Кўпинча “Ўрхун – Энасой битиклари” деб юритиладиган, аслида эса тарқалиш кўламидан келиб чиқиб, “Евроосиё турк битиклари” деб аталиши керак бўлган эски туркча ёзувли ёзма ёдгорликлар салмоғи йил сайин ортиб бормоқда. Енисей (Энасой) ва Ўрхун ирмоқлари қирғоғидан топилгани учун шундай аталган ёдгорликлар ўтган 100 йилдан ортиқ вақт кесимида Талас ва Фарғона водийлари, Шарқий Туркистон, Волга – Урал бўйи, Сирдарёбўйи, Кубан ва Дон ирмоқлари қирғоқлари ва яна ўнлаб ўлкалардан топилгач, бу ёзувдаги топилмаларни Ўрхун – Энасой битиклари деб аташ бирмунча эскирди. Тошга, қояга, терига, қоғозга, ёғочга, металл ва сопол буюмларга ёзилган эски турк ёзма ёдгорликларининг сони бугунги кунда мингга яқинлашиб қолди. 

Турон(Марказий Осиё) ва унга кунчиқардан қўшни ўлкалардан топилган ёзма ёдгорликларнинг кўпи ўқиб чиқилиб, аллақачон дунёга танитилган бўлса-да, Волга(Уралбўйи)дан Шарқий Европагача чўзилган кенгликлардаги битиклар  ҳалигача эгасини кутмоқда. Улардаги сўзларни аниқлашга, атамаларни очиқлашга интилган тилчиларнинг қарашларини эса кўпчилик қўллаб-қувватлаётгани йўқ. Изланувчилар бири иккинчисига тўғри келмайдиган очиқламалар бераётгани, чинлик – ҳақиқатдан узоқ кўзқарашларни илгари сураётганлари учун кунботар ўлкалардан чиққан эски турк ёзма ёдгорликлари кўпчиликка қоронғу бўлиб қолмоқда [Щербак 1954: 269-282; Турчанинов 1971; Хабичев 1970: 64-69; Байчоров 1989; Мудрак 2010: 21-35; Нуриева 2009: 96-101; Бабаяр, Кубатин 2016 ва б.лар]. Бир бугина эмас, қуйида кўриб ўтиладиганидек, кунчиқар ўлкалардаги Кунгай Енисей (Энасой) битиклари, Талас таёқчаларидаги ёзувлар, Фарғона битикларининг айримлари, Ўрта Сирдарё қирғоқларидаги Чордара битиклари ҳалигача ўз сирини очганича йўқ.

Қуйида Дон, Кубан ва Кунгай Енисей ёзувларини атоқли сибирлик турк тилбилимчиси Игор Кызласов солиштириб чиққан чизалга (жадвал)ни келтириб ўтиш орқали бу ёзувларни таништириб ўтамиз.

Кўриниб турганидек, Дон – Кубан ирмоқлари қирғоқларидан топилаётган битиклар ўзаро яқин ўхшаш ҳарф белгиларини қамраб олган. Бошқа томондан эса улар Кунгай Енисей ёзувлари билан анча яқинликка эга. Ҳар учаласида ҳам тўлақонли ўқиб чиқилган Ўрхун – Энасой ёзувларидаги ҳарф белгиларидан ажралиб турадиган айрим белгилар бор. 

Улардан ўрнаклар келтирамиз: , , , ,,  ва б. лар. Ушбу белгиларни қайси товуш учун қўлланилгани бўйича изланувчилар турлича кўзқарашларни ўртага ташлаганлар. Ўрнак келтирсак: - “з” (узанги – нарвон),  - “нт” (ант – онд),  - “ш” (эшик),   - “к” (эгик - эгилган),  - “нч” (Ўрхун битикларидаги бўғинли ҳарф белгиси  - “нч”дан). Бироқ бу солиштиришлар етарлича қўлловчиларини топмаган. Белгиларнинг ҳар бири бутунлай бошқа товушлар учун ишлатилган бўлиши ҳам мумкин. 

Айрим изланувчилар Шарқий Европа битикларини туркий эмас, ўзга тил негизида ўқишга уринган, бу бўйича ўнлаб изланишлар олиб борилган. Кимлардир уларни Кавказнинг туркий бўлмаган эл-улуслари – осетин, черкез, чечен каби доғистонлик ва уларга қўшни элатлар тилида ўқишга уринган бўлса-да, бироқ уларнинг бирортаси ишонарли чиқмаган. Шунингдек, славян, немис, фин-угор тилларида ўқишга интилишлар ҳам кўнгилдагидек эмас. Ушбу ёзувларни турклар билан боғлашдан қочадиган изланувчиларнинг кўпчилиги “битиклар нега туркий эллар кенг тарқалган ўлкалардан топилаверади, қолаверса, Дон, Кубан, Волга, Уралбўйида эски чоғларда кўпроқ турк эл-улуслари яшаган-ку, ёзувли идишлар билан бирга чиққан бошқа топилмалар кўпинча турк элларига тегишли бўлиб турса-ю, нега уларни бу тил негизида ўқимаслик керак?” деган савол-у сўроқларни ўйлаб кўришмаяпти.

Тўғри, бу битикларни эски туркчада ўқиш ҳам кутилган ечимни бермаётгани изланувчиларнинг иккиланишига сабаб бўляпти. Бироқ Шарқий Европа битикларининг тили узоқ кунботардаги Ўрхун – Энасой битиклари билан юзда-юз бир тилда (диалектда) ёзилмаган бўлиши ҳам мумкин-ку! Ушбу битикларнинг тили эски туркчадан анча ажралиб турадиган булғор, ўғур (огур), сувор, хазар каби бугунги чуваш турклари ота-боболари тилида ёзилган битиклар бўлса-чи?! Бошқа томондан эса Дон – Кубан битиклари Кунгай Енисей ёзувлари билан ўта яқин келиши, Шарқий Европа ёзувининг илдизи Ички Осиёда бўлганини кўрсатмайдими? Биз бу ерда Шарқий Европа битикларининг барчаси битта ёзув, битта тилда бўлган демоқчи эмасмиз, улар орасида бир-бирига ўхшамайдиган ўнлаб ҳарф белгилари учрайдиган топилмалар ҳам учрайди. Уларнинг анча-мунчаси эски туркча, ё бўлмаса, унинг ёндош тармоғи – ўғур-булғорчадан бутунлай бошқа тилда ёзилган-у, шунинг учун биз уларни англай олмаётгандирмиз?

Шарқий Европа – Волга – Урал, Кубан – Дон битикларининг ўқилмасдан қолиши негизида VII – X юзйилликлар оралиғида Волга ва Қора денгиз қирғоқлари оралиғидаги ўлкаларни бошқарган Хазар хоқонлиги ва Булғор хонликларига тегишли деб қаралаётган топилмалардаги ёзувнинг Ўрхун – Энасой ёзувларидан анча фарқли ҳарф белгиларига эга эканидир. Қуйида кўриб ўтиладиганидек, Тунюқуқ, Кул-тегин, Билга хоқон битиктошларида қўлланилган 40 га яқин ҳарф белгиси Энасой битикларида ҳам деярли ўзгаришсиз ишлатилган бўлса, Шарқий Туркистон, Еттисув, Фарғона битиклари ҳам улар билан ялпи ўхшашликка эга. Қуйида эса Дон, Кубан, Енисей, Ўрхун ва Талас ёзувларини ҳам Игор Кызласов солиштириб чиққан чизалга (жадвал) ўрнагида кўриб чиқамиз [Д – Дон, К – Кубан, Е – Енисей, О – Ўрхун, Т – Талас. қар. Кызласов 1994: 40-41]:

Кўриниб турганидек, Кунгай Енисей, Дон, Кубан ҳарф белгиларининг деярли 80% и ўхшаш бўлиб, ярмига яқини Энасой, Ўрхун ирмоқлари ва уларга қўшни ўлкалардан топилган ёзувлар билан ўта яқин келади. Бу эса уларнинг барчаси битта илдизга эга бўлиб, орадан бир неча юзйилликлар ўтиши, яшайдиган ўлкаларнинг анча узоқдалиги учун янги-янги ҳарф белгилар қўшилгани билан очиқланса керак. Бошқа томондан эса Дон – Кубан ва унга яқин ерлардаги битиклар (Волга, Урал, Қора денгиз бўйлари, Венгрия), шунингдек, Турон – Марказий Осиёдаги Ўрта Сирдарё, Фарғона (айримлари), Кунгай Енисей ёзувларини туркча бўлмаган тиллар – фин-угор, шарқий эрон тиллари негизида ўқиб кўришга ҳам очиқмиз. Бироқ Ўрхун – Энасой ёзувларининг ён тармоғи, “оралиқ ёзув” деб атаса бўладиган бундай ёзувлар Мўғулистон, Олтой томонлардан ҳам топилаётгани кишини барибир уларни ўқишда эски туркчага, ё бўлмаса, унга ёндош тармоқ тиллар негизида ўқишга чорлайверади, келажакда бу чигаллик ўз ечимини топиб қолар!

Қуйидаги Кунгай Сибир – Шарқий Европа битикларидан айримларини ўқиб чиқишга уриниб кўрамиз. Кубан ирмоғи қирғоғидаги эски шаҳар қолдиқларидан бирида – Житков деб аталадиган ердан топилгани учун “К 12 – Житков” битиги деб юритиладиган топилмадаги ёзувни Андрей Кубатин (марҳум) билан қуйидагича ўқиган эдик:

Wčs¹r¹ (или Wčs¹A) y¹y¹ŋ Ws¹p ŋ mW mI : y¹y¹ : ^oqŋ mW – učs(a)r y(a)y(ї)ŋ os(ї)p / oz(ї)p (e)ŋ mu mi? : y(a)y : oq(ї)ŋ mu? – “учса (сенинг) ёйинг ўзиб, энг (тез) ..., ёй, ўқинг-му?”.

Ялпи узунлиги 7,3 см бўлган суякдан ясалган ушбу ўқ учи - бошоқда 23 та ҳарф белгиси бўлиб, улар Ўрхун – Энасой ёзувлари билан Дон – Кубан – Кунгай Енисей ёзувлари орасидаги “оралиқ ёзув”да ёзилгани англашилади. Топилманинг VIII юзйилликда ёзилгани, эски турклар яшаган ўлкада ер юзига чиқарилгани, ёй (камон) учи экани бизнинг бу ёндашувимизни қўллаб-қувватлайди, бироқ бу қарашни янада кучайтириш учун битикни тўлиқ ўқиб чиқиш керак бўлади [Бабаяров 2024: 19].

Яна бир топилма Дон ирмоғи қирғоғидаги эски аҳоли ерлашувидан топилган сополдан ясалган сув идиш сиртига ёзилган бўлиб, ундаги битикларни Игор Кызласов чизмасига таяниб, қуйидагича ўқидик [Кызласов 1994: 248]:

ličt²y¹W : mWičt²y¹W : k²l²čs¹r¹ – (a)l iç t(i)yü mu˂n˃ iç t(i)yü (ö)k(ü)l içs(a)r – ош ич дея, мун (шўрва) ич дея, кўп ичишса!”

1896 йилда Сальск – Шедрин йўналишидаги темир йўл қурилиши чоғида топилиб, бугунги кунда Новочеркаск музейида сақланаётган ва VIII – X юзйилликларга тегишли деб қаралаётган ушбу битик 18 та ҳарф белгисига эга. Турлича ўқишлар билдирилишига қарамай, битик етарлича очиқламасини топмаган эди. Бизнинг кўплаб битиклар билан солиштиришимиз сўнггида Дон битигининг ҳам Ўрхун – Энасой битиклари билан Дон – Кубан – Кунгай Енисей ёзувлари орасидаги оралиқ ёзув экани аниқланди. Бироқ бу битикнинг тили эски туркчанинг ёндоши – ўғур-булғорча экани кўзга ташланади. Буни ушбу тармоқдаги л ~ ш товуш алмашинуви кўрсатиб турибди. Биламизки, Ўрхун – Энасой ёзувлари тили бўлмиш эски туркчадаги сўз ўртаси ва сўз сўнгидаги “ш” ундоши “л” деб айтилган (ламбдаизм). Шунга кўра битикда “ал – аш (ош, емак); “ўкул – ўкуш (кўп, анча)” ўлароқ ёзилган кузатилади. Битикдаги “мун” (mun) cўзи эски туркчадаги "мун [mün] – шўрва” сўзининг булғорча кўриниши, чамаси. Маҳмуд Кошғарийнинг “Девону луғатит турк”ида (XI юзйиллик) бу сўз “мун [mün] - шўрва, увралик шўрва” деб келтирилган [Кошғарий 1960: 327]. Дон битигидаги “ўкул” сўзи эса “Девону луғатит турк”да “ўкул [ökül] – кўп” деб очиқланиши билан бирга, “ўкил [ökil] – кўп “қипчоқча” деб келтириб ўтилади [Кошғарий 1960: 93, 103]. Бу эса булғорлар билан қўшни яшаган қипчоқчада ўша кезларда “кўп” сўзи булғорчага яқин айтилганини кўрсатади.

Энг қизиқ топилмалардан бири бу – яқин йилларда Фират (Эвфрат) ирмоғининг ўрта оқими ўнг қирғоғидаги эски Сура шаҳар қолдиғидан топилган тош устун сиртидаги битикдир. Игор Кызласов ва яна бир неча изланувчилар томонидан ўрганилиб, турлича ўқишлар ва очиқламалар берилган Сура битигидаги ҳарф белгилари Дон – Кубан – Кунгай Енисей ёзувидаги белгилар билан ўта яқин ўхшашликка эга. Кызласов ушбу ёзувларни қуйида кўриладиганидай Кунгай Сибир (Ю) ва Сура битиги (С) ўрнагида ўзаро солиштириб, илк ўрта асрларга тегишли бу топилма Кунгай Сибир теграларидан борган кишилар томонидан ёзилган деган тўхтамга келган [Кызласов 2018: 193-199, 205].

Бизнинг ўқишимиз: ŋk²nč : p^oqr¹ičk² : k² l¹r¹ n¹mI : ančWm

(e)ŋ (ö)k(ü)nč : (e)p oq(u)r ičik : (e)k (a)l(ї)r (a)n(u)mї : anč(a) um

“Энг ўкинч! Қаттиқ ўқур (чақирур / чорлар) (Тангри), ичик (бўйсун!) (Бўлмаса) кучаяр ануми (мохов касаллиги). Шунингдек, ум (ошқозон касаллиги)!”

Кўринишидан бу ерда инонч тизимига (монийлик, ё бўлмаса, христианликка) сиғинган марказий осиёлик – кунгай сибирлик туркий киши борган еридаги топиноқ (ибодатхона) устунига ушбу ўгитли сўзларни ёзиб, кишиларнинг ёмон қилиқларни ташлаб, соғликларини ўйлашга урғу берган. Эски туркчада “ўкунч” сўзи “ўкинч, пушаймонлик” англамида келиб, бу сўз  “Девону луғатит турк”да ҳам шу англам – маънода келса, “ўқимоқ” феъли негизидаги “ўқур” сўзи бугунгидан бошқачароқ англамда – “чақирмоқ, чорламоқ” ўрнида қўлланилган, “ичик” сўзи бўлса Ўрхун битиктошларида бўлгани каби Маҳмуд Кошғарий томонидан “ўз истаги билан бўйсуниш, таслим бўлиш, ёғий (душман) томонга ўтиш” деб очиқланган [Кошғарий 1960: 152, 200; Кошғарий 1963, III: 270]. “Ўқур” сўзининг олдидаги “эп” сўзи эски туркчада айрим сўзлар олдида келиб, уни кучайтиришда қўлланилгани “Девону луғатит турк”даги “эп – кучайтирув юкламаси: эп эзгу нäӊ – жуда яхши нарса” ўрнагида ўз кўринишини топган [Кошғарий 1960: 70].

Сура битигидаги кейинги сўзларни “эк алïр – қўшимча олур, кўпаяди” ануми (ола / мохов), ё бўлмаса, ум (ошқозон касаллиги) деб очиқлар эканмиз, “эк” сўзи Онадўли туркчасида “қўшимча” англамида ишлатилиши, қолган сўзлар эса “Девону луғатит турк”да учрашини айтиб ўтиш керак бўлади. Маҳмуд Кошғарий “анумï – мохов касаллиги”, “ум – меъда бузуқлиги” деб келтиради [Кошғарий 1960: 83, 155].

Бу ерда турли инонч тизимлари тарқалган юрт – Яқин Шарқ ўлкаларига борган туркийлар вакилининг ерли турғунлар орасида айтиладиган бирор ўгит сўзни ўз тилига ўгириб, улги – ўрнак бўлсин, дея тош устунга ёзган бўлса керак, деб очиқлаш мумкин. Унинг тили эски туркчанинг Ўрхун – Энасой битиктошларида қўлланилган тил билан бирдай экани Сура битигидаги сўзлар ўрнагида кўриниб турибди.

Қисқаси, бугунгача ўқилмай келаётган эски турк битикларидан айримлари бўйича бизнинг кўзқарашларимиз шундай. Уларни бошқачароқ ўқишга уриниб кўрадиган изланувчилар топилади ва бу ёзувлар бўйича изланишлар янада ошишига олиб келади, деб ўйлаймиз.

Ғайбулла БОБОЁР,

тарих фанлари доктори, профессор

Қўлланилган адабиётлар

Бабаяров Г. Восточно-европейские рунические надписи и проблемы их расшифровки // Славяно-тюркский мир: история и современность: Материалы Всероссийской научно-практической конференции с международным участием (г. Чебоксары, 24 – 26 июня 2024 г. / сост. и отв. ред.: Д.В. Егоров, Э.Е. Лебедов, И.И. Бойко. – Чебоксары: ЧГИГН, 2024. – С. 18-26.

Бабаяр Г., Кубатин А. Монеты Северного Кавказа с древнетюркскими надписями / Г.Бабаяр, А.Кубатин. – Астана: «Ғылым» баспасы, 2016.

Байчоров С.Я. Древнетюркские рунические памятники Европы. – Ставрополь, 1989.

Кызласов И.Л. Рунические письменности евразийских степей. М.: Вост.лит., 1994.

Кызласов И.Л. Тюркская руническая надпись на Евфрате. Южносибирский способ проверки религиозных истин // Descrierea CIP a Bibliotecii Naţionale a României Studia mediaevalia Europaea et orientalia : miscellanea in honorem professoris emeriti Victor Spinei oblata / ediderunt: George Bilavschi, Dan Aparaschivei. - Bucureşti : Editura Academiei Române, 2018. – С. 193-205.

Маҳмуд Кошғарий. Туркий сўзлар девони (Девону-луғат ит-турк). 1‑том. – Тошкент: Фан, 1960.

Маҳмуд Кошғарий. Туркий сўзлар девони (Девону-луғат ит-турк). 3‑ том. – Тошкент: Фан, 1963.

Мудрак О.А. Тюркская надпись на Батеневском алтаре // Вопросы Тюркологии, № 1. – Москва, 2010. – С. 21-35.

Нуриева Ф.Ш. Опыт исследования поволжских рунических надписей // Научный Татарстан, 4, 2009. – Казань, 2009. - С. 96-101.

Турчанинов Г.Ф. Памятники письма и языка народов Кавказа и Восточной Европы. – Л.: Наука, 1971.

Хабичев М.А. О древнетюркских рунических надписях в аланских катакомкбах // Советская тюркология, № 2. – Баку, 1970. – C. 64-69.

Щербак А.М. Несколько слов о приемах чтения рунических надписей, найденных на Дону // Советская археология, XIX. – Москва, 1954. – C. 269-282.