I. Ким бизни эксплуатация қилмоқда?

Эрталаб уйғонасиз – телефон сиздан олдин, аллақачон уйғонган. Билдиришномалар, узундан-узун “бугун қиладиган ишларим рўйхати”, иш, ўқиш – ҳаммаси сизни кутмоқда, бироқ вақт қисқадек туюлаверади. Сиз ишлайсиз, ўрганасиз, ёзасиз, аммо ичингизда юлиб ташлолмайдиган бир ҳис бор: “кураш ҳали тугамади!”

Бугун ҳеч ким бизга “эй қул, ишла!” демайди ёки ишламасак, ўлим билан қўрқитмайди. Шундай бўлса-да, ҳаммамиз бандмиз, чарчаганмиз ва барибир “нимадир етишмаяпти” деган ички туйғудан қочолмаймиз. Шунда савол туғилади: ким бизни ишлатмоқда?

Корейс-немис файласуфи Бюнг-Чул Ҳан бу саволга кескин жавоб беради: бизни бошқа биров эмас, ўзимиз эксплуатация қилаяпмиз. Унинг “Эзилган жамият” (The Burnout Society) номли асари бугунги замонавий инсоннинг парадоксал жиҳатини очади: ҳокимият энди ташқарида эмас, ичимизда яшайди. Биз энди бошқа бировнинг мажбурияти билан эмас, ўз ички “мотивация”миз орқали чарчаймиз. Ҳан бу ҳолатни “ўз-ўзини эксплуатация қилиш” деб атайди. Шундай қилиб, инсон ўз-ўзига ҳам хўжайин, ҳам қулга айланди. У ўзига буйруқ беради, ўзи бажаради, ўзи чарчайди ва шу чарчоқни “ривожланиш” деб ўйлайди.

Бу мақолада биз Ҳаннинг фикрларини таҳлил қиламиз ва қандай қилиб эркинлик чарчоққа айлангани, нима учун диққат йўқолгани ва бу даврдан инсон қандай қилиб чиқиб кетиши мумкинлигини муҳокама қиламиз.

II. Ижобийлик зўравонлиги

Илгари назорат “тақиқлаш” орқали бошқариларди: “Буни қилма!”, “Буни айтма!”, “Бунга яқинлашма!”. Бугун эса дунё бутунлай ўзгарди, энди ҳеч ким тақиқлолмайди. Аксинча, ҳар ерда бир хил шиорлар янграйди: “Сен қила оласан!”, “Ҳеч нарса сени тўхтата олмайди!”, “Ҳаракат қил, ишон!”

Аммо Ҳан айтганидек, бу ижобий сўзларнинг ортида янги, кўринмас зўравонлик яширинган. Олдин ҳокимият бизни чеклаш орқали бошқарган бўлса, энди рухсат орқали бошқаради. “Имкониятлар чексиз” деган ғоя янги буйруққа айланади: сен доимо фаол бўлишинг керак. Яъни, дам олиш – вақт йўқотиш, сукут – дангасалик, бўш вақт – хавф. Дейлик, сен тўхтасанг, ҳаммадан орқада қоладигандек туюласан.

Натижада, инсон энди тинчликдан қўрқади, жимликдан қочади, ичидаги бўшлиқни “мотивация” ва “самарадорлик” билан тўлдирмоқчи бўлади. Ҳан бу ҳолатни “ижобийлик зўравонлиги” деб атайди – ташқи буйруқ ўрнини ички босим эгаллаган давр. Энди у “буни қилма” демайди, балки пичирлаб эшитилади: “Сен қила оласан… нега қилмаяпсан?”

Шундай қилиб, замонавий инсон ўзини чарчатади, аммо бу чарчоқни “ривожланиш”, “самарадорлик”, “карьера” деб атайди. Аслида эса, бу – ўз-ўзига қарши ишлаётган руҳнинг секин ёнишидир.

III. Диққат инқирози ва чарчаш даври

Бугунги инсоннинг энг катта йўқотган нарсаси – диққат. Ҳар дақиқада янгилик, хабар, видео, билдиришнома. Фикрларимиз парчаланишда, эътиборимиз қисқаришда давом этади. Ҳан эса шундай ёзади: “Биз диққат етишмовчилиги даврида яшаяпмиз. Бу касаллик эмас, балки замонавий ҳаётнинг шарти”.

“Мултитаскинг” (бир вақтда бир неча ишни қилиш) деб аталаётган нарса – аслида шунчаки вазифалар орасида шошилиш. Миямиз тинмай сакрайди, аммо ҳеч нарсага чуқур кира олмайди. Натижада биз ҳар куни кўп нарсани биламиз, лекин камроқ нарсани ҳис қиламиз. Бундан ташқари, кўп одамлар энди ҳаётини кўрсатиш учун яшаяпти. Суратга олиш – ҳис қилишдан муҳимроқ бўлиб қолган жойда ҳаёт томошага, инсон эса томошабинга айланиб қолди.

Шу жараёнда инсон ўзини ичдан эзади ва бу ҳолатни Ҳан бурноут – ички ёниш деб атайди. Олдин ишчининг меҳнатини бошқалар эксплуатация қиларди. Ҳозир эса инсон ўзини ўзи “ёндиради”: у “мотивация” билан ўзига босим қилади – “Яна озгина”, “яна бироз яхшироқ”, “янада самаралироқ” деган ички шиор уни аста-секин куйдира боради.

Шундай қилиб, кўпчилигимиздаги чарчоқ оддий толиқиш эмас, балки маъносизликдан келган руҳий оғриқ. Биз ишларимизни тугатамиз, лекин кунни яшамаймиз.

IV. Нима қилиш керак?

Биринчидан, сукутни қайтариш керак. Сукунат бу бўшлиқ эмас, қайтанга руҳимиз учун нафас олиш имконидир. Ҳар куни бир неча дақиқага билдиришномаларни ўчириб, ҳеч қандай режасиз ўтириш эса дангасалик эмас, онгни тозалаш. Ўз ўрнида, бу кичик пауза кейинги ишга куч беради.

Иккинчидан, диққатни чуқурлаштириш. Бир пайтда фақат битта иш қилиш. Вақтингизни бўлишдан бошланг: 25 дақиқа фақат битта вазифа, кейин қисқа танаффус, сўнг яна 25 дақиқа. Шу оддий тартиб мияга: “Мен танлайман” деган туйғуни қайтаради. Миқдор камаяди, лекин сифат ошади.

Учинчидан, “қила оламан”дан “бўла оламан”га ўтиш. Режада белгилар қўйишдан кўра, ўша дақиқада мавжуд бўлишни синаб кўринг: суҳбатда чин дилдан тингланг, сайрда атрофга очиқ кўз билан боқинг, сукутда эса қалбингизни эшитинг.

Тўртинчидан, “йўқ” дейишни ўрганиш. Ҳар “ҳа” ортида вақт ва эътиборингиз бор. Бошқаларнинг шошилинчлиги – сизнинг муаммойингиз эмас. Бир-икки рад этиш билан дунё қуламайди, лекин бу ички тартиб тикланишига ёрдам бериши мумкин.

Ваниҳоят, бешинчидан, бирга бўлиш. Яқинлар, дўст-дугоналар билан учрашув ҳам терапиянинг бир кўриниши бўлиши мумкин. Фикр алмашиш чарчоқни енгиллатади ва ёлғизлик ҳиссини камайтиради. Баъзида битта самимий суҳбат ҳам бир ҳафталик “шахсий ривожланиш” курсидан кўпроқ фойда бериши мумкин.

Қисқаси, Ҳан таклиф қилаётган йўл “кўпроқ ишлаш” эмас, кўпроқ яшаш. Тезликдан кўра оҳанг, натижадан кўра мазмун, кўрсатишдан кўра ҳис қилиш – шулар чарчоқдан олиб чиқувчи кичик, лекин фойдали қадамлар.

V. Якун

Бюнг-Чул Ҳан шундай дейди: “Эркинлик бу ҳеч нарсага боғланиб қолмасликда эмас, балки айнан мазмунли боғланишларнинг ўзида намоён бўлади”.

Биз кўп ишлаймиз, шошиламиз, ўзимизни “ривожлантирамиз”, аммо тобора ҳаётдан узоқлашамиз. Аслида эса кўпроқ ишлаш бизни озод қилмайди, у фақат занжирларнинг шаклини ўзгартиради. “Эзилганлар жамияти”дан чиқишнинг ягона йўли эса бу ўтаётган лаҳзани ҳис қилиб яшаш бўлиши мумкин. Ҳеч нарса талаб қилмайдиган, жимлик ва секинликдан иборат дақиқаларда инсон ўзини қайта топади.

Эҳтимол, озодлик бу дунёдан қочиш эмасдир. Балки, у ўзимизга қайтиш, ички тинчликка етишишдир. Шу жимликда, шу дақиқада – балки биз ниҳоят яшашни бошлармиз(?).

Самандар ЭРКИНЖОНОВ