Elchilik munosabatlarining qaror topishi barqarorlikni saqlash, savdo yo‘llari xavfsizligini ta’minlash, ittifoqchilik va hamkorlikni mustahkamlash, shuningdek, saltanatlarning bir-birini siyosiy jihatdan e’tirof etishi kabi hayotiy zaruratlardan tug‘ilgan. Elchi qadimdan davlat sha’nining timsoli, hukmdorning eng ishonchli vakili sifatida ko‘rilgan. U saltanatlar o‘rtasidagi muzokaralarda tinchlik, adolat va hamkorlik mezonlarini qaror toptirishda asosiy vositachi vazifasini o‘tagan.

Turkiy xalqlar tarixida elchilik faoliyatining ildizlari g‘oyatda qadimiy va boydir. Bitiktoshlarda uchraydigan “elchi”, “yalavoch” yoki “sovchi” kabi istilohlar turkiy davlatchilik tizimida tashqi aloqalar tartibi (tuzuki) juda erta shakllanganidan dalolat beradi. Mazkur tushunchalar keyinchalik islomiy davr madaniyati ta’sirida yanada takomillashib, ma’muriy-huquqiy mazmun kasb etgan. Mahmud Koshg‘ariy o‘zining “Devonu lug‘otit turk” asarida “yalavoch” so‘ziga “elchi” deya izoh berib, uning “hukmdor nomidan xabar (yarlig‘) eltuvchi shaxs” ekanligini alohida ta’kidlaydi. Shuningdek, u “arqish” atamasini “karvon va savdo yo‘lidagi elchi” ma’nosida qo‘llaydi. Bu holat Xoqoniylar saltanatida elchilik faoliyati iqtisodiy manfaatlar va siyosiy maqsadlar bilan naqadar uzviy bog‘liq bo‘lganini ko‘rsatuvchi tub omildir.

Islomiy madaniyat rivoji jarayonida elchilik faoliyati alohida axloqiy va siyosiy maqom kasb etgan. Elchilar saltanatlararo tinchlik va omonlik vakillari sifatida ko‘rilgan bo‘lib, ularning daxlsizligi shariat tamoyillari bilan kafolatlangan. Qur’on va hadis manbalarida elchilarga zarar yetkazish qat’iy qoralangani musulmon davlatchiligida tashqi muloqot odobining shakllanishiga tub asos bo‘lgan. Shu bois, Abbosiylar, Somoniylar va Saljuqiylar kabi yirik saltanatlarda elchilik munosabatlari davlat boshqaruvi tartibotining (tuzuklarining) ajralmas bo‘lagi bo‘lib xizmat qilgan.

Tarixiy manbalarda elchilik vazifasi (yalavochlik) faqat yuqori martabali, bilimli va hukmdorning xos ishonchini qozongan siymolarga topshirilgani qayd etiladi. Abu Fazl Bayhaqiy “Tarixi Mas’udiy” asarida G‘aznaviylar saroyida elchilar odatda qozilar, hojiblar yoki kotiblar orasidan tanlanganini yozadi. 

Milliy davlatchiligimizning noyob obidasi bo‘lmish Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” asarida elchining ma’naviy-huquqiy qiyofasiga alohida to‘xtalib, u “so‘zi rost, tili muloyim, sir saqlovchi va adolatni sevuvchi” shaxs bo‘lishi lozimligi uqtiriladi. Nizomulmulk esa “Siyosatnoma”da elchilarning saltanat sirlarini asrashi va faqat xoqon manfaatlarini ko‘zlab harakat qilishi zarurligini poydevor talab sifatida qo‘yadi. Bu esa o‘rta asrlar Turkiston davlatchiligida elchilik faoliyati yuksak ma’muriy madaniyat va huquqiy intizom negiziga qurilganini isbotlaydi.

Xoqoniya saltanatining elchilik tajribasini o‘rganish nafaqat tarixiy, balki siyosiy-huquqiy jihatdan ham dolzarb vazifadir. 9–12-yuzyilliklar davomida Turkiston kengliklarida hukm surgan Qoraxoniylar sulolasi tarixida qaror topgan elchilik an’analari o‘zbek davlatchiligi tamoyillarining ko‘plab jihatlari uchun tub asos bo‘lib xizmat qiladi.

Xoqoniya saltanati o‘z davrida Turkiston siyosiy hayotida yetakchi o‘rin egallagan bo‘lib, uning tashqi aloqalar tizimi yuksak rivojlangan edi. Saltanatning jug‘rofiy joylashuvi – Sharqiy Turkiston, Yettisuv, Farg‘ona, So‘g‘d va Shosh vohalarini o‘z ichiga olgani – qo‘shni siyosiy markazlar bilan muntazam elchilik muloqotini taqozo etgan. Saltanatning Buyuk Ipak yo‘li chorrahasida joylashgani elchilar zimmasiga savdo aloqalari xavfsizligini ta’minlashdek strategik vazifani ham yuklagan. Hukmdor saroyida elchilar hukmdorning eng yaqin va ishonchli mahramlari orasidan tanlangan.

Qoraxoniylarda elchilarni tayinlash tartibi ham o‘ziga xos ma’muriy nizomga tayangan. Nomzodlar dastlab saroy kengashida (devonda) ko‘rib chiqilgan, so‘ng xoqon huzurida topshiriq mazmuni batafsil tushuntirilgan. Nizomulmulk “Siyosatnoma” asarida shunga o‘xshash tartibot haqida so‘z yuritib, “hukmdor elchini sinovdan o‘tkazib, unga so‘zma-so‘z yo‘riqnoma berishi shart”ligini uqtiradi. Har nechuk, bu asar Saljuqiylar boshqaruviga oid bo‘lsa-da, Qoraxoniylar sulolasi amaliyotida ham shunday tartib mavjud bo‘lgani shubhasizdir. Zero, har ikki turkiy sulola o‘rtasidagi siyosiy an’analar va huquqiy asoslar mushtarak edi.

Qoraxoniylarda elchilar zimmasidagi vazifalar ko‘lamiga ko‘ra bir necha turga bo‘lingan:
•  Do‘stlik va ittifoq elchilari – bular barqarorlikni mustahkamlash va savdo yo‘llari daxlsizligini ta’minlash bilan shug‘ullangan;
•  Taziyat va tabrik elchilari – saltanat taxtiga yangi hukmdor o‘tirishi, yirik g‘alabalar yoki falokatli voqealar munosabati bilan yo‘llangan;
•  Maxsus topshiriqli vakillar – nizolarni barham toptirish, chegara masalalarini hal etish yoki saltanatlararo sovg‘a-salom almashish uchun yuborilgan.
Bunday tizimli yondashuv Qoraxoniylar sulolasi tashqi aloqalarining naqadar puxta bo‘lganidan dalolat beradi. Ilmiy tahlillar shuni ko‘rsatadi-ki, Xoqoniya saltanatida ham elchilik safarlari shunday yordamchi shaxslar hamrohligida amalga oshirilgan. Bu esa o‘rta asrlar Turkiston davlatchiligi diplomatik odobining umumiy va qat’iy qoidasi sanalgan.

Xoqoniya saltanatida elchilarni tayinlash tartibi bilan bir qatorda, ularning huquqiy maqomi ham qat’iy belgilab qo‘yilgan. Mahmud Koshg‘ariy “Devonu lug‘otit turk” asarida turkiy davlatchilikning qadimiy huquqiy qoidasini keltirib: “Yosh ho‘l o‘tin o‘tda yonmaganidek, xabari og‘ir bo‘lsa ham, elchiga o‘lim yo‘q”, deya yozadi. Ushbu hikmatli ibora elchilik daxlsizligini ifodalovchi eng qadimgi huquqiy qarashlardan biri bo‘lib, nafaqat axloqiy, balki ma’muriy-huquqiy kuchga ham ega bo‘lgan. Xoqoniya saltanati hukmronligi davrida ham mazkur tamoyilga qat’iy amal qilingan: elchiga nisbatan hurmatsizlik qilish yoki unga zarar yetkazish saltanat nufuziga dog‘ tushirish hamda xoqon sha’niga tajovuz etish deb baholangan. Bunday huquqiy tartibot 12-yuzyillikda Turkiston kengliklarida elchilik munosabatlari yuksak madaniy va qonuniy poydevorga qurilganini ko‘rsatuvchi navbatdagi tub omildir.

Elchilik faoliyatining siyosiy va iqtisodiy mazmuni bilan bir qatorda, uning beqiyos madaniy ahamiyati ham mavjud edi. Mahmud Koshg‘ariy o‘z asarida Xoqoniya saltanatida va Chin (Xitoy) o‘rtasidagi yozishmalarda turkiy til ishlatilganini, chinliklar bu tilni tushunganini alohida ta’kidlaydi. Bu holat 10–12-yuzyilliklarda turkiy tilning elchilik aloqalari tili sifatidagi yuksak mavqeini ko‘rsatadi. 

Xoqoniya saltanatida elchilik tizimining qaror topishi davlatning xalqaro mavqeini mustahkamladi. Ular Xalifalik, Chin, G‘azna va boshqa saltanatlar bilan muntazam elchi almashib turganlar. Tarixiy manbalarda qayd etilishicha, Xoqoniya elchilari Chin saroyiga saman otlar, ipakli matolar va qimmatbaho to‘nlar eltgan, javoban esa oltin, chinni hamda nafis ipak buyumlar bilan qaytganlar. Bu jarayon saltanatning savdo-sotiq va tinchlik siyosatini o‘zaro uyg‘unlashtirishga xizmat qilgan.

Xoqoniya elchilik tizimi keyingi turkiy-musulmon sulolalari uchun poydevor namuna bo‘ldi. Saljuqiylar va Xorazmshohlar saroylarida elchilarni tayyorlash, ularni kuzatish va qabul qilish marosimlari Xoqoniya saltanatidagi an’analarning mantiqiy davomi sifatida shakllangan. Ushbu ilmiy tahlil turkiy siyosiy madaniyatning uzviylik xususiyatiga asoslanadi: qadimgi turkiy elchilik unsurlari islomiy davr talablariga moslashgan holda yangi bosqichga ko‘tarilgan.

Tahliliy jihatdan qaraganda, Qoraxoniylarda elchilik tizimi uch asosiy yo‘nalishni o‘zida mujassam etgan: siyosiy-huquqiy, iqtisodiy-savdo va madaniy-ma’naviy. Siyosiy-huquqiy yo‘nalishda elchilar saltanatlararo bitimlarni amalga oshirgan bo‘lsa, iqtisodiy-savdo yo‘nalishida karvon yo‘llari daxlsizligini ta’minlaganlar. Madaniy-ma’naviy yo‘nalishda esa turkiy til, yozuv va davlat boshqaruvi odobini keng targ‘ib etganlar. Binobarin, Qoraxoniylar sulolasi elchilik faoliyatini shunchaki tashqi siyosat vositasi emas, balki davlat tuzumining uzviy bo‘lagi sifatida shakllantirgan.

Qoraxoniylarda elchilarni qabul qilish marosimi siyosiy hayotning eng muhim jarayonlaridan biri sanalgan. Bu marosim nafaqat tashrifni qabul qilish, balki saltanat nufuzi, ma’muriy tartib va madaniy quvvatni namoyon etuvchi vosita sifatida qadrlangan. Elchilik marosimi xoqon shaxsining qudratini, saroy tartibotining mukammalligini va turkiy siyosiy odobning yuksak darajasini ko‘rsatgan. Shu bois, u shunchaki tashkiliy tadbir emas, balki chuqur siyosiy va ma’naviy mazmun kasb etgan davlat ahamiyatidagi jarayon sifatida qaralgan.

Yalavoch saroyga yetib kelgach, u avvalo maxsus mutasaddilar (hojiblar) tomonidan kutib olingan. Elchining shaxsi, safar maqsadi va keltirgan sovg‘a-salomlari aniqlangach, u saltanat poytaxtiga yo‘llangan. Nizomulmulk “Siyosatnoma” asarida shunga o‘xshash tartibotni tasvirlab, chegaradagi amaldor kelgan elchi haqida zudlik bilan markaziy devonga xabar berishi va uni ishonchli kishilar hamrohligida saroyga yetkazishi lozimligini uqtiradi. Har nechuk, bu ma’lumot Saljuqiylar boshqaruviga oid bo‘lsa-da, Qoraxoniylar sulolasida ham xuddi shunday tartibning mavjud bo‘lgani shubhasizdir. Zero, har ikki sulolaning boshqaruv tuzumlari va siyosiy odatlari umumiy turkiy-islomiy ma’muriy an’analarga tayanar edi.

Saltanat saroyiga kirishdan avval yalavoch maxsus hojiblar tomonidan kutib olinib, u bilan odob-axloq, kiyinish va so‘zlashish tartibi (tuzuki) xususida suhbat o‘tkazilgan. Yusuf Xos Hojib “Qutadg‘u bilig” asarida: “Hukmdor huzuriga kiruvchi kishi so‘zda rost, odobda toza bo‘lsin”, deya ta’kidlaydi. Bu xoqon huzuriga chiqishning nafaqat siyosiy, balki yuksak axloqiy me’yorlarga asoslanganidan dalolat beradi. Shu bois, yalavochning nutqi, harakati va hatto o‘zini tutishi saltanat sha’niga munosib bo‘lishi shart edi.

Elchilik marosimining uzviy qismi sovg‘a almashish an’anasi bo‘lgan. Mahmud Koshg‘ariy ushbu qadimiy odatni “bushuq” so‘zi orqali ifodalab, uni “elchilik vazifasini bajargan kishiga beriladigan ehtirom sovg‘asi” deb izohlaydi. “Bushuq” yalavochning xizmatiga nisbatan minnatdorchilik bo‘lish bilan birga, davlatlararo o‘zaro hurmat ramzi ham sanalgan. Odatda bunday sovg‘alar zarrin to‘nlar, asil otlar, oltin va kumush buyumlar ko‘rinishida taqdim etilgan. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, keyinchalik G‘aznaviylar va Saljuqiylar saroylarida ham davom etgan ushbu marosimlar o‘z ildizini bevosita Qoraxoniylar sulolasining siyosiy tajribasidan olgan.

Yalavochning saroydagi nutqi marosimning eng mas’uliyatli pallasi hisoblangan. Yusuf Xos Hojib “elchi so‘zi – hukmdor so‘zi” deya qayd etadi. Shu sababli yalavoch tomonidan xoqon yarlig‘ining o‘qilishi yoki vaziyatning izohlanishida o‘ta hushyorlik va aniqlik talab etilgan. Tarjimonlar yalavoch nutqini hukmdorga buzmasdan, boricha yetkazishga mas’ul bo‘lganlar. Bu jarayon 12-yuzyillikda Turkiston davlatlari o‘rtasidagi muloqotning naqadar nozik va yuksak madaniy darajada bo‘lganini ifodalaydi.

Qoraxoniylar saroyida elchilarni qabul qilish marosimi g‘oyat ulug‘vor tarzda o‘tgan. Tadqiqotlarda qayd etilishicha, yalavochlarni joylashtirish va ularning barcha ehtiyojlarini ta’minlash bilan “hojib” va “biruk” lavozimidagi amaldorlar shug‘ullangan. Bu esa Qoraxoniylar sulolasi davrida marosimlarni tashkil etish tizimi mukammal yo‘lga qo‘yilganini ko‘rsatadi. Tarixiy manbalarda, xususan, Abu Fazl Bayhaqiy asarlarida elchilarga ehtirom ramzi sifatida “hil’at” – maxsus to‘n kiydirilgani bayon etiladi. Bu turkiy elchilik madaniyatining uzviy qismi bo‘lib, Qoraxoniylar saroyida ham qat’iy amal qilingan tartibotlardan biridir.

Yalavochlarni qabul qilish marosimi ko‘pincha davlat ahamiyatiga molik ziyofat bilan yakunlangan. Bunday majlislar siyosiy suhbatlarning davomi sanalib, unda xoqonning yaqin maslahatchilari, ulamolar va kotiblar ishtirok etishgan. Bu jarayon Qoraxoniylar siyosiy hayotida diniy qadriyatlar bilan davlat odobining uyg‘unligini yaqqol ifodalagan.

Qoraxoniylarda hukmdorlarning yalavochlarga bo‘lgan munosabati davlat siyosatining o‘zagini tashkil etgan. Yalavoch – davlat sha’nini ifoda etuvchi siymo sifatida e’zozlangan. Mahmud Koshg‘ariy keltirgan “elchiga o‘lim yo‘q” degan qadimiy ibora nafaqat ma’naviy, balki siyosiy qonuniyat sifatida amal qilgan. Xoqonlar elchini, hatto u g‘anim mamlakatdan kelgan bo‘lsa-da, daxlsiz deb bilganlar. Yalavochning so‘zini tinglash, unga javob yarlig‘ini tutqazish va munosib sovg‘a bilan kuzatish hukmdorning adolati hamda siyosiy madaniyati belgisi sanalgan.

Yalavochning saroydagi mavqei va unga ko‘rsatilgan iltifot saltanat siyosatining ochiq ifodasi bo‘lgan. Yusuf Xos Hojib “Qutadg‘u bilig” asarida hukmdor “o‘zi bilan so‘zlashayotgan kishining ko‘ziga tik boqsin, ammo izzatini ham joyiga qo‘ysin”, deya ta’kidlaydi. Bu yalavochga nisbatan yuksak ehtiromni saqlagan holda, siyosiy masofani ham unutmaslik zarurligini anglatadi. Xoqoniya hukmdorlari aynan shu muvozanatni mahkam tutganlar: ular elchiga izzat-ikrom ko‘rsatish barobarida, uning har bir so‘zi yoki keltirgan tuhfalari ortidagi pinhona siyosiy ma’nolarni ham teran tahlil qilganlar.

Xoqonlarning yalavochlarga nisbatan ehtiromi ularning xalqaro maydondagi boy tajribasidan dalolat beradi. Yalavochni munosib tuhfalar bilan kuzatish – “bushuq” berish odati nafaqat saroy marosimi, balki muhim siyosiy ishorat ham edi. Bu orqali hukmdor tinchlikka moyilligini, o‘zaro ishonch va hurmatni mustahkamlash niyatida ekanini namoyon etgan.

Qoraxoniylar sulolasining elchilik siyosati ikki asosiy ustunga tayangan: birinchisi – elchini hurmat va himoya qilish orqali saltanat nufuzini yuksaltirish bo‘lsa, ikkinchisi – elchilik munosabatlaridan oqilona siyosiy vosita sifatida foydalanish edi. Ushbu ikki tamoyilning uyg‘unligi Qoraxoniylarni 12-yuzyillikning eng yetuk va salobatli siyosiy kuchlaridan biriga aylantirgan.

Qoraxoniylar sulolasining elchilar almashuvi, avvalo, Sharqiy Turkiston, Xuroson va Mavorounnahrni bog‘lovchi hududlarda kuchli siyosiy muvozanat o‘rnatish maqsadini ko‘zlagan. Mazkur oqilona siyosat orqali ular nafaqat o‘z mustaqilligini saqlab qolgan, balki qo‘shni sulolalar – G‘aznaviylar, Saljuqiylar va hatto Chin (Xitoy) bilan teng asosda munosabat o‘rnatishga muvaffaq bo‘lganlar.

Saljuqiylar bilan aloqalarda Qoraxoniylar goh hamkorlik, gohida esa manfaatlar muvozanatini mahkam tutish yo‘lini tanlagan. Masalan, Dandanoqon jangidan keyin Saljuqiylar qudrati ortgan palla bo‘lishiga qaramay, Qoraxoniylar o‘z siyosiy mustaqilligini saqlab qoldilar. Ular elchilar vositasida har ikki tomonlama e’tirof va tinchlik shartlarini kelishib olganlar. Bunday elchilik munosabatlari bir tomonning bo‘ysunishini emas, balki o‘zaro hurmat va hududiy osoyishtalikni mustahkamlovchi vosita sifatida xizmat qilgan. Saljuqiylar saroyida Qoraxoniylarning elchilariga yuksak ehtirom ko‘rsatilishi sulolaning siyosiy nufuzi butun mintaqa miqyosida tan olinganidan dalolat beradi.

G‘aznaviylar bilan olib borilgan elchilik yozishmalari ham ikki tomonlama ishonch tamoyiliga tayangan. Abu Fazl Bayhaqiy manbalarida qayd etilishicha, Qoraxoniylarning elchilari muntazam ravishda tuhfalar va tabrik yorlig‘lari bilan G‘azna saroyiga yuborilgan. Shu bilan birga, Mahmud Koshg‘ariy asarlarida G‘aznaviylar bilan muloqot turkiy tilda olib borilgani qayd etilgan. Bu holat ikki qudratli turkiy sulolaning teng asosda va o‘zaro milliy qadriyatlar ehtiromi doirasida muloqot qilganini tasdiqlaydi.

Abbosiy xalifaligi bilan bevosita aloqalar tarixiy hujjatlarda kamroq qayd etilgan bo‘lsa-da, ilmiy tahlillar shuni ko‘rsatadi-ki, Qoraxoniylar sulolasi vakillari ayrim hollarda xalifalik elchilari bilan uchrashib, diniy va madaniy masalalarda fikr almashganlar. Bu holat sulola elchilik munosabatlarining faqat siyosiy emas, balki ma’naviy qamrovga ham ega bo‘lganini namoyon etadi.

Qoraxoniylarda elchilar almashuvi keskin markazlashgan bosimga emas, balki elchilik muvozanatiga asoslangan edi. Ular hech bir qo‘shni sulolaning tobe tomoniga aylanmagan, balki o‘zining tarixiy hududiy mavqeini, ona tilini va “bushuq” kabi qadimiy udumlarini saqlagan holda Turkiston kengliklarida siyosiy barqarorlikni ta’minlaganlar. Shu bois, Qoraxoniylar sulolasining elchilik amaliyoti o‘rta asrlar davlatchiligi tarixida mustaqil va milliy maktab sifatida e’tirof etiladi.

Tashkiliy jihatdan qaraganda, G‘aznaviylar saroyida elchilarni qabul qilish va kuzatish maxsus lavozim — “rasuldor” tomonidan amalga oshirilgan bo‘lsa, Saljuqiylarda bu vazifa vazir Nizomulmulk rahbarligidagi devonlar zimmasiga yuklangan. Qoraxoniylarda esa elchilarni qabul qilish va ularning ehtiyojlarini ta’minlash bevosita hojiblar va biruklar mas’uliyatida bo‘lgan. Bu jihat shuni ko‘rsatadi-ki, Qoraxoniylar elchilik ishini qog‘ozbozlikka asoslangan devoniy tizimga emas, balki saroy xizmatidagi oliy martabali amaldorlarning shaxsiy ishonchi va javobgarligiga tayanib olib borganlar.

Til masalasida Xoqoniya saltanati qo‘shni sulolalardan aniq farq bilan ajralib turadi. G‘aznaviy va Saljuqiy devonlarida arabiy va forsiy tillar siyosiy yozishmalarda ustun bo‘lgan bo‘lsa, Qoraxoniylar sulolasi ona tilini, ya’ni turkiy tilni elchilik aloqalarining asosiy vositasiga aylantirgan. Mahmud Koshg‘ariy Chin (Xitoy) bilan olib borilgan yozishmalar haqida so‘z yuritar ekan, “chinliklar turk tilini bilur” deya qayd etadi. 

Elchini tanlash mezonlarida ham o‘ziga xoslik ko‘zga tashlanadi. Yusuf Xos Hojib “Qutadg‘u bilig” asarida elchi “so‘zi to‘g‘ri, aqli tiniq, sir saqlaydigan” bo‘lishi kerakligini uqtiradi. Ushbu talablar Saljuqiylarning “Siyosatnoma” asaridagi mezonlar bilan mazmunan yaqin.
Marosimiy jihatdan ham o‘ziga xos o‘xshashlik va farqlar mavjud. Saljuqiylar huzurida elchilar g‘oyatda dabdaba bilan, qurollangan navkarlar safi orasida qabul qilingan bo‘lsa, Qoraxoniylar sulolasida bu jarayon birmuncha vazmin, ammo ma’naviy ma’noda teran o‘tkazilgan. Elchilarga yuksak ehtirom ko‘rsatilib, safar yakunida unga saltanat tuhfasi topshirilgan. Ushbu qadimiy odat shunchaki moddiy rag‘bat emas, balki davlatlararo siyosiy do‘stlik ramziga aylangan.

Qoraxoniylar sulolasining elchilik faoliyati o‘z davrining siyosiy, diniy va madaniy an’analarini teran mujassam etgan. Uni G‘aznaviylar, Saljuqiylar va Xorazmshohlar kabi turkiy-islomiy sulolalar bilan qiyoslaganda, o‘ziga xos o‘xshash va farqli jihatlar ravshan ko‘zga tashlanadi. Umumiylik shundaki, ushbu sulolalarda elchi – davlat sha’nini ifodalovchi daxlsiz siymo hisoblangan, unga zarar yetkazish eng og‘ir siyosiy jinoyat sanalgan. Biroq Qoraxoniylar sulolasida bu qoida shunchaki tashkiliy tamoyil emas, balki e’tiqodiy qadriyat darajasiga ko‘tarilgan.

Qoraxoniylar sulolasi o‘z elchilik siyosatini mutlaq kuch ko‘rsatishga emas, balki oqilona murosa va tinchlikka asoslagan. G‘aznaviylar ko‘proq harbiy qudratni, Saljuqiylar esa ma’muriy tartibotni namoyish etishga intilgan bo‘lsa, Qoraxoniylar sulolasi elchilik munosabatlari orqali osoyishtalik, savdo rivoji va madaniy muloqotni targ‘ib etgan. Shu bois, ularning bu boradagi tajribasi keyingi asrlarda Turkiston zaminida hukm surgan turkiy sulolalar uchun o‘ziga xos andoza bo‘lib xizmat qilgan.

Qoraxoniylar sulolasi elchilik tizimi 12-yuzyillikning eng yuksak davlatchilik madaniyatini aks ettiradi. Ularning siyosati kuch bilan emas, balki so‘z qadri, o‘zaro hurmat va murosa orqali natijaga erishish tamoyiliga qurilgan. Shu sababli, ushbu davr an’analari keyingi turkiy sulolalar uchun chinakam elchilik maktabi vazifasini o‘tadi hamda turkiy dunyo tashqi aloqalari tarixining mustahkam poydevorini yaratdi.

Qoraxoniylarning elchilik faoliyati – bu shunchaki o‘tmish xotirasi emas, balki bugungi tashqi aloqalar va mintaqaviy yaxlitlik uchun tarixiy saboq, ma’naviy negizdir.

Sarvar QO‘LDASHEV,

Toshkent ijtimoiy innovatsiya universiteti o‘qituvchisi,
tarix fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD)