Umrida bir bor bo‘lsa ham har insonning qalbidan shunday savol o‘tadi: “Men kimman? Qanday yashayapman? Bu dunyoga kelishimdan maqsad nima?”. Ana shu savollar insonning o‘zini anglash yo‘lidagi ilk mujdalardir. Bu yo‘l ko‘rinadiganidan ancha chuqur va mafhum, chunki o‘zini anglash degani faqat ism yoki jins, millat, kasb haqida bilish emas, balki ruhiy, ma’naviy va ilohiy o‘zlikni his qilishdir. Zamonaviy til bilan aytganda, o‘zlikni anglash – faqat shaxsiy identifikatsiya emas, balki ruhiy uyg‘onish, odamiylikni, borliqni va Yaratuvchini anglash jarayonidir.

Dunyo yaralibdiki, inson o‘zi haqida o‘ylaydi, o‘zligini topishga intiladi. Uning aynan o‘zi haqda mushohada yuritishi yaralish va tiriklik sababi bo‘lmish ilohiy mohiyatni anglashga yo‘l ochadi. Ammo hamma ham bunday baxtga muyassar bo‘lolmaydi. O‘zlikni anglash saodati, mubolag‘asi bilan aytganda, barmoq bilan sanarli insonlarga nasib qiladi. Aslini olganda butun borliq – o‘n sakkiz ming olamni Alloh taolo o‘zini tanitish, o‘zligini anglatish uchun bunyod qildi. Shuning uchun ham u zot hadisi qudsiylaridan birida “Men bir yashirin xazina edim, o‘zimni tanitmoq uchun dunyoni yaratdim” deydi. Xo‘sh, Tangri taoloni qanday taniymiz? Bunga nabaviy xabardan javob topish mumkin: “Kim nafsini (o‘zini) tanisa, Rabbini tanibdi”. Demak, insonning bashariy o‘zligi bevosita ilohiy o‘zlikka bog‘liq ekan. Zero, ilohiy kalomda aytilganidek, Parvardigori olam odamni yaratar ekan, uning tuproqdan bo‘lgan jasadiga o‘z ruhidan “puflaydi”, ya’ni jon ato etadi. Demak, bashariy o‘zlik ilohiy o‘zlikdan begona emas.

Muqaddas kitoblarda keladiki, Tangri taoloning jon ato etgan jonzotlari uchga bo‘linadi:

1. Farishtalar. Ular Yaratganga to‘xtovsiz maqtovlar yog‘dirib, tasbeh aytishadi, unga so‘zsiz itoatda turishadi (ayrimlariga maxsus vazifalar ham berilgan bo‘lib, qaysidir biri vahiy yetkazadi, boshqasi jon oladi va hokazo). Farishtalarda yemoq, ichmoq kabi jismoniy ehtiyojlarni qondirish, umuman olganda nafs degan tushuncha yo‘q.

2. Hayvonlar. Bu jonzotlarda faqat nafsoniy ehtiyojlar bo‘lib, ular aql yuritish ne’matidan bebahradir.

3. Insonlar. O‘zida farishtalik va hayvonlik sifatini jamlagan mukarram yaratiq. Biz ayni shu xususiyatimiz – aql va nafsga egaligimiz bilan boshqa jonzotlardan ajralib turamiz. Shunga ko‘ra inson – sintezlashgan mavjudot. Agar aql-tafakkur yuksalsa, u farishtadan ulug‘ maqomga ko‘tarilishi mumkin: malaklar narsalar nomini aytolmagan payt Odam Ato ularni birma-bir aytganda, Tangri taolo aynan ilmi sabab Odamni ulug‘lab, farishtalarni unga sajda qilishga buyurgani ilohiy kalom bilan sobit. Nafs qutqusiga uchib, hayvon qilmaydigan tuban ishlarni qilishga qodirligimiz ham inkor qilib bo‘lmas haqiqatdir.

Bizning asl haqiqatimiz, chin o‘zligimiz aql va nafs mutanosibligini saqlay olishimizda. Tabiiyki, insondagi nafs hayvonlardagi nafsdan farq qiladi: odam bolasi nafsini o‘ziga bo‘ysundirishi, tarbiyalashi, Qur’onga ko‘ra aytsak, poklashi kerak. Zero, ilohiy kalomda nafsdan bahs yuritilarkan, barchasida insonga nisbat beriladi. Aslida arab tilida “o‘z” tushunchasi “al-nafs” so‘zi bilan ifodalanadi: arabcha “nafsi” – “o‘zim” demakdir. Demak, har bir insonning qanday ekani o‘zligi – nafsining in’ikosidir.

Sharq klassik adabiyoti va san’atida eng muhim hamda bosh mavzulardan biri o‘zlik masalasidir. Ibn Sinoning “Tayr qissasi”, Abu Homid G‘azzoliyning “Risolai tayr”, Fariduddin Attorning “Mantiqut-tayr”, Jaloliddin Rumiyning “Masnaviyi ma’naviy” asari uchun asos bo‘lgan “Naynoma”si va “Fihi mo fihi”, Alisher Navoiyning “Lisonut-tayr” kabi mumtoz asarlarda ramz-u majozlar orqali “men”ni – o‘zlikni topishga da’vatlar bor, bu yo‘ldagi mashaqqat va yo‘qotishlar esa ma’naviy-ruhoniy yuksalish, asl o‘zlikka yaqinlashish sifatida ko‘rsatiladi.

“Masnaviyi ma’naviy” quyidagi satrlar bilan boshlanadi:

Tingla naydin: ne hikoyat aylagay,

Ayriliqlardan shikoyat aylagay.

Men qamish erdim, kesib keltirdilar,

Nola chekdim, el hama oh urdilar.

Nay, Rumiyga ko‘ra, orif inson timsoli. Orif – ma’rifat sohibi bo‘lgan zot, u olam va odam, tiriklig-u yo‘qlik, xoliq hamda maxluq kabi muhim tushunchalarni bor mohiyati bilan chuqur anglaydi, ularni teran mushohada qiladi. “Ayriliqlardan shikoyat” qilayotgan nay o‘zligi – qamishlik paytini juda qo‘msaydi; orif inson ham o‘z asl vatani – ruhoniyat dunyosidan ko‘chib, aziyat va ranj-u balolar maskani bo‘lmish yerda qo‘nim topganidan yozg‘iradi. Bunday zotlar jisman zaminda bo‘lsalar-da, ruhan ilohiy ruhoniyatga talpinadi.

Sharq falsafasi hamda tasavvuf ta’limotida “o‘zlik” ikkiga bo‘lib talqin qilingan. Birinchisi – jismoniy-bashariy o‘zlik, ikkinchisi esa ma’naviy o‘zlikdir. Bashariy o‘zlik insonning savqi tabiiy, ya’ni tug‘ma xususiyatlari, nafsoniy mayllari asosida shakllangani bois tasavvuf ahli uni tubdan isloh qilish, hayvoniy, shaytoniy hirslardan forig‘ bo‘lgan, sayqal topgan bir “men”ni shakllantirish g‘oyasini ilgari surishgan. Shuning uchun ham bunga ma’naviy jihatdan “ikkinchi tug‘ilish” deb nom berishgan. Aynan shundan keyin insonda ikkinchi – ma’naviy o‘zlik (“men”lik) shakllana boshlaydi. Bu “tug‘ilish” asosan sayri suluk – tariqat yo‘lida komil pir yoki murshidning ta’lim-tarbiyasi orqali yuzaga keladi. Shu ma’noda, ulug‘ turk mutasavvif shoiri Yunus Emro “Meni menda demang, menda emasman, Bir men bordir menda, mendan ichkari” deganda ana shu “men”ni nazarda tutgan.

Naqshbandiylik tariqatiga kirgan solik nafs mujodalasida o‘ziga xos o‘n bir usulga tayanib ish tutmoqqa odatlantirilgan. Bu usul-yo‘l ilmda “rashha” deb ataladi. Shunday rashhalardan biri “Safar dar vatan” deb nomlanadi. Bu usulning bir qancha ma’nolari bor, ular tasavvufiy-irfoniy kitoblarda batafsil sharhlangan.

Bizningcha, “Safar dar vatan”ni yana shunday anglash mumkin: inson o‘z vujudini ma’naviy bir vatan deb bilib, unda tez-tez safar qilib turishi lozim: ko‘z halol bo‘lmagan narsalarga boqmayaptimi, til g‘iybat va lag‘v(behuda gap-so‘z)dan yiroqmi, qadamlar marg‘ub va mandub joylarga yetaklayaptimi, eng asosiysi, qalb gunohlardan xarobaga aylanmayaptimi – shularning baridan boxabar bo‘lish juda muhim. Bu, ilm tili bilan aytganda, o‘z-o‘zini taftish qilishning eng murosasiz, ammo eng zarur metodlaridan biridir. Shuning uchun mumtoz adabiyotda safar motivi o‘zlik konseptining mohiyatini yorqinroq ochib berishda muhim vositaga aylangan.

Masalan, “Lisonut-tayr”da musofir qushlar Semurg‘ni izlab yo‘lga chiqadi. Bir qancha vodiylardan oshib o‘tadi, yo‘l mashaqqatiga bardosh bera olmagan ba’zi qushlar ortga qaytadi. Qolgan qushlar Semurg‘ni jisman topishmagan bo‘lsa-da, oxiri har biri o‘zining Semurg‘ ekanini anglaydilar.

Darhaqiqat, safar musofirni toblaydi, jism va ruhdagi ma’naviy xomliklarni pishiradi. Qushlar ham safarga chiqib, zahmat-u mashaqqat chekmaganida o‘zliklarini – Semurg‘ni topa olishmasdi.

Vujud, nafs, axloq, qalb va ruh ilmi o‘zlikni tanish, odamiylik mohiyatini kashf etishga ravnaq berganidek, tasavvuf adabiyotining rivojini ham ta’minlagan. Buyuk mutafakkir Alisher Navoiy o‘zlik mohiyatini ochishda ko‘p hollarda nafs, faqr, fano tushunchalariga tayanadi. U bir g‘azalida shunday deydi:

Qil o‘zlukung kesagin poymol birla g‘ubor,

Yo‘q ersa balchig‘ o‘lur fisq suyi birla kesak.

Shoirga ko‘ra nafs qutqularidan xalos bo‘lmagan o‘zlik “kesagin”i parchalash, chang-g‘uborga aylantirib yuborish lozim. Aks holda, fisq (axloqsizlik, buzuqlik, adovat) suvi kesakni balchiqqa aylantiradi hamda asl “men”lik botqoqqa g‘arq bo‘ladi.

Tasavvuf ta’limotiga asosan fano (yo‘q bo‘lish) so‘zi “men”lik shuuridan xalos bo‘lish va “men”ning ba’zi sifat-u xususiyatlariga barham berish mazmunini ifodalaydi. Fano, shuningdek, nafsdan foniy bo‘lish – qutulish, vuslat – Haq visoliga yetishishning asosiy sharti sanalgan. Shu bois Navoiy bir o‘rinda yozadi:

Kimki o‘zluk imoratin buzdi,

Bo‘ldi naqdi fano muzdi.

Ul imoratni buzmayin solik,

Bo‘la olmas bu naqdg‘a molik.

“O‘zluk imorati” deya shoir, shubhasiz, nafsni nazarda tutmoqda. “O‘zluk imoratin” buzib, naqdi fanoni qo‘lga kiritish – bashariy-nafsoniy sifatlardan forig‘ yangi bir ma’naviy “men”ga ega chiqishdir.

Tasavvuf nazariyotchilarining nuqtayi nazariga ko‘ra, bashariy “men” va “menlik”ning o‘rni, maqomi past, ikkinchisi – ma’naviy “men”niki juda yuqori hisoblanadi. Chunki dastlabkisi bashariy, ya’ni jismoniy, moddiy, hayvoniy va nafsoniy o‘zlikdir. Ikkinchisi esa ma’naviy, ruhoniy, g‘aybiy, malakiy sifatlarni o‘zida mujassamlashtirgan.

Fano aslida yo‘qni bor, borni esa yo‘q deb bilishdir. Chunki bor (va aslida ortiqcha) bo‘lgan illatlar yo‘qolgan lahzada yo‘q (va eng muhim) ma’naviy fazilatlar barpo bo‘ladi. Mavjudlik, ya’ni dunyo adam (yo‘qlikdan) yaralgan va yana yo‘qlikka yuz tutajak. Shuning uchun inson eng avvalo erishishda yo‘qotish, yo‘qotishda erishuv borligini anglashi zarur. Ana shunda u nimagadir bog‘lanib, ma’nan to‘xtab qolmaganidek, xom va o‘tkinchi maqsad, nafsoniy manfaat va iddaolar tuzog‘iga tushib, umrini g‘aflatda o‘tkazmaydi.

Shu ma’noda, orif-u komil zotlar hur va faol “men”ni kamolga yetkazishga alohida diqqat qaratishganki, ular nafs ta’siridan xalos bo‘lmaguncha, so‘zlash yoki yozishdan ko‘ra sukut saqlashni afzal bilib, bunga qat’iy rioya qilganlar. Shuning uchun ham ular “men” degan so‘zni istifoda qilishdan uzoq bo‘lishgan. Chunki “men” ba’zida faqat o‘zni e’tirof etish, o‘zgalarni nazarga ilmaslik suratida ham ko‘rinish beradi. Shu bois ham “men (olovdan yaralganman)” degan Azozil o‘zligini yo‘qotib, Iblisga aylandi. Shu bois tasavvuf ahli orasida ujb degan illatdan ehtiyot bo‘lishga qattiq harakat qilingan. Ujb – o‘z-o‘ziga mahliyo bo‘lish, o‘z-o‘zidan ajablanish, qilayotgan amallaridan kekkayishdir. Ujb sekin-asta manmanlikka, kibrga olib boradi. Buning natijasida inson o‘zidan boshqalarni ko‘rmaydi, ularni pisand qilmaydi, faqat o‘zining shaxsiyati va amalini yuqori sanay boshlaydi. Kibr esa insonni ma’naviy jihatdan halokatga yetaklaydi.

Yana Navoiyda shunday muhtasham bayt bor:

Desang falakka chiqay, foniy o‘l anosirdin,

Nedinki, ruhungdadir chormix bu to‘rtov.

Bu baytni teran anglamoq uchun birinchi misra so‘ngidagi anosir so‘zi va uning mohiyatini yaxshiroq bilmoq kerak. Anosir – unsurlar demakdir. Qadimdan inson to‘rt unsur – havo, tuproq, suv, olovdan tashkil topgan deyiladi.

Bu to‘rt unsur nafaqat inson tabiati, balki butun olam tarkibini ham ifoda etadi deb qaraladi.

Tasavvufda ham insonning komillikka erishishi shu to‘rt unsurning uyg‘unligi orqali amalga oshadi. Insonni “kichik olam” (olami sug‘ro) deb atashgan. Bu degani, inson butun olamning bir kichkina namunasi – mikrokosmosdir. Ushbu unsurlarga tasavvufdagi ma’naviy ramziylik nuqtayi nazaridan qarasak, quyidagi manzara hosil bo‘ladi:

Olov – iroda va ruhiy g‘ayrat. Tasavvufda bu unsur “ishq” va “shavq” bilan bog‘liq. Masalan, Mavlono Rumiy aytadi: “Man otashi ishqam, na suxtam-u na so‘zandam...”. Olov – ichki ruhiy yong‘in, Haqni izlashdagi ulkan so‘zsiz chorlov. Bu unsur komil insonda basharning Allohga intilishi sifatida zohir bo‘ladi.

Suv – qalb va muhabbat. Suv – tasavvufda faqat jismni tozartiruvchi emas, balki “qalbni poklovchi” unsur sifatida ham talqin qilinadi. Suv misolida insonning ruhiy ravshanligi, muhabbati, ko‘z yoshlari keladi. Shayx Ahmad Yassaviy yoki Mashrab ijodida “suv kabi pok dil” haqida so‘z yuritilgan.

 Havo – nafas va ruh. Bu unsur nafas olish, zikr qilish va ruhiy tozalik bilan bog‘liq. “Havo” so‘zi tasavvufdagi “havoyi nafs” tushunchasi bilan ham bog‘liq, ya’ni uni tarbiya qilish orqali inson nafsi ortidan emas, ruhi ortidan yuradi. Shu sababdan ham naqshbandiylikdagi yuqorida eslaganimiz o‘n bir rashhaning biri bo‘lgan “Hush dar dam” usulida solik har bir nafasidan hushyor – xabardor bo‘lib yurishi, hatto ikki nafas oralig‘idagi vaqtning ham behuda o‘tmasligiga ahamiyat berishi lozim.

Yer – sabr va xokisorlik. Yer unsuri sabr, xotirjamlik, barqarorlik ramzi bo‘lib, komil inson yer kabi xokisor, quvvatli va barakali bo‘lishi kerak.

Ma’lumki, nafs martabalaridan dastlab Hakim Termiziy so‘z yuritib, ularni nafsi ammora, nafsi lavvoma, nafsi mulhima, nafsi mutmainna deya nomlagan. Navoiyshunos va tasavvufshunos olim Ibrohim Haqqulga ko‘ra, nafsning mazkur martabalarini keyinchalik so‘fiylar “anosiri arba’a” – to‘rt unsurga qiyoslashgan. Chunonchi, nafsi ammora olovga, nafsi lavvoma shamolga, nafsi mulhima suvga, nafsi mutmainna tuproqqa o‘xshatilgan va ularning har biriga o‘n xususiyat nisbat berilgan. Bunday moddiylashtiruv esa nafsni, demakki, insonning o‘zligini yaqinroqdan anglashga xizmat qilgan.

O‘zini anglash yo‘lida inson albatta nafsi bilan yuzlashadi. Bu nafsda hirs, g‘azab, kibr kabi salbiy xislatlar bor. Lekin Alloh insonga aql va qalb orqali bu nafsni tarbiya qilish qudratini bergan. Bu riyozat, uzluksiz ma’naviy kurashni talab qiladi. Qur’onda shunday deyiladi: “Kim nafsini poklasa, najot topibdi” (Shams surasining 9-oyati). Bu faqat “gunoh qilmaslik” emas, balki qalbni musaffo etish, ruhni yuksaltirish, shubha va g‘aflatdan qutulish demakdir.

Endi yana baytga qaytsak. Anosirdan foniy bo‘lish – o‘zlikdan kechish, ilohiy fayzga erishish, ruhiy-ma’naviy yuksaklik demakdir. To‘rt unsurdan bunyod bo‘lgan inson jismi ichida latif, huzuri ilohiydan ingan ruh mavjud bo‘lib, u inson ma’siyat-u gunohga bog‘langani sari azob chekadi, uqubat tortadi. Shu bois inson “anosir” muammosi – o‘zlikdan foniy bo‘lishni yetarli zaylda bilib, imkoni yetgani qadar uni hal etmasa, u yuksaldim deb o‘ylagani sari botinidagi chirkinlik, tubanlik va hayvoniylik ofatlaridan to‘la xalos bo‘lolmaydi.

Bashariyat yaralgandan beri nozil bo‘lgan barcha dinlar va ularning muqaddas bitiklarida, ulug‘ donishmand hamda faylasuflarning va’z-u nasihatlarida inson doimo to‘g‘riso‘z bo‘lishi, hayotdan ma’no izlab yashashi, o‘z asl mohiyatidan uzoqlashmaslikka da’vatlar bor. Qur’oni karimda Odamning tuproqdan, uning bolalari esa nutfadan yaratilgani, shunday arzimas moddadan bunyod bo‘lgan insonni Yaratgan zot mukarram qilgani eslatilar ekan, bandalarining bunga munosib tarzda itoat va ibodatda yashashi lozimligi ko‘p uqtiriladi.

Shu o‘rinda ibodat so‘zini ham biroz kengroq tavsiflash zarur. Bu so‘z tor ma’noda namoz, ro‘za, haj kabi shariat amallarini bajarishni anglatadi. Lekin qur’oniy mohiyatga ko‘ra ibodat juda keng ma’nolarni o‘z ichiga oladi.

Ibodat arabcha “a’bada” fe’lidan yasalgan bo‘lib, “bo‘ysunish”, “itoatda bo‘lmoq”, “qullik qilmoq” kabi ma’nolarni anglatadi. Ilohiy kalomda “Jin va insonni faqat menga ibodat qilishlari uchungina yaratdim” (Zoriyot surasining 56-oyati) deyiladi. Ibodat so‘zi yuqorida aytilganiday tor ma’noda tushunilsa, tamoman boshqacha mohiyat kasb etardi: jinlar va insonlar erta-yu kech faqat ibodat bilan mashg‘ul bo‘lishlari lozim bo‘lardi. To‘g‘ri, namoz, ro‘za, zakot, haj kabi amallar ulug‘ ibodatlar sanalib, shular vositasida banda o‘z Yaratuvchisiga yaqinlashadi. Lekin Tangri taoloning biz bandalariga yolg‘on gapirmaslik, chaqimchilik, tuhmat va g‘iybat qilmaslik, o‘zgalarning moli va joniga nohaq ziyon yetkazmaslik, go‘zal so‘zlash va kishilarga manfaat yetkazish, ota-onaga yaxshilik qilish, ilm olish va halol yashash hamda shu kabi bir qancha amrlari ham borki, bularni bajarish ham qullik va itoat namunasidir.

Demak, ilohiy mezonga ko‘ra yomon ishlardan tiyilib, nimaiki go‘zal amal bo‘lsa, o‘shalarni sidqidildan bajarib, xalq va Xoliqni xushnud etish bandalikning asl mohiyatidir.

Oliy ta’lim muassasasida bilim berayotgan o‘qituvchi sifatida jamiyatda, ayniqsa kelajagimiz egalari bo‘lgan yoshlar orasida aynan ularning yoshida shakllanishi kerak bo‘lgan go‘zal fazilatlarning kamayib borayotgani meni ba’zan xavotirga soladi. Arzimagan bahoga ega bo‘lish uchun ustozini aldash, saboqdoshlariga ta’na toshlari otish, tuhmat qilish kabi illatlar ko‘p ko‘zga tashlanmoqda. Vaholanki, to‘rt yil davomida ularga axloqni sayqallash, umrni behuda o‘tkazmaslik, suratni ziynatlash emas, aksincha, siyratni go‘zallashtirmoq kabi ulug‘ fazilatlar targ‘ib qilingan “Qutadg‘u bilig”, “Hibatul-haqoyiq”, “Hayratul-abror”, “Sabotul-ojizin”, “Rohati dil” va shunga o‘xshash yana o‘nlab asarlar o‘qitiladi, ulug‘ ustozlar jidd-u jahd bilan mazkur asarlarning mohiyatini ong-u shuurlariga, qalblariga singdirishadi. Lekin samarasi juda kam.

Bir yili asosan qo‘shimcha to‘lov (“superkontrakt”) evaziga o‘qishga qabul qilingan kechki ta’lim talabalariga darsga kirdim. Ikkinchi bosqichda o‘qishardi. Aslida kechki ta’lim talabalarining o‘qishga qiziqishi kunduzgi ta’limdagilarnikiga qaraganda biroz past, shunday bo‘lsa-da, talabni qattiqroq qo‘yib, darslarni boshladim. Lekin ular borgan sari o‘qishga yuzaki qarab, ayrimlari ochiqchasiga tirikchilik uchun ishlayotgani, shu sababli o‘qishga imkoni yo‘qligini pisanda qilishardi. Oradan ikki oycha vaqt o‘tib, vaziyat o‘nglanmayotganiga amin bo‘lgach, talabalarni sal sergak torttirish va o‘qishga undash uchun ularning ota-onalariga qo‘ng‘iroq qilib, deyarli hammasiga odob doirasida “Bolangiz aslida yaxshi o‘qiydi, faqat oxirgi kunlarda ishlash bilan andarmon bo‘lib, darslarga be’tibor bo‘lib qoldi. Sal jiddiyroq nazoratga olib, o‘qishlarini surishtirib turing. Biz o‘qituvchilarga qo‘ng‘iroq qilib, bolangizni so‘rab turing, o‘qishiga befarq bo‘lmang” dedim. Ammo baribir bu “odobga chaqirish” usuli talabalarni o‘zgartirolmadi... Lekin eng alamlisi, ota-onalarning birortasi farzandi uchun qayg‘urib menga qo‘ng‘iroq qilmadi...

Bir qarashda bu gaplarning mavzuga aloqasi yo‘qday ko‘rinadi. Lekin mohiyatan biz ochishga harakat qilayotgan masalaning bir jihati shunda namoyon bo‘lib turibdi. Jamiyatning har bir a’zosi zimmasidagi vazifani, inson-fuqaro sifatidagi missiyasini to‘la bajarmayotgani ko‘rinadi: o‘quvchi-talaba ilm olishi kerakligini, ota-ona farzandini mustaqil hayotda o‘rnini topguniga qadar nazorat qilishi lozimligini, shifokor hech bir tamasiz bemorga shifo topishda yordam berishi zarurligini, adolatni ta’minlashi kerak bo‘lgan sud tizimi xodimlari pora evaziga ayblanuvchiga yon bosmasligi kerakligini muhim sanamaslik holatlari juda ko‘p uchramoqda. Bularning bari illat, bora-bora jamiyatni yemiradi, mamlakat taraqqiyotiga putur yetkaza boshlaydi. Bularning davomi, yechimi esa asl o‘zlikda – milliy, diniy, axloqiy qadriyatlarimizda, donishmand xalqimizning bir necha ming yillik hayot tajribasi, ajdodlarimiz qoldirgan ma’naviy merosda.

Bu masala faqat adabiyot yoki tasavvufning mavzusi emas, balki sotsiologiya, psixologiya, falsafa kabi fanlar uchun ham alohida tadqiqot obyekti hisoblanadi. Agar shunday tadqiqotlar olib borilsa, umumbashariy muammo va fojialarga yechim topilardi, millatlar va jamiyatlar yanada taraqqiy etgan bo‘lardi.

Husan MAQSUD

“Ma’naviy hayot” jurnali, 2025-yil 4-son.

“O‘zlik mohiyati” maqolasi