Bugungi kunda tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, erkaklar bilan bog‘liq muammolar faqatgina individual xulq-atvor masalasi emas, balki chuqur strukturaviy, iqtisodiy va madaniy inqirozlar yig‘indisidir.

Erkaklar va yosh yigitlarning jamiyatdan chetlanib qolishi sindromi bugungi kunning eng jiddiy sotsiologik muammolaridan biri bo‘lib qolmoqda. Bu shunchaki “dangasalik” yoki shaxsiy tanlov emas, balki chuqur tizimli o‘zgarishlarning natijasi hisoblanadi.

Tadqiqotlarga tayangan holda, erkaklar duch kelayotgan asosiy muammolarni quyidagi to‘rt yo‘nalishda tasniflash mumkin:

Iqtisodiy va ijtimoiy “o‘z o‘rnini yo‘qotish”

Iqtisodiy nuqtayi nazardan, zamonaviy erkak (ayniqsa oliy ma’lumotga ega bo‘lmagan qatlam vakillari) jiddiy qiyinchiliklarga duch kelmoqda.

1979-yildan beri kollej diplomiga ega bo‘lmagan erkaklarning ish haqi deyarli o‘zgarmagan. Bu iqtisodiy turg‘unlik erkaklarning oilaviy hayotdan uzoqlashishiga olib kelmoqda, 30-40 yoshli diplomsiz erkaklarning faqat yarmi o‘z farzandlari bilan yashamoqda. Erkaklar jamiyatda “langar” vazifasini o‘tovchi institutlardan — mehnat bozori, oila va hamjamiyatdan uzilib qolmoqda. Ular o‘zlarini jamiyatga keraksizdek, yo‘qolgandek his qilmoqda va bu holat ularni ijtimoiy hayotdan chetlatib, yolg‘izlikka mahkum etmoqda.

Ruhiy salomatlik inqirozi

Erkaklar o‘rtasidagi ruhiy inqiroz statistik ma’lumotlarda yaqqol namoyon bo‘lmoqda. AQShda o‘z joniga qasd qilishlarning 80 foizi erkaklar hissasiga to‘g‘ri keladi. 2010-yildan beri yosh yigitlar orasida suitsid holatlari keskin oshgan.

Bundan tashqari, giyohvand va zaharli moddalardan vafot etish holatlari erkaklar orasida 2001-yildan beri olti baravar ko‘paygan.

Bu muammoni chuqurlashtiruvchi omil shundaki, ruhiy salomatlik sohasi (psixologiya va terapiya) tobora “ayollarga moslanib” bormoqda, bu esa erkaklarning yordam so‘rashini qiyinlashtirmoqda. Erkaklar o‘z his-tuyg‘ularini ifoda etishga o‘rgatilmagani va jamiyat tomonidan “kuchsiz” deb tamg‘alanishdan qo‘rqishi ularning ichki dardlarini yanada kuchaytirmoqda.

Ta’lim tizimidagi orqada qolish

Ta’lim sotsiologiyasi va PISA tahlillari bo‘yicha ma’lumotlar shuni ko‘rsatadiki, o‘g‘il bolalar maktablarda qizlarga nisbatan yomonroq natijalar ko‘rsatmoqda.

O‘rtacha maktablarda qizlar o‘qish va yozish (savodxonlik) bo‘yicha o‘g‘il bolalardan deyarli bir sinf oldinda yurishibdi.

O‘g‘il bolalarning maktabni tashlab ketish ko‘rsatkichlari yuqori va eng past o‘zlashtiruvchi o‘quvchilarning uchdan ikki qismini o‘g‘il bolalar tashkil qiladi. Buning sabablaridan biri ta’lim tizimida erkak o‘qituvchilarning yetishmasligidir. O‘g‘il bolalar o‘zlariga namuna bo‘la oladigan erkak pedagoglarni ko‘rmayapti, bu esa ta’limni “ayollar sohasi” deb qabul qilinishiga olib kelmoqda.

Zararli madaniy normalar va zo‘ravonlik

Jamiyat erkaklarga “erkaklik” (masculinity) haqidagi zararli tushunchalarni singdirmoqda.

Ko‘pincha erkaklar muammolarni hal qilishning yagona yo‘li sifatida zo‘ravonlikka murojaat qilishga o‘rgatiladi yoki majburlanadi. Gender tengligi haqidagi bahslarda erkaklar ko‘pincha faqat muammoning sababchisi sifatida ko‘rilib, (ramziy ishtirokchi) darajasiga tushiriladi yoki ayblanadi.

Gender tengligi haqida gapirilganda ko‘pincha “nol yig‘indili o‘yin” (zero-sum game) tamoyiliga amal qilinadi, go‘yoki ayollarga e’tibor berish uchun erkaklarni chetga surish kerakdek. Aslida esa erkaklarning iqtisodiy va ruhiy inqirozi ayollar va bolalar hayotiga ham bevosita salbiy ta’sir ko‘rsatadi.

Jamiyat gender tengligiga erishish yo‘lida erkaklarni dushman yoki muammo manbai sifatida ko‘rmasligi lozim. Ular jarayonning muhim ishtirokchisi sifatida qaralishi kerak. Aks holda bu muammolar chuqurlashib boraveradi.