Seneka Lutsiliyga salom yoʻllaydi!

Maktublaring mazmuni va shaxsiyating borasida eshitganlarim senga nisbatan ulkan umid uygʻotmoqda. Sen manzillarni darveshona kezib, makon almashtirish bilan oʻzingni bezovta qilmaysan. Chunki bunday sargardonlik va beqaror silkinishlar kasal qalb belgisidir. Nazarimda, ruh sakinatining ilk dalili bir makonda muqim turish va oʻzing ila yolgʻiz qola bilishdir.

Nazar sol: koʻplab yozuvchi va turli-tuman kitoblarni oʻqiyverish muqimsizlik va daydilikka oʻxshamaydimi? Agar qalbingda nimadir qolishini istasang, buyuk aql egalari bilan uzoq vaqt birga boʻl, ulardan ruhingni oziqlantiruvchi narsalarni top. Kim har yerda – u hech qayerda. Umrini darveshona oʻtkazganlarning mehmonnavozlari koʻp, ammo doʻstlari yoʻq. Buyuk aql egalaridan birortasi bilan ham yaqinlashmasdan, barcha narsani shoshilinch va yuzaki oʻrganadigan odamning ahvoli ham shunday boʻladi.

Yemishni yutib, darhol qayt qilib yuborilsa, u tanaga hech qanday manfaat keltirmaydi va hech bir ozuqa bermaydi. Dorilarni tez-tez oʻzgartirishdan koʻra sogʻliqqa zararli hech bir ish yoʻq. Turli malhamlar sinab koʻrilaversa, yara bitib ketmaydi. Koʻchirib oʻtkazilaversa, oʻsimlik ham ildiz tutmagani kabi, hatto eng foydali narsa ham shoshqaloqlikda manfaat keltirmaydi. Kitobning koʻpligi parishon qiladi xolos. Shunday ekan, saqlanayotgan kitoblarning barchasini oʻqiy olmasang, oʻqiy oladiganingni saqla – shuning oʻzi kifoya.

“Lekin, baʼzan bu kitobni, baʼzan boshqasini varaqlashni xohlayman”, deysan sen. Koʻp taomlardan tatib koʻraverish toʻyib ketganlik belgisidir, yemishning haddan tashqari xilma-xilligi oziqlantirmaydi, aksincha, oshqozonni buzadi. Shuning uchun doimo eʼtirof etilgan yozuvchilarni oʻqi, agar baʼzan boshqalariga chalgʻishni istasang, tark etilgan kitobga yana qayt. Har kuni qashshoqlik, oʻlim va har qanday boshqa ofatlarga qarshi biror narsa zaxira qilib bor; koʻp narsalarni oʻqib chiq, ammo shu kun hazmi koʻtaradigan bittasini tanla.

Men ham shunday qilaman: koʻp oʻqiganlarim orasidan bittasini eslab qolaman. Bugun Epikurning mana bunday fikrga duch keldim (zotan men tez-tez begona qarorgohga qochoq sifatida emas, aygʻoqchi sifatida kirib turaman): “Quvnoq kambagʻallik – halol narsa”, deydi u. Ammo u qanday kambagʻallikki, quvnoq boʻlsa? Ozgina narsasi bor odam emas, balki yanada koʻprogʻiga ega boʻlishni istagan odam haqiqiy kambagʻaldir. Agar u birovning mol-mulkiga koʻz tikib moʻltirab yurgan, qoʻlidagi narsalarni emas, balki yana nimalarni qoʻlga kiritish kerakligini hisoblab oʻtirgan boʻlsa, omborxonasida qancha mulki, ogʻilxonasida qancha moli borligi yo har yuz kishidan olayotgan daromadi qanchalik ahamiyatli? Boy boʻlish chegarasi nima, deb soʻraysanmi? Quyi chegarasi – zaruriy narsalarga, yuqorisi – yetarli narsalarga ega boʻlishdir.

Salomat boʻl.

SHARH

Ikkinchi maktub Senekaning inson ruhiyati, beqarorlik va haqiqiy sokinlik haqidagi qarashlarni aniq va qisqa shaklda ifoda etadi. Matn tashqi harakat orqali ichki muammodan qochish sarobini fosh qilishga qaratilgan.

Seneka maktubni Lutsiliyni alqab boshlaydi, lekin bu oddiy maqtov emas – axloqiy tashxisdir. U Lutsiliyning manzilma-manzil kezmasligini, makon almashtirish bilan oʻzini bezovta qilmasligini taʼkidlar ekan, buni insoniy fazilat emas, balki ruhiy sogʻlomlik belgisi sifatida koʻradi. Stoiklar uchun insonning tashqi harakatlari uning ichki holatini fosh qiladi. Kim doimo yoʻlda, doimo oʻzgarish izlayotgan boʻlsa, u odatda tinchlikni emas, undan qochishni istaydi.

“Sargardonlik va beqaror silkinishlar – kasal qalb belgisi” deyish bilan Seneka sayohatning ruhiy sogʻlom boʻlmagan sabablariga qarshi chiqadi. Inson bir joyda tura olmasa, oʻz-oʻzi bilan yolgʻiz qola olmasa, demak, u oʻz ongidagi boʻshliq, qoʻrquv yoki maʼnosizlikni harakat bilan bosmoqchi. Lekin joy almashish dardni davolamaydi, faqat uni vaqtincha niqoblaydi. Shu nuqtada maktubning markaziy gʻoyasi paydo boʻladi: ruh sukunati tashqi sokinlikdan emas, ichki barqarorlikdan boshlanadi. Seneka “ruh sukunatining birinchi dalili bir makonda muqim turish” deya taʼkidlaydi. Bu yerda makon jismoniy joydan koʻra keng maʼnoda – hayot tarzi, qarorlardagi izchillik, xohishlardagi barqarorlikni anglatadi. Inson doim yangi joy, yangi holat, yangi taassurot qidirsa, u hali oʻzini topmagan boʻladi.

Eng nozik va chuqur nuqta “oʻz-oʻzing bilan yolgʻiz qola bilish” talabi. Stoitsizm falsafasida bu qobiliyat donishmandlikning asosiy sinovi hisoblanadi. Kimki sukutdan, yolgʻizlikdan qoʻrqsa, u aslida oʻz ongidan qoʻrqadi. Chunki yolgʻiz qolganda insonga na mansab, na jamiyat, na shovqin yordam beradi, u faqat oʻz fikrlari bilan yuzma-yuz qoladi. Seneka uchun ana shu yuzlashuvga chiday olish ruhiy yetuklik belgisi. Bu maktubga kengroq falsafiy jihatdan qarasak, u stoikcha hayot dasturini taklif qiladi: inson tinchlikni makondan emas, oʻz ichidagi tartibdan qidirishi kerak. Harakat, sayohat, oʻzgarish – bular vosita boʻlishi mumkin, ammo maqsad emas. Agar ichki tartib yoʻq boʻlsa, butun dunyo kezilsa ham, inson oʻzidan qochib qutula olmaydi. Ruhiy sukunat – qochish emas, tura olish jasoratidir. Bir joyda tura olish, oʻz-oʻzi bilan yolgʻiz qola bilish – insonning hayotga tayyor ekanining, ichki uyi borligining belgisi. Ana shu “ichki uy”ga ega boʻlgan odamgina haqiqiy maʼnoda ozod va xotirjam boʻla oladi.

Seneka kitob oʻqishni inkor etmaydi, balki oʻqishning shakli va niyatini soʻroq ostiga qoʻyadi. Koʻplab yozuvchilarni, turli-tuman kitoblarni uzluksiz oʻqiyverish muqimsizlik va daydilikka oʻxshamaydimi? Bu yerda u jismoniy daydilikka aqliy muqobil yaratadi. Inson bir makondan boshqasiga koʻchib yurib, tinchlik topolmagani kabi, bir fikrdan boshqasiga sakrab yurib, maʼnaviy sukutga erisha olmaydi. Demak, koʻp oʻqish doim ham maʼnolarga shoʻngʻish degani emas.

Seneka uchun asosiy mezon bu – qalbda maʼnaviy iz qoldirish. Agar oʻqilgan narsa insonni oʻzgartirmasa, uning ruhidan joy olmasa, u axborot isteʼmoli boʻlib qoladi. Shu sababli u “buyuk aql egalari bilan uzoq vaqt birga boʻlish”ni tavsiya qiladi. Bu oʻziga xos fikriy hamrohlikdir: bir muallif, bir maktab, bir gʻoya bilan yashash, uning mantigʻiga kirib borish. Falsafa bu yerda tezkor bilimdan koʻra, ruhni oziqlantiradigan suhbat sifatida namoyon boʻladi.

“Kim har yerda boʻlsa, u hech qayerda” degan jumla butun matnning kalitidir. Bu faqat mutolaaga taalluqli emas, balki hayot strategiyasiga oid xulosadir. Kim hamma joyda boʻlishni istasa, yaʼni barcha gʻoyalarni, barcha maktablarni, barcha qarashlarni yuzaki egallashga urinsa, u hech birida mustahkam tura olmaydi. Bunday insonda bilim koʻp boʻlishi mumkin, lekin hikmat shakllanmaydi.

Darveshona umr kechirganlar haqidagi qiyos juda oʻrinli. Ular koʻp uylarga kirib chiqadi, mehmonnavozlari koʻp boʻladi, lekin doʻstlari yoʻq. Chunki doʻstlik vaqtni, sadoqatni, uzoq hamrohlikni talab qiladi. Xuddi shunday, biror “buyuk aql egasi” bilan yaqinlashmagan, uning fikr dunyosida uzoq turmagan inson ham mualliflarni “uchratishi” mumkin, ammo ular bilan ruhiy doʻstlik oʻrnata olmaydi. Xatda yuzakilik eng ogʻir illat sifatida koʻrsatiladi. Hamma narsani shoshilinch oʻrganish – koʻp bilish emas, balki hech narsani oʻzlashtirmaslikdir. Bunday odam bilimlar orasida sargardon boʻlib yuraveradi. Shu maʼnoda, Seneka uchun haqiqiy taʼlim tanlab olish, chuqurlashish va sodiq qolishdir.

Kam oʻqisang ham chuqur kirib bor; koʻp bil, lekin tartib bilan; bir fikrga kirib, unda yetilishga jurʼat et. Chunki inson ruhi ham jism kabi – u doim yugurishdan emas, oziqlanishdan quvvat oladi. Seneka inson ruhini tirik organizm sifatida koʻradi va bilimni isteʼmol qilinadigan axborot emas, balki hazm qilinishi kerak boʻlgan maʼnaviy ozuqa sifatida talqin qiladi.

Ovqat, dori, malham, oʻsimlik haqidagi qiyoslar orqali bir xil falsafiy qonuniyat koʻrsatiladi: beqarorlik foyda boʻlmaydi. Qanday qilib yutilgan ovqat darhol qayt qilinganda tana undan ozuqa ololmasa, xuddi shunday tez oʻqilgan, almashtirilgan, ustidan yugurib oʻtilgan bilim ham qalbga singmaydi. Bu yerda u bilish jarayonidagi eng keng tarqalgan sarobni fosh qiladi: koʻp degani samara bor degani emas.

Dorilarni tez-tez almashtirish misoli ham juda muhim. Inson koʻpincha bir fikr, bir kitob, bir taʼlimdan hali samara olmasdan turib, boshqasiga oʻtadi. Bu esa davolanish emas, balki ruhiy eksperimentga aylanib ketgan beqarorlikdir. Yara turli malhamlar bilan bitmay qolgani kabi, qalbga ham turli gʻoyalar yuzaki surkalsa, shifo topmaydi. Seneka bu bilan taʼlimdagi sabrsizlikni kasallikka tenglashtiradi.

Oʻsimlik metaforasi esa masalaning eng chuqur qatlamini ochadi. Koʻchirib oʻtkazilavergan oʻsimlik ildiz otmaydi, yaʼni u muhitga moslashishga ulgurmaydi. Inson ongi ham shunday: u doim yangi kitob, yangi muallif, yangi maktabga koʻchib yursa, hech bir fikr unda ildiz otmaydi. Ildiz vaqt, sukut, takror va tafakkur orqali paydo boʻladi.

“Hatto eng foydali narsa ham shoshqaloqlikda manfaat keltirmaydi” degan jumla Senekaning umumiy hayot falsafasi bilan uygʻun. Bu yerda u faqat mutolaani emas, balki butun hayotni nazarda tutadi. Foydali ish, toʻgʻri qaror, ezgu niyat – bularning barchasi shoshilinchlikda oʻz samarasini yoʻqotadi. Chunki shoshqaloqlik – diqqatning parchalanishi demak, diqqat parchalangan joyda esa maʼno qolmaydi.

Kitoblar haqidagi xulosa juda qatʼiy: kitobning koʻpligi parishon qiladi, xolos. Bu bilimga qarshi fikr emas, balki bilimning isteʼmolga aylanishiga qarshi tanqiddir. Seneka insonni toʻplashdan voz kechib, tanlashga chaqiryapti. Agar sendagi barcha kitoblarni oʻqiy olmasang, ularni saqlashning maʼnaviy qiymati ham yoʻq.

Shu tariqa, maktub bizga bitta markaziy falsafiy xulosani beradi: ruhiy yetilish tezlikni emas, mohiyat tubiga tusha olishni talab qiladi. Inson kam oʻqib, yaxshi hazm qilsa, toʻyinadi; shoshilib, koʻp oʻqiganda parishon boʻladi. Donishmandlik esa toʻplashda emas, toʻyinishdadir.

Bu parcha Lutsiy Anney Senekaning mutolaa, diqqat va maʼnaviy tayyorgarlik haqidagi stoik taʼlimotini yanada chuqurlashtiradi va bilimni isteʼmol qilish madaniyatiga qarshi qatʼiy tanqid sifatida oʻqiladi. Seneka bu yerda insonning “har safar boshqa kitobni varaqlash istagi”ni tabiiy qiziqish emas, balki ichki toʻyib ketish va beqarorlik alomati sifatida talqin qiladi.

U taom metaforasini keltiradi: koʻp taomlardan tatib koʻrish ochlik belgisi emas, aksincha, oshqozonning charchaganini anglatadi. Taomning xilma-xilligi toʻyintirmaydi, balki hazmni buzadi. Bu oʻxshatish orqali Seneka bilim olishdagi asosiy xato nuqtani ochadi: inson koʻp oʻqishni taraqqiyot deb oʻylaydi, ammo aslida u ruhiy hazmsizlikka olib keladi. Qalb ham oshqozon kabi: u barcha narsani qabul qila oladi, lekin barchasini bir vaqtning oʻzida hazm qila olmaydi.

Shu sababli Seneka “doimo eʼtirof etilgan yozuvchilarni oʻqi” deb maslahat beradi. Bu yerda gap mutlaq kanon yoki taqlid haqida emas, balki ishonchli maʼnaviy suhbatdoshni tanlash haqida ketyapti. Inson oʻz ruhini kim bilan “suhbat” qildirsa, shu fikrlar uning ichida shakllanadi. Agar bu suhbat tasodifiy va uzluksiz almashib tursa, qalbda barqarorlik boʻlmaydi. Shu bilan birga, Seneka mutlaq yopiqlikni ham taklif qilmaydi: agar boshqa kitobga chalgʻish istagi tugʻilsa, oʻqish mumkin, ammo asosiy manbaga qaytish shart. Bu erkinlik bilan intizom oʻrtasidagi stoik muvozanatdir.

Matnning ikkinchi muhim qatlami har kunlik maʼnaviy zaxira gʻoyasi hisoblanadi. Seneka insonni har kuni kambagʻallikka, oʻlimga va har qanday ofatga qarshi “biror narsa zaxira qilib borish”ga chaqiryapti. Bu yerda kitob oʻqish maʼlumot yigʻish uchun emas, balki hayot zarbalariga tayyorgarlik uchun vositaga aylanadi. Stoik uchun falsafa – kitob javonida qoladigan bilim emas, balki qiyin paytda ishga tushadigan ichki kuchdir.

Shu nuqtada u juda muhim cheklov qoʻyadi: “koʻp narsalarni oʻqib chiq, ammo shu kun uchun hazm qilib olishing mumkin boʻlgan bittasini tanla”. Bu ibora butun parchaning falsafiy xulosasidir. Inson bir kunda butun hayotni oʻzgartira olmaydi, lekin har kuni bitta fikrni ichiga joylashtira oladi. Ana shu kichik, ammo muntazam oʻzlashtirish insonni asta-sekin ruhan mustahkamlaydi. Seneka mutolaani tezlik va koʻplikdan ozod qilib, sabr, tanlov va tayyorgarlik amaliyotiga aylantiradi. Donolik – koʻp oʻqishda emas, balki har kuni hayotga qarshi ishga solinadigan bir fikrni singdira bilishdadir. Inson shundagina kitoblarni faqat oʻqimaydi, balki ular orqali oʻzini tarbiyalaydi.

Epikurning “quvnoq kambagʻallik – pokiza narsa” fikri bir qarashda paradoksdek tuyuladi. Odatda kambagʻallik iztirob bilan bogʻlanadi. Lekin bu yerda Seneka darhol savol qoʻyadi: qaysi kambagʻallik quvnoq boʻladi? Shu savol orqali u tushunchani qayta taʼriflaydi. Kambagʻallik moddiy yetishmovchilik emas, balki xohishning cheksizligi ekani anglashiladi.

Matndagi eng muhim falsafiy nuqta boylikning chegaralari haqidagi taʼrif boʻlib, Seneka unga ikki xil meʼyor qoʻyadi: quyi chegara – zarur narsalar, yuqori chegara – oʻzingga yetarli narsalar. Bu yerda boylik maksimal toʻplam emas, balki yetarlilik holati sifatida talqin qilinadi. Agar inson zarur narsalarga ega boʻlsa, u tirik qoladi; agar oʻziniki yetarli deb bilsa, u baxtli boʻladi. Undan ortigʻi hayotni yaxshilamaydi, balki bezovta qiladi. Shu bilan Seneka boylikni tashqi iqtisodiy kategoriyadan ichki axloqiy mezonga aylantiradi.

Bu maktubda epikur va stoitsizm gʻoyalar kutilmagan uygʻunlikka erishadi. Epikur quvnoq kambagʻallikni himoya qiladi, Seneka esa uni stoikcha qatʼiyat bilan chuqurlashtiradi: quvonch manbai mulkda emas, xohishni cheklashdadir. Shu nuqtada ikki maktab oʻrtasidagi farq yoʻqoladi va umumiy axloqiy haqiqat namoyon boʻladi.

Xulosa qilib aytganda, bu matn insonni mol-mulkni emas, oʻz xohishlarini hisobga olishga chaqiradi. Kimki oʻzini yetarli deb bilsa – boy; kimki doimo koʻproqni istasa – kambagʻal. Shu maʼnoda “quvnoq kambagʻallik” paradoks emas, balki haqiqiy erkinlikning nomi boʻlib chiqadi.

Hamid SODIQ