаралари жойлашган. Мажмуа таркибидаги қадимий масжидлар миллий ганчкорлик, ёғоч ўймакорлиги ва шифт нақшларининг бетакрор намунасидир.

10. «Пир Сиддиқ» зиёратгоҳи (Фарғона)

Фарғона вилояти, Марғилон шаҳрида жойлашган ушбу зиёратгоҳ ХVII аср ўрталарида қурилган. Бухоро хони Субҳонқулихон ҳукмронлиги даврида Пур Сиддиқ мозорига вақф ерлари ажратган эди.

«Пур Сиддиқ» зиёратгоҳи ва шу номдаги масжид ва мадраса учун Пур Сиддиқ, Тўқсоба маҳалласидаги дўконлар, Тошлоқ, Оқ ариқ, Варзак, Заркент, Қақир, Бойистон қишлоқларидаги ерлар вақф мулкига олинган бўлиб, улардан ер солиғи олинмаган. Бу ҳақда Қўқон хонлари Мадалихон, Худоёрхон томонидан Пури Сиддиқ зиёратгоҳи мутаваллийларгага махсус ёрлиқлар берилган.

Марғилонликлар орасида «Пир Сиддиқ» мақбараси номи билан боғлиқ қуйидагича афсона ҳам мавжуд. Унга кўра, бир куни авлиё Пир Сиддиқ уни таъқиб қилаётган душманлардан қочиб, бир ғорнинг ичига яширинади. Шунда каптарлар бу ғорнинг оғзига ўз инларини қуриб, ғорга кирадиган йўлни ёпадилар. Пир Сиддиқни таъқиб қилиб, ғоргача келган душманлар ғор оғзида каптарлар уя қуриб яшаётганини кўриб, «бу ерда одамзод бўлиши мумкин эмас, бўлмаса, каптарлар бундай тинч ўтирмаган бўларди», – деб бу ердан жўнаб кетиади. Каптарлар шундай ҳаракатлари билан Пир Сиддиқни душманлардан қутқариб қолган экан.

«Пур Сиддиқ» (Каптархона) мажмуаси мақбара, масжид, каптархона, минора ва дарвозахонадан иборат бўлган. Мажмуадаги каптархона биноси масжид биноси билан деярли бир вақтда, яъни ХIХ асрнинг иккинчи ярмида қурилган. «Пур» сўзи «ўғил» ва «тўла», «кўп» маъносини билдиради.

11. «Паҳлавон Маҳмуд» зиёратгоҳи (Хоразм)

Хива шаҳридаги энг улуғвор меъморий дурдона, чуқур фалсафий ва руҳий аҳамиятга эга муқаддас қадамжо ҳамда бутун Хоразм воҳасининг энг табаррук зиёратгоҳидир.

Мажмуа Хиванинг қадимий қисми – Ичан-қалъа марказида жойлашган бўлиб, ХIII–ХIV асрларда яшаб ўтган Хива халқи қаҳрамони, машҳур шоир, файласуф, пўстиндўз уста ва тенгсиз курашчи Паҳлавон Маҳмуд (1247–1326) қабри атрофида шаклланган. ХIV асрда унинг кичик мақбараси атрофида бошланган қурилишлар, кейинчалик (айниқса, ХIХ асрда Муҳаммад Раҳимхон I ва Оллоқулихон даврида) Хива хонларининг расмий даҳмасига айлантирилиб, улкан мажмуа ҳолига келтирилган.

«Паҳлавон Маҳмуд» мажмуаси Хива меъморчилик мактабининг энг юқори ва мукаммал чўққиси ҳисобланади. Мажмуада сўнгги йилларда йирик реставрация ишлари амалга оширилиб, ноёб майолика нақшлари ва Паҳлавон Маҳмуд қўлёзмалари халқаро реставраторлар билан ҳамкорликда 3D форматда ҳужжатлаштирилди ва аслига зарар етказмаган ҳолда қайта тикланди. UNESCO Бутунжаҳон мероси рўйхатидаги ушбу маскан зиёратчилар учун туну кун очиқ.

12. «Бурҳониддин Марғиноний» мажмуаси

2025 йил 1 апрелдаги Президент қарори билан Марғилон шаҳрида «Бурҳониддин Марғиноний» мажмуаси барпо этилди. Миллий меъморчилик анъаналари, Марғилон тарихи ва замонавий туризм талаблари уйғунлашган ушбу мажмуа қадим шаҳар ичидаги шаҳарчадир. 35 гектар майдонни эгаллаган мажмуада меҳмонхона, карвонсарой, савдо ва хизмат кўрсатиш бинолари, ҳунармандлар маркази, миллий бозор ва музейлар қуриб битказилган.

Буюк аллома Бурҳониддин Марғинонийнинг бой илмий меросини ўрганиш ва тарғиб қилиш мажмуанинг асосий йўналишларидан биридир. Шу билан бирга, ҳудудда қадимий ҳунармандчилик анъаналарини сақлаш, зиёрат ва маданий туризмни ривожлантириш кўзда тутилган. Мажмуада «Отабек ва Кумуш уйи» музейи ҳам ташкил этилган. Унинг деворларида «Ўткан кунлар» романи саҳналари жонлантирилиб, адабиёт ва тарихни уйғунлаштирган ноёб муҳит яратилган. Шунингдек, мақом театри, шоир ва рассомлар хиёбони ҳамда кутубхона ҳам жой олган.

13. «Арда Хива» туристик мажмуаси

Урганчдан Хива томон атиги 4 километр масофада янги шаҳарча жойлашган. Диққат билан қаралганда унинг кўриниши кичрайтирилган шаклда Хиванинг ўзини эслатади. Бу янги «Арда Хива» туристик мажмуаси бўлиб, Маҳаллий аҳоли уни аллақачон Хиванинг йўлдош шаҳри деб атай бошлаган. Мажмуа Президент Шавкат Мирзиёев ташаббуси билан 2024 йилнинг кузида қуриб битказилган.

Мажмуанинг ўзига хос «Арда Хива», яъни «порт шаҳри» деб таржима қилинадиган номи, унинг жойлашган ўрнидан келиб чиққан. Бир вақтлар бу ерда, Хива яқинида Амударё ўзани ўтган, ҳатто бу ўзан Каспий денгизига қуйилган, деган маълумотлар ҳам бор. Бугунги кунда Амударёдан бу ерда бир нечта йирик кўллар қолган. Улардан бири 150 гектар майдонни эгаллаган. Маҳаллий тарихчиларнинг таъкидлашича, Ғовик кўли қадимги ҳунармандлар маскани бўлган, айнан шу ердан Ичан қалъа ёдгорликларини қуриш учун лой олиб келинган.

Буюк Ипак йўлининг ўзига хос жозибасини қайта тиклаш мақсадида Ғовик кўли яқинида, сайёҳлик шаҳарчаси ҳудудида сув рекреацион зоналари ва йирик савдо майдончалари барпо этилган. «Арда Хива» мажмуаси маданий ҳордиқ чиқариш учун ажойиб маскандир. Мажмуа марказида 3000 томошабинга мўлжалланган, катта саҳнага эга улкан амфитеатр жойлашган. Бу ерда йирик маданий тадбирлар: халқаро фестиваллар, концертлар ва турли шоу-дастурлар ўтказиш режалаштирилган.

Кино ихлосмандлари эса «Арда Хива» мажмуаси ҳудудида барпо этилган янги кинотеатрларда маҳаллий ва хорижий кино саноатининг сўнгги янгиликлари ҳамда ўзбек киносининг дурдоналаридан баҳраманд бўлишлари мумкин.

14. «Султон Мир Ҳайдар» мажмуаси (Қашқадарё)

Қашқадарё вилояти, Касби туманида жойлашган бўлиб, ХIV-ХVI асрларга оид йирик меъморий ансамблдир. Тарихий манбаларга кўра, зиёратгоҳ тасаввуф оламининг нуфузли намояндаси, асли келиб чиқиши араб амирларидан бўлган, Султон Мир Ҳайдар қабри атрофида шаклланган. У киши Хожа Аҳмад Яссавий тариқатининг улуғ пирларидан бири бўлган ва тасаввуфни Қашқадарё воҳасида кенг ёйишда катта хизмат кўрсатган. Мажмуанинг пойдевори Амир Темур даврида қўйилган бўлиб, кейинчалик Шайбонийлар ва асрлар давомида воҳа ҳокимлари томонидан кенгайтирилган ва жоме масжиди, мадраса ҳамда даҳмалар билан бойитилган.

Мажмуа ўзбек классик меъморчилигининг Қашқадарё мактабига хос бўлган бетакрор услубида барпо этилган: Комплекс таркибида бир нечта гумбазли бинолар мавжуд бўлиб, уларнинг энг асосийси Султон Мир Ҳайдар мақбарасидир. Бино пештоқи ва сиртидаги кошинлар ўзининг геометрик мукаммаллиги ва кўҳна жилваси билан ажралиб туради.

15. «Хожа Абдулхолиқ Ғиждувоний» мақбараси (Бухоро)

Ушбу мақбара Бухоро вилоятидаги энг табаррук қадамжолардан бири бўлиб, Ғиждувон шаҳрининг марказий қисмида жойлашган. Мажмуа классик шарқона меъморчилик ва миллий хаттотлик санъатининг ноёб дурдонасидир:

1. Хожа Абдулхолиқ Ғиждувоний даҳмаси: Ҳазратнинг қабрлари очиқ осмон остида, силлиқланган кулранг мармар тош билан қопланган. Даҳма атрофида нафис кошинкор ўймакорлик панжаралари ўрнатилган.

2. Улуғбек мадрасаси: Ғиждувондаги ушбу мадраса Мирзо Улуғбек томонидан қурдирилган учта машҳур мадрасанинг (Самарқанд ва Бухородагидан кейинги) учинчисидир. Бинонинг пештоқи мовий, кўк ва оқ рангли сирланган кошинлар (майолика) ҳамда Қуръон оятлари битилган сулс хатидаги ёзувлар билан безатилган.

3. Қадимий ҳовуз ва чиллахона: Мажмуа ҳовлисида сув акс этиб турувчи гўзал ҳовуз ҳамда аллома зикр тушган тарихий чиллахона мавжуд.

Қурбон ҳайити кунларида ушбу зиёратгоҳ «Етти пир» сафарини бошловчи ўн минглаб маҳаллий ва хорижий зиёратчилар учун энг асосий маънавий кўприк бўлиб хизмат қилмоқда.

Маъруфжон ОЧИЛОВ