Нашрларнинг бирортасига киритилмаган Навоийнинг икки ғазали табдили ва таҳлили

12:43 / 15.04.2026 16 0

Алишер Навоийнинг “Девони Фоний”си бугунгача олти маротаба нашр этилган. Теҳрондаги нусхаси асосида 1963 йили машҳур адабиётшунос олим Рукниддин Ҳумоюнфарруҳ илк нашрини чиқарган. Ҳозирча энг мукаммал деб қаралаётган Париж нусхаси эса 1965 йили таниқли шарқшунос Ҳамид Сулаймон томонидан Алишер Навоийнинг ўн беш жилдлик асарлари таркибида илк бор босилиб чиққан. 1993 йилда Душанбеда, “Ирфон” нашриётида Раҳмон Ражабий муҳарирлигида нашр этилган. Алишер Навоий асарлари 20 жилдлик “Мукаммал асарлар тўплами”нинг 18, 19, 20-жилдларидан айни девон ўрин олган. Шунингдек, 2011 йилда Алишер Навоийнинг “Тўла асарлари тўплами”нинг бешинчи жилди ҳам мазкур девонга бағишланган. “Девони Фоний”нинг Эронда амалга оширилган иккинчи нашри ҳижрий 1400 йилда Сайид Аббос Рустоҳиз Сончорки томонидан амалга оширилган. Айни мақоламизда шу нашрларнинг бирортасига киритилмаган икки ғазалнинг аслини ва табдилини берган ҳолда таҳлилга тортамиз.

“Девони Фоний” қўлёзмалари асосида тикланган ғазаллар сони 554 тани ташкил этса-да, Париж миллий кутубхонасидаги 1345-рақамли нусхасидан ўрин олган “мухтара” ва “дар бивафойи аҳли замон” сарлавҳали ғазаллари ҳеч бир нашрда учрамайди. Амалга оширилган нашрларнинг энг тўлиғи ҳисобланмиш “Тўла асарлар тўплами” ва Эрондаги Санчоркий нашри таркибига 552 ғазал киритилган. “Мукаммал асарлар тўплами”да эса гарчи муаллифлар 18-жилдга 267 та, 19-жилдга эса 285 та – жами 552 ғазал киритилгани тўғрисида маълумот берсалар-да, ғазаллар билан боғлиқ камчилик юзага чиқиб, уларнинг миқдори 549 та эканлиги маълум бўлди. Яъни, учта ғазал такроран киритиб қўйилган. Улар қуйдагилар:

Ғазалнинг биринчи мисраси	Жилди	Ғазал ўрин олган бетлар
تا گدایی در میکده آیین منست	18	150-бет
میل سروم ز هوای قد دلجوی تو بود	18	221-бет
چو خس گم گشتم اندر باغ حُسن و ناز گل رویی	19	302-бет

Даслабки мисраси келтирилган ғазаллар “Мукаммал асарлар тўплами” 18-жилдининг 153, 222-бетларида “татаббуъ Хожа” ва 19-жилднинг 303-бетида “татаббуъ Махдум” сарлавҳали ғазаллар такрор келган.

Қуйидаги ғазаллар “Мукаммал асарлар тўплами”да учрамади:

1	بی گل رویت ز نرگسها فشانم لاله ها
2	چون ندیده هیچگه نی از جهان وفا
3	ای گلشن جمال توام نوبهار عمر
4	ریخت می بر خرقه ام وز زُهد حاصل شد فراغ
5	شب هجرم چه سود از مه جمال یار بایستی

Муаллифлар “Мукаммал асарлар тўплами”ни тузишда энг мукаммал ҳисобланган Париждаги 285 рақамли қўлёзманинг фотонусхасидан асос сифатида фойдаланишган. Шунингдек, “Девони Фоний”нинг Теҳрон нашри, тожикистонлик адабиётшунос Муродий (Тожибоев Ҳожимурод) нашрга тайёрлаган “Девони Фоний” қўлёзмасидан ҳам истифода этилган. Таҳлил қилинаётган ғазалларнинг бири Париждаги 285 рақамли нусхада мавжуд ва у 173а варақда ҳошияга ёзилган, лекин ташқи таъсир натижасида қўлёзма варақлари ҳар бир мисрасининг охири, айримларининг ярми ўқиб бўлмайдиган ҳолатга келган. Бу икки ғазал Париждаги 1345 рақамли нусхада мавжуд эканлиги ҳисобга олинса, эҳтимол, мазкур нусхадан ҳеч бир нашрда фойдаланилмаган.

Париж миллий кутубхонасидаги 1345 рақамли девон қўлёзма нусхасининг 12б варағида жойлашган “Мухтара” ғазали қуйидагича:

بی گل رویت ز نرگسها فشانم لاله ها

لاله نی کز غنچه خونین شده پر گلها

شربتی دان از نبات آمیخته ز آب حیات

لعل تو و انکه حباب ریزه اش تبخالها

شیشه عیثش که ظاهر شد بدوران چون حساب

کش زمانه سنگ بارانش نکرد از ژالها

دل برستی ز افت چشمان تنگ ترک من

گر گرفتاری نبودیش آخر از دنبالها

خم چو جنگم شد قد از بار غم رعنا قدی

ز ان سبب از سینه در هر گوشه دارم نالها

ماه را یک هاله باشد عکس ساقی بین بسی

از خطوط دور ساغر کرد و ظاهر هالها

زنده از امید وصلت گر نبودی تا کنون

فانی از هجرت برابر بود با صد سالها

Bēi guli ruyat zi nargis-hā fišānam lālahā

Lāla nē k-az γunčai xūnin šuda pargā-lahā

Šarbatē dān az nabāt āmēxta z-ābi hayāt,

La’li tū v-āngah hubābi rēzaaš tabxālahā.

Shishai ayshaš ki zāhir šud ba davrān chun hisob,

K-aš zamāna sangbārānaš nakard az Žālahā.

Dil birasti z-ulfati čašmāni tangi turki man,

Gar giriftārī nabūdiš āxar az dunbālahā.

Xam čū čangam šud qad az bāri γami ra’nā-qadē,

Z-ān sabab az sina dar har gūsha dāram nālahā.

Māh-rā yak hāla bāšad aksi sāqi bin basē,

Az xutūti davri sāg‘ar karda zāhir hālahā.

Zinda az ummēdi vaslat gar nabūdi tā kunūn,

Fānī az hajrat barābar būd bā sadsālahā.

Алишер Навоий. Девони Фоний.

Париж миллий кутубхонаси. Инв:1345. 12б варақ.

Бу ғазал Париж миллий кутубхонасидаги икки қўлёзмада мавжуд, холос. Қолган етти қўлёзмада учрамайди.

Ушбу ғазалнинг асосий мазмуни ишқий изтироб, висолга умид ва ҳижрон азоби бўлиб, лирик қаҳрамон ёр жамолидан айро қолган ҳолатида табиат образлари орқали ички кечинмаларини баён қилади. Алишер Навоий форсий ғазалларида нафақат ишқий, балки чуқур тасаввуфий мазмунни ҳам мужассамлаштиради. Ушбу ғазал ҳам шоирнинг бадиий тафаккури ва нозик ташбеҳлар борасидаги юксак маҳоратини намоён қилади. Ғазалда ишқнинг азоби, ҳижроннинг машаққати ва висолга бўлган умид асосий мавзу ҳисобланади.

Ғазалнинг дастлабки байтларида шоир табиат образлари орқали ўз ички кечинмаларини ифодалайди. Гул, лола, наргис сингари анъанавий ишқий тимсоллардан чиройли фойдаланади. Хусусан, “қонли ғунчадан бўлган парча” образи ошиқ юрагидаги дард ва изтиробнинг рамзий ифодаси бўлиб, ишқ йўлидаги фидоийликни англатади. Бу ерда ранглар орқали ҳиссий ҳолат тасвирланиб, қизиллик изтироб ва қон тимсолига айлантирилади. Шунигдек, Маъшуқанинг лаблари “лаъл”, суви эса “оби ҳаёт” билан қиёсланиши ғазалга тасаввуфий қатлам олиб киради. Оби ҳаёт – абадий ҳаёт рамзи бўлса, лаъл – илоҳий ҳақиқат ва комиллик тимсолидир.

Ғазалда ишқ азобининг жисмоний ва руҳий таъсири юксак маҳорат билан қўлланган ташбеҳлар ёрдамида ифодаланади. Ғам юкидан букилган қомат, кўксидан таралаётган нолалар эса изтиробнинг кучли ва давомлилигини англатади. Бу тасвирлар ошиқнинг ички кечинмаларини кўрсатади ва ғазалнинг ҳиссий таъсирчанлигини янада оширади.

Ғазалнинг сўнгги байтида шоир ўз ички кечинмаларини умумлаштириб, ҳижрон азоби “юз йил”га қиёсланади, висол умиди эса ҳаётнинг ягона таянчи сифатида талқин қилинади. Яъни, “ҳозиргача висолинг умиди бўлмаганида, бир лаҳзалик фироқинг азоби юз йилга тенг бўлар эди”. Бу байт ғазалнинг ғоявий хулосаси бўлиб, умид инсонни тирик тутувчи энг муҳим куч эканлиги англашилади. Ушбу ғазал Алишер Навоийнинг форсий ижодида ишқ, ҳижрон ва висол масалаларининг нақадар чуқур ва бадиий мукаммал ёритилганини кўрсатади. Фоний рамзий образлар, ташбеҳ ва муболағалар орқали ишқни инсон руҳини покловчи, уни комиллик сари етакловчи куч сифатида талқин этади.

Навбатдаги ғазал ҳам Париж миллий кутубхонасида 1345 рақамли девон қўлёзма нусхасининг 12б варағида жойлашган бўлиб, сарлавҳаси “дар бивафойи аҳли замон”. Ғазал қуйидагича:

چون ندیده هیچگه نی از جهان نز جان وفا

از تو ای جان و جهان کردن طمع نتوان وفا

دور بزمت یک دمست و بزم دورت ساعتی

کی سزد در یکدم و یکساعت از دوران وفا

بی وفایی لازم انسان و انسانیست

نیست پس انسان هر انکو جوید از انسان وفا

چون ندارد ادمی زان رو وفا ظاهر نکرد

گر پری دارد مگر ظاهر کند پنهان وفا

گر بود سگ را وفا از بی وفا انسان بهست

من سگ آن آدمی کو را بود امکان وفا

از نشاط وصل عاشق را وفا هرگز نبود

تا که عاشق بود دید از محنت هجران وفا

دور خوبی را وفا نبود وفا اندیش باش

ز انکه در خوبی نماید خوب از خوبان وفا

ساقیا از بی وفایهایی دورانم ملول

مست کردم تا نیارم جست ازو چندان وفا

فانیا تا زنده اهل وفا را بنده باش

بی وفایی خو مکن رسم فنا میدان وفا

Čūn nadīda hēčgah nē az jahān n-az jān vafā,

Az tu ēy jān-ū jahān kardan tama’ natvān vafā.

Davri bazmat yak damast-u bazmi davrat soatē,

Kī sazad dar yak dam-ū yak sāat az davrān vafā.

Bēvafāyī lāzimi insān-ū insānīyatast,

Nēst pas insān har ān-k-ō jūyad az insān vafā.

čun nadārad ādamī z-ān rū vafā zāhir nakard,

Gar parī dārad magar zāhir kunad pinhān vafā.

Gar buvad sag-rā vafā az bē-vafāinsān behast,

Man sagi ān ādamē k-ōrā buvad imkān vafā.

Az nišāti vasl āšiq-rā vafā hargiz nabūd,

Tāki āšiq būd did az mehnat hijrān vafā.

Davri xūbī-rā vafā nabvad vafāandēš bāš,

Z-ānki dar xūbī namāyad xub az xūbān vafā.

Sāqīyā az bē-vafāyihāyi davrānam malul,

Mast kardam tā nayāram just az-ū čandān vafā.

Fāniyā tā zindai ahli vafā-rā banda bāš,

Bē-vafāyī xū makun rasmi fanā medān vafā.

Алишер Навоий. Девони Фоний.

Париж миллий кутубхонаси. Инв:1345. 12б варақ.

Бу ғазал “дар бивафойи аҳли замон” сарлавҳаси остида ёзилган бўлиб, фақатгина Париж миллий кутубхонасидаги 1345 рақамли ҳамда Британия музейи фондида сақланувчи қўлёзмаларда мавжуд. Қолган етти қўлёзмада учрамайди. Ғазалда матладан бошлаб то мақтага қадар “вафо” тушунчаси баён қилинган.

Алишер Фонийнинг айни ғазалида шоирнинг инсонлар табиатидаги энг қимматли фазилат “вафо” ва энг ёмон иллат “бевафолик” масаласидаги қарашлари акс этган. Унга кўра “вафо” инсонларда кам учрайдиган камёб, лекин маънавий камолотнинг энг юксак белгиси ҳисобланади. Шоир ғазалнинг дастлабки байтларидаёқ инсондан ва замондан вафо кутиш нақадар мушкул эканини таъкидлайди. Унинг назарида, инсон табиатида бевафолик устундир. Шу боис Фоний “инсондан вафо излаган киши, аслида инсон моҳиятини яхши англамаган” деган кескин хулосага келади.

Фоний бу ғазали орқали инсонларни бевафоликдан йироқ бўлишга ҳамда вафо аҳлига садоқат билан хизмат қилишга чорлайди. Шунингдек, ғазалда шоир даврида вафо йўқлигини аччиқ ва чуқур мазмунли оҳангда ифода этган.

Фоний айни ғазалида тазод бадиий санъатидан ҳам усталик билан фойдаланган. Мисол тариқасида “вафо” ва “бевафолик”, “висол” ва “ҳижрон” тазодларини келтиришимиз мумкин. Хусусан, ғазалнинг тўққизинчи мисрасида шундай ёзади: گر بود سگ را وفا از بی وفا انسان بهست – “Агар итда вафо бўлса, у бевафо инсондан яхшироқдир”.

Ғазал мақтасида шоир ўзига мурожаат қилиб “инсонни тириклик чоғидаёқ вафо аҳлига хизмат қилишга, бевафоликка одатланмасликка чорлайди ҳамда фано йўлининг одоби вафо эканини” таъкидлайди. Ушбу ғазал чуқур фалсафий ва ахлоқий мазмунга эгадир.

“Мухтара”да ишқ, ҳижрон ва умид мавзулари етакчи ўрин эгаллайди.

Ушбу икки ғазалнинг “Девони Фоний” нашрларида учрамаслиги Навоийнинг шу кунгача чоп этилган форсий шеърлари тўлиқ қамраб олмаганини кўрсатади. Шу жиҳатдан, девоннинг маълум қўлёзма нусхалари билан биргаликда янги аниқланган қўлёзма нусхаларини ҳам чуқур тадқиқ этилишини, улар асосида аниқланган янги шеърларни илмий муомалага киритиш, келгусида илмий танқидий нашрини амалга ошириш бугунги кун матншунослари олдида турган муҳим ва зарур вазифалардан бири эканлигини тасдиқлайди.

Мабрук ДЖУРАЕВ,

ЎзР ФА Алишер Навоий номидаги Давлат адабиёт музейи таянч доктаранти

Фойдаланилган адабиётлар:

1. Алишер Навоий. Девони Фоний. Париж миллий кутубхонаси. Инв:285-В.

2. Алишер Навоий. Девони Фоний. Париж миллий кутубхонаси. Инв:1345.

3. Алишер Навоий. Девони Фоний. Асарлар. Ўн беш жилдлик. 5-жилд. И ва II китоблар. Тошкент, 1965.

4. Алишер Навоий. Мукаммал асарлар тўплами. 20 томлик. Девони Фоний – Тошкент, Фан, 2002. 18,19,20 том.

5. Алишер Навоий. Тўла асарлар тўплами – 10 жилдлик. – Тошкент: Ғафур Ғулом номидаги адабиёт ва санъат нашриёти, 2011.

6. Шодиев Э. “Девони Фоний” нашрлари // “Ўзбек тили ва адабиёти”. 1988, 1-сон.

7. امیر علی شیر فانی. دیوان فانی (منتخب). دوشنبه. "عرفان". 1993. ص. 21.

8. امیر نظام الدین علیشیر نوایی "فانی". بسعی و اهتمام رکن الدین همایونفرخ. چاپ اول. فروردین ماه 1342. از انتشارات کتابخانه ابن سینا. تهران ص. دو

9. دیوان امیر نظام الدین علیشیر نوایی فانی. به کوشش: سید عباس رستاخیز سانچارکی. با مقاله استاد نجیب مایل هروی. با مقدمه سید رضا باقریان موحد. انتشارات شفیعی. 1400

Улашинг