Жаҳон тарихида ўчмас из қолдирган буюк саркарда ва давлат арбоби Амир Темур шахсияти нафақат ёзма манбаларда, балки халқ оғзаки ижодиётида ҳам алоҳида ўринга эга. Соҳибқирон таваллуд топган Хўжа Илғор қишлоғи бугунги кунда шунчаки географик нуқта эмас, балки маънавий қадриятлар ва тарихий хотира масканидир. Ушбу маскан билан боғлиқ халқ ривоятлари Амир Темурнинг туғилишидан то балоғат ёшигача бўлган даврни ғоятда рамзий ва мифологик унсурлар билан бойитган ҳолда тасвирлайди.

Тарихий манбаларда соҳибқирон Амир Темур таваллуд топган маскан деб тилга олинган Хўжа Илғор (Хожа Илғор шаклида ҳам қўлланади) қишлоғи Яккабоғ туманида жойлашган. 1926 йил 29 сентябргача Яккабоғ тумани тузилгунига қадар Шаҳрисабз туманига қарашли бўлган. Халқ орасида Хўжа Илғор қишлоғи, Амир Темур ва унга боғлиқ тарих тўғрисида авлоддан авлодга ўтиб келаётган халқ ривоятлари, маталлари сақланиб келмоқда.

Дастлаб, Хўжа Илғор қишлоғи ва бу номнинг келиб чиқиш тарихига назар ташласак. Бу қишлоқда аждодлари яшаган бир гуруҳ қарияларнинг ҳикоя қилишича, “Хўжа Илғор отанинг асл исми Муҳаммад Абулқосим бўлиб, Муҳаммад пайғамбаримиз авлодларидан бўлган. 632 йили Муҳаммад (с.а.в) пайғамбаримиз вафотидан сўнг, халифа Ҳазрат Умар ал-Ҳаттоб замонида аббосийлар Ўрта Осиёга ислом динини ёйишга аҳд қиладилар. Бу ишга масъул этиб 704 йилда саркарда Қутайба Ибн Муслим тайинланади. 706 йили Қутайба Ўрта Осиёга йўл олади. Натижада, 709 йилда Бухоро халқи, 712 йилда эса самарқандликлар мусулмон бўладилар.

717 йилда Хўжа Илғор ота Қутайбанинг лашкарбошиси сифатида Кеш беклигига қарашли ушбу қишлоққа ҳам келади ва Кеш яқинидаги Лаълистон деган жойда яраланади. Шундан сўнг Хўжа Илғор ота саҳобаларга “Менинг қиличим қайерга тушса, ўша жойга мени дафн этасизлар”, деб айтади ва қиличи шу атрофдаги бир жойга келиб тушади. Аммо бу ерда сув бўлмайди. Шунда Хўжа Илғор ота ҳассасини ерга урган заҳоти сув отилиб чиқади. Бу – Қўтирбулоқ бўлиб, унинг сувидан не-не яра-чақали кишилар шифо топиб кетган. Чунки бу булоқ сувига Хўжа Илғор отанинг жароҳатини ювиб, шу ерда дафн этганлар.

Албатта, халқ ривоятларидаги саналар ва сулолалар тарихида чалкашликлар бор. Негаки, ривоят ёзиб қолдирилмаган бўлиб, оғзаки шаклда отадан болага ўтганда маълум ўзгариш ва қўшимчаларга учраши табиий. Шунинг учун ҳам рақамлар ва сулолалар тарихида чалкашликлар юзага келган. Негаки, Қутайба аббосийлар даврида эмас, уммавийлар даврида лашкарбоши (704–715) этиб тайинланади. Шунингдек, Кеш ва Нахшаб ҳудуди 717 йилда эмас, 707 йилда босиб олинади.

1928 йили академик В.В.Бартолд бир муддат Шаҳрисабзда, шунингдек, Хўжа Илғор қишлоғида ҳам бўлган. Қарияларнинг айтишича, у Соҳибқирон туғилиши, болалиги, ўсмирлиги билан боғлиқ жуда кўп ривоятларни маҳаллий аҳолидан ёзиб олган. Бу синчков олим билан суҳбатлашган кексаларнинг фарзандлари Хўжа Илғор атрофидаги қишлоқларда ҳозир ҳам ҳаёт кечирмоқдалар.

Тарихий манбаларда келтирилишича, Хўжа Илғор ота қишлоғи Амир Темур туғилган замонлардан олдин ва кейин ҳам Кешнинг обод қишлоқларидан эди. Аммо бу ерлар манғитлар даврида бирмунча қаровсиз бўлиб қолган. Чунки кексалар ХХ аср бошларида қишлоқ атрофида катта-катта тўқайзорлар бўлганини ҳикоя қиладилар.

Ушбу қишлоқда жойлашган тарихий қабристоннинг ўртасида катта қабр бўлиб, бу Хўжа Илғор номи билан машҳур Муҳаммад ибн Абулқосимнинг қабри эканлиги айтилади. Қабр баланд кўтарилган ва пишиқ ғишт билан ўралган. Унинг бир томонида зиёратчилар тавоф қиладиган арксимон жой ва 4 та мармар тош бўлиб, унга араб имлосида жумлалар ёзилган. Зиёратчилар ана шу мармар тошларни ва бўйи уч метр келадиган иккита оқ туғ – яловни тавоф этишади.

Қабрдан сал нарида супада “илоҳий қудрат”га эга деб ҳисобланадиган “Полвонтош” туради. Тош кўкимтир рангда, тўртбурчак шаклда бўлиб, унинг оғирлиги 6 пуд 96 кг.

Қадимда Хўжа Илғор қишлоғидаги қабристон ёнида катта масжид ва илми толиблар таълим оладиган мадраса-хонақоҳ ҳамда чиллахона мавжуд бўлган. Ҳозир масжид ва хонақоҳ бузилиб кетган. Аммо, чиллахонанинг ўрни сақланиб қолган. Шу пайтгача чиллахона ўрни “ғор” деб тахмин қилиниб, унинг оғзи бекитиб қўйилганди. 1995 йили Самарқанд археология институти профессори Т.Ширинов раҳбарлигида бир гуруҳ олимлар бу манзилда қазув ишларини олиб борган. Натижада, қазиш жараёнида “ғор” ўрнида чиллахона бўлганлиги аниқланган. Шунингдек, чиллахонадан жуда кўп эски китоблар – қўлёзма, тошбосмалар топилган. Сув тагида узоқ турган бу китобларнинг аксарияти яроқсиз ҳолга келиб қолган. Археолог олимлар бу жойдаги ҳонақоҳ ва чиллахона ХIII-ХIV асрларда фаолият юритганини ва қабристондаги жуда кўп мозорлар қабртошлари шу даврда қўйилганини аниқлайдилар.

1995 йил май ойида шаҳрисабзлик арабшунос муаллим Султон Сойипов битта қабртошдаги ёзувни ўқиб, у 1401 йилда қўйилганини аниқлаган. Бундан шундай хулоса чиқадики, Амир Темур даврида Хўжа Илғор ота қишлоғи ва унинг атрофи обод жойлардан бўлган. Ушбу қабристонга Амир Темурнинг ҳам кўплаб қариндошлари дафн этилган бўлиши мумкин. Агар қабристондаги ҳамма қабртошлардаги ёзувлар ўрганилса, бу фикримиз ҳақиқатга айланади, албатта.

Хўжа Илғор ота қабристонидан чамаси 400 метр нарида Оқтош ота, Кўктош ота зиёратгоҳлари бор. Афсуски, бу зиёратгоҳлар узоқ йиллар қаровсиз қолди. Қарияларнинг ҳикоя қилишича, ушбу қишлоқнинг Оқтош ота тепалигидаги тошга нисбатан нотўғри муносабатда бўлган икки ўспирин руҳий хаста бўлиб қолган. Улар бу ҳолатни азиз-авлиёлар хоки пойи билан ҳазиллашиш ёмон оқибатларга олиб келишига йўйишади.

1995 йили Хўжа Илғор ота қабристони атрофи текисланиб, бу ерда катта боғ ташкил этишга киришилди. Ерлар текисланаётган пайт бу ердан кўплаб ҳар хил мис, кумуш тангалар топилган. Араб имлосида зарб қилинган тангаларда “Суюрғатмиш” ёзуви тушурилгани аниқланади. Суюрғатмишхон Амир Темур даврида номинал хонликка кўтарилган Чингизий “хон” эди.

Қишлоқ қарияларининг айтишича, Хўжа Илғор ота қишлоғи жуда катта ҳудудни ўз ичига олган ва унинг атрофида бир вақтлар 22 та масжид мавжуд бўлган. Ҳозир бу масжидлардан бирортаси қолмаган.

Қабристон ёнидаги эски масжид ўрнида янгиси қурилган. Ана шундай масжидлардан бири Хўжа Илғор ота қабристонидан унча узоқ бўлмаган Тезоб қишлоғида жойлашган Тезоб ота масжидидир. Бу ердаги қабр кимга тегишли экани ҳозиргача аниқланмаган. Масжид ХIV аср охири ХV аср бошларида қурилган. Хонақоҳда бири каттароқ, яна бири кичикроқ иккита қабртош сақланиб қолган. Бу тошлардаги ёзув ўқилганида улар аёл кишиларга тегишли эканлиги ва марҳумалар Амир Темурнинг эвараларидан бўлганлиги тахмин қилинади.

Хўжа Илғор ота – Муҳаммад ибн Абулқосим тақдири ва ўлими ҳақида яна шундай ривоят мавжуд. Бир куни ёш саҳоба Ибн Абулқосим ҳазрат пайғамбардан “Менинг ажалим белгисини айтиб беринг?” деб сўрайди. Шунда сарвари олам шундай деган эканлар: “Ажалингиз олдидан сиз миниб юрган от оқ туяга айланади…”. Ҳазрат Абулқосим Кеш яқинида бўлган Лаълистон манзилидаги жангда яраланиб отдан йиқилади. Бир муддатдан сўнг ўзига келиб, бошини кўтариб қараса, оти ўрнида оқ нортуя пишқириб турганмиш. Шунда у кишининг ёдига ҳазрат Пайғамбар башорат қилган сўзлар тушиб, ўз одамларига шундай дейди: “Дорулбақога жўнаш фурсатимиз келибди. Бизни оқ туяга ўтқазинг, у қаерга чўкса, мени ўша жойга дафн қилингиз!” У кишини оқ туя устидаги кажавага ётқизишибди. Туя анча юриб, қалъага яқин жойга чўккан пайтда унинг жони узилибди. Аммо қалъа тарафдан ғойибдан “Сизнинг жойингиз у ерда эмас!” деган овоз келибди. Туя яна қўзғалиб, қалъа томонга юриб кетибди. Шунда туянинг илк чўккан жойидан тиниқ булоқ отилиб чиққан экан. Туя иккинчи марта чўккан жойда ҳам ҳалиги овоз такрорланиб, ўша ердан ҳам булоқ қайнаб чиқибди. Оқ туя охири қалъа яқинидаги тепа ёнига чўкибди ва бу ерда ҳам учинчи булоқ кўз очибди. Шу булоқдан сув олиб, Муҳаммад ибн Абулқосимни ювиб, дафн этибдилар.

Ривоятда келтирилган саҳоба, оқ туя, булоқ-чашмалар, тепалик, зардуштийлар қалъаси сўзлари билан боғлиқ жой номлари Хўжа Илғор ота қабристони атрофида ҳозиргача сақланиб қолган. Аввало, зардуштийларнинг Лаълистон қалъаси ҳақида сўз юритсак. Маҳаллий халқ оташпарастларининг бу қалъаси Хўжа Илғор ота қабристони атрофида бўлган дейишади. Бу тўғрисида археологларнинг фикри ҳам якдил. Археолог Камолиддиновнинг фикрича, Ҳамайтепа, Учтепа ҳаробалари ўрнида ҳам Навқад-Қурайший бўлган. Қўрғонтепа ҳаробалари ўрнида эса Ниёзий қишлоғи бўлган.

Қўрғонтепа – ҳозирги Яккабоғнинг тоғолди жойларидаги ўрта асрнинг энг йирик шаҳарларидан бўлиб, Қизилдара воҳасидаги йирик сунъий суғориш тизимининг маркази ҳисобланган. Бу воҳадаги Қизилдарё сув ўзани ҳозиргача сақланиб қолган. Бизнингча, Лаълистон қалъаси дейилганда шу Қўрғонтепа тушунилади ёки унга ёндош, ундан қадимийроқ бошқа бир қалъа – Хўжа Илғор номи билан боғлиқ қалъа ҳақида сўз боради. Чунки Хўжа Илғор ота қабристонининг шундайгина ёнида қадимий Янгиқўрғон деган қишлоқ ҳозиргача бор. Бундан ташқари Хўжа Илғор ота қабристонидан юқорироқдаги Галамула қишлоғида Ғиштлитепа деб номланган тепалик бўлиб, археологик қазув ишлари натижасида бу ердан энг қадимги сопол идишлар, япалоқ учбурчак, тўртбурчак ғиштлар чиққан. Демак, қачонлардир, эҳтимол Хўжа Илғор ота – Муҳаммад ибн Абулқосим араблар қўшини билан бирга келган пайтларда ҳам бу жойлар обод ҳудудлардан бўлган.

Бу қишлоқнинг ҳудудий чегараси хусусида сўз юритсак. Ҳозирги Хўжа Илғор қадимда жуда катта ҳудудни ўз ичига олган бўлиб, минг йиллардан буён зиёратгоҳ жой ҳисобланади. Бу ерда дафн этилган Лангар ота, Макка Сайид ота, Хўжа Илғор ота – халқ ривоятларига кўра, ислом динини ёйиш учун келган муборак зотлардир.

Чироқчи туманига туташ ерда Чоштепа, ундан пастроқда Равот ва Қуллар деган қишлоқлар бор. Бу ерларда ҳам шундай катта-катта тепалар борки, улар ҳозиргача сақланиб қолган. Қишлоқларнинг Равот ва Қуллар деб аталиши ҳам бежиз эмас. Равоттепадаги қишлоқда ҳокимлар, Қуллар қишлоғида қуллар яшаган, дейилади ривоятларда. Шу атрофда Оқ туя ота деган бир тепалик ҳам борки, бу Хўжа Илғор отанинг оқ туяси билан боғлиқ, деб айтилади. Негаки, шу яқин атрофдаги қишлоқлар аҳолиси Оқ туя бувага атаб жонлиқлар қурбонлик қилишади, ҳадялар бағишланади.

Оқ туя билан боғлиқ ҳодисалар ислом дини тарихида кўп бўлган. Муҳаммад (с.а.в) пайғамбаримиз оқ туя миниб ҳижрат қилганлар, жангларга кирганлар. Пайғамбаримиз оқ туялари чўккан жойда масжиди Набавия қад кўтарган ва бу улуғ манзил бутун дунё мусулмонларининг иккинчи муқаддас зиёратгоҳидир. Ҳазрат Али, Ойиша онамиз ҳам оқ туя миниб юрганлар. Мовароуннаҳрда Ҳазрат Алининг, шунингдек, саҳобаларнинг оқ туялари чўккан жойлар билан боғлиқ кўплаб муқаддас қадамжолар мавжуд.

Хўжа Илғор отанинг оқ туяси туёғидан (баъзи ривоятларда хассасидан) отилиб чиққан чашма – булоқлар ҳақида сўз юритсак. Ривоятларда айтилган Лаълистон қалъаси ёнидаги тепалик атрофидан – оқ туя чўккан жойлардан чиққан булоқлар ҳозир ҳам бор. Бу булоқларнинг суви халқ томонидан шифобахш, қўтир, қавз, сўгал, чилла каби яра-чақаларни тузатади, деб ишониб келинади. Шу боис бу булоқларнинг бирини халқ Чиллабулоқ деб атайди. Бир муддат аввал тепалик ён атрофларидаги зах сувларни қочирим учун зовур қазилгандан сўнг Чиллабулоқ қуриб қолди. Шу қишлоқлик Бурҳон ота Камоловнинг айтишича, Чиллабулоқнинг тупроғи ҳам қўтир яраларга даво бўларкан. Илгарилари нимжон, баданида тошмаси бор чақалоқларни шу булоқ сувида чўмилтиришган. Ҳозир эса тупроғини суртса, тузалиб кетаркан… Шу атрофда илгарилари Қавсбулоқ ҳам бўлган. Қавс (қабз) бўлганлар отда, туяда шу булоқни етти марта айланиб, сувидан ичса, дарди енгиллашиб, шифо топаркан.

Хўжа Илғор ота қабристони атрофида яна тўртта чашма – булоқ мавжуд. Булар  Каттачашма, Қўшчашма, Совуқбулоқ, Амир Темур чашмаси. Бу чашмаларнинг суви ҳам ширин, шифобахш бўлиб, одамлар корига ярайди. Хўжа Илғор ота билан ёндош Толлибулоқ ота, Қўтирбулоқ ота қабристон – зиёратгоҳлар ҳам бевосита ана шу Ибн Абулқосим оқ туяси излари билан боғлиқ.

Ҳозирги кунда ҳам Амир Темур туғилган манзил – Хўжа Илғор ота дафн этилган жойга зиёратгоҳ сифатида маҳаллий аҳоли ва қўшни мамлакатлардан зиёратчиларнинг оёғи узилмайди. Ривоят қилишларича, бу манзилга Бухоро амирлари ҳам зиёратга келиб туришган. Шу қишлоқлик Баҳромжон Раҳматовнинг ҳикоя қилишича, бир гал Бухоро амири Амир Музаффар Хўжа Илғор ота зиёратига келганда, беш-олти бола “Нон, нон!” деб йиғлаб турганини кўради. Амир болаларнинг ота-онасини суриштиради. Болаларнинг каттаси: “Отамиз бек молини боққани яйловга, онамиз ўтин сотиб нон олиб келгани бозорга кетганлар, мен ва укаларимнинг эса қорни оч”, – деб йиғлайди. Шунда амир Музаффар бу ерларни ўзбек уруғининг Хўжа аймоғига мансуб Баҳромхон Раҳматовнинг боболарига вақф қилиб берган экан. Шундан бери бу ерлар хўжалар авлодига ризқ-рўз манбаи бўлиб келмоқда, дейди отахон.

Баҳромхон ота Раҳматов Хўжа Илғор қабристони дарвозаси яқинидаги усти асфалтланган тизза бўйи баланд супани кўрсатиб, “Мана бу аслида супа эмас, қадимий обод масжиднинг ўрни. Ёшлигим гувоҳ, жуда кўркам манзил эди. Юзлаб одамлар жума намозини шу ерда ўқишарди. Ўттизинчи-қирқинчи йиллар оралиғида замоннинг “илғор” кишиларидан бирининг кўрсатмаси билан масжид буздирилиб, ғиштидан бинолар қурилишида фойдаланилган экан. Шу билан бирга Хўжа Илғорнинг қадимий ёдгорликларидан энг охиргиси ҳам йўқотилган эди”, – дейди отахон.

Хулоса қилиб айтганда, Хўжа Илғор қишлоғи билан боғлиқ халқ ривоятлари Амир Темур шахсиятининг халқ хотирасидаги маънавий қиёфасини белгиловчи муҳим манбадир. Ривоятлар орқали халқ ўз қаҳрамонини илоҳийлаштириб, унинг буюк келажаги айнан мана шу муборак тупроқ билан чамбарчас боғлиқ бўлганини уқтиради. Шунингдек, ушбу ривоятларнинг таҳлили халқ оғзаки ижоди ва расмий тарихшунослик ўртасидаги уйғунликни кўрсатиб беради. Хўжа Илғор топоними атрофидаги афсоналар ёш авлодни ватанпарварлик ва миллий ғурур руҳида тарбиялашда, шунингдек, Амир Темур феноменини халқ эътиқоди призмаси орқали чуқурроқ англашда бебаҳо илмий-маданий аҳамиятга эга.

Севинч УЛАШОВА,

Алфраганус университети доценти, PhD