Oʻzbek adabiy anʼanalarida davriy tahlil nasliy unsurdan mustaqil ravishda, faqat bir shaxs atrofida shakllanishiga koʻp ham duch kelmaymiz. Bugungi, akademiyaning naq oʻziga qarshi bosh koʻtargan butkul boshqa maktab – “mustaqillik davri oʻzbek adabiyoti” konseptini rad etib, “mustamlakadan keyingi oʻzbekcha adabiyot” gʻoyasini ilgari surayotgan bir paytda, davriylik va nasliylik nazariy taraflama yanada imkonsiz muhitga bandi boʻlishi aniq. Ushbu tan olinmagan, toʻgʻrirogʻi tan olinishni istamagan maktabga suyangan holda yuqoridagi savolga javob bermoqchi boʻldim. 

Bir sheʼrni tarixiy manba sifatida oʻqib boʻlarmikan, degan savolga doim “ha” deb javob bergim keladi. Boisi, sheʼrning biz oʻylagandek, mahram hodisa boʻlibgina qolmay, ayni paytda ijtimoiy omillar orqali yaralgan mozaikaga ishora qilishi hamdir. Rassom Mark Rotko bir suratning qandaydir hissiy tajriba inʼikosi yo ifodasi emas, balki oʻsha hisning oʻzi ekanini aytadi. Bu fikrni Faxriyor sheʼrlariga tatbiq qilganimizda, undagi, hatto oʻz taʼbiri bilan aytsak, “kayfiyat xulosasizligi” ham ochiqcha fosh boʻladi. Faxriyor ijtimoiy omilni shaxsiy taʼsir bilan omixtalash oʻrniga uni mahram tuygʻuning oʻziga aylantiradi. Bu esa oʻzbek adabiy qomusidagi menlik va tarixiy haqiqat orasidagi tafovutni yoʻqqa chiqaradi.

Qomusdagi boshqa shoirlar, masalan, Erkin Vohidov bilan qiyoslanganida, oʻsha yoʻqqa chiqqan tafovutni eng keskin qirralari bilan koʻrishimiz mumkin: Vohidov poeziyasida tarix doim olisdan sado beradi. Vohidovning oʻzi esa biz bilan. Toʻgʻri, u biz eshitmagan baʼzi ovozlarni eshitgani va bizga ulardan xabar bergani uchun ham kohindek koʻrinadi, ammo Faxriyor ilk kitobidanoq mazkur kohinlik rutbasini rad etadi. Faxriyor uchun tarix uning oʻzidir. Boshqa taraflama, u mana shu oʻzlikni epistemik uzilish orqali dramatiklashtiradi.

Shoirning ilk sheʼriy toʻplami boʻlmish “Dardning Shakli” dagi dastlabki sheʼrlardan biridayoq mana shu “men” va “tarix” orasidagi dramatik jarayon oydinlashadi. “Tonggi Registon” sheʼriga nazar tashlaylik:

Azon aytar muazzin minorlar.

Falon yilki

Karvonsiz saroylar va xonaqohlar –

Baribir boyqushning mulki.

El uxlaydi yoʻqsil, xotirjam,

Tong uyqusi ruhafzo.

Egatlarda charchagan elga

Istirohat – uxlamoq afzal.

Oʻtmishning mavjud qonuniy kuchi ortiq oʻtmaslashib, bugun oʻz taʼsirini yoʻqotgani mana shu ikki toʻrtlik orasidagi toʻldirilishi imkonsiz boʻshliqda oʻzini namoyon qiladi. Birinchi toʻrtlik kumush suvi boʻlsa, ikkinchisi shisha. Bu ikki unsurning birlashuvi faqat koʻzguni emas, balki oʻsha boʻshliqni ham barobarida bunyod qiladi. Bu boʻshliqning bir qarashda muayyan vazifasi yoʻqdek. Hatto ifoda quvvati ham zaif. Faqat, uning ichkin borligʻidagi qochib boʻlmas voqelikni tan olmay turib koʻzguni ham yasay olmaymiz. Lekin... bu koʻzguda nimani koʻramiz?

Faxriyorning bizga tutgan koʻzgusi oʻzbek sovet adabiyotining soʻngi yillaridan boshlangan mustaqillik diskursiga qanchalik oʻxshamasin, oʻtmishning tubsiz jarlikka qulaganini baralla aytishi bilan boshqalardan ajralib chiqadi. Mazkur ajralishdan esa Faxriyor va oʻzbek adabiy qomusining tragik ibtidosi boʻy koʻrsatadi.

Buni ikki haq tarafning tarix sahnasidagi toʻqnashuvi deb ham atash mumkin. Bunda tarixga boʻlgan taqlidiy yondashuv eng asosiy oʻziga xosliklaridan biri boʻlmish juft tarafli qarashlaridan mutlaq ayriladi. Na yaxshiyu yomon, na eski va yangi, na gʻolibu magʻlub qoladi bu sahnada. Chunki ikki tarafning ham haqiqatlari bor, ikki taraf ham oʻziga xos voqelikni oʻrtaga tashlaydi. Faxriyor qomusga mana shu nuqtada bosh koʻtaradi. Avvalgi shoirlar tarixni yaratuvchi yoʻl bilan tiriltirishga uringan boʻlsa, Faxriyor moziyni butkul buzadi va bu buzgʻun qoldiqlari bilan bugunni qayta yaratadi. Endi tarix Erkin Vohidov sheʼrlaridagi oʻtmishning mafkuraviy tuzilmaga xos silsilasi emas, balki Faxriyor zehniyatidagi “men” ning bir qismi.

Shubhasiz, undan avval ham tarixni oʻziga singdirgan, uni kundalik hayotning bir qismi sifatida tasvirlagan shoirlar boʻlgan, ammo ularda, hatto Rauf Parfida ham oʻtmish shonli xotira boʻlib qolavergan. Faxriyor esa tarixni, millat oʻtmishini xuddi yuzdagi soʻgal yo oyoqdagi zamburugʻdek ham tabiiy, ham orttirilgan unsurdek koʻrsatadi. Ammo eng ogʻriqli muammo shuki, shoirdagi tragik toʻqnashuv qanchalik haqqoniy boʻlmasin, bizga hech qanday chora bermaydi. Tarixning jarohati yana oʻsha oʻsha, mavhumligicha qolaveradi.

Faxriyor yaratgan mavhumot nafaqat oʻzbek adabiy qomusi, balki oʻquvchi markazli matn qoidalarini ham buzib oʻtadi. Ungacha boʻlgan sheʼriy anʼana sheʼrxonni birinchi oʻringa qoʻyardiyu ammo shoir shaxsiyatini doim asosiy planga chiqargandek yasama muhit yaratardi. Biroq, Faxriyor bu muhitning oʻzini ham rad etib, faqat sheʼr matnini oldingi planga chiqaradi. Yaʼni, ijodkorda na shoirning kechinmasi, na sheʼrxonning taassuroti muhim. Asosiy masala matnning oʻzi, chunki Faxriyor sheʼr yozmaydi, balki matn yaratadi. Matnda esa sheʼrxon ham, shoir ham, ijtimoiy yo botiniy dunyo ham birvarakayiga mujassamlashaveradi.

Shu oʻrinda bir savol tugʻiladi... Agar hamma narsa matndan iborat boʻlsa va biz butun olamni qarshimizdagi matn orqali idrok etadigan boʻlsak, buning natijasini qanday sarhisob qilamiz? Natijaning oʻzi bormi? Javobni Faxriyor yaratgan til beradi. Sababi, dunyo shoir uchun faqat tildan iborat. Biz bir unsurga nom berish orqali unga shaxsiyat ham tayinlagan boʻlamiz. Va mazkur unsur biz tayinlagan shaxsiyatga xos vazifalarni tinimsiz ijro etish orqali oʻzini oʻzi qayta yaratadi. Shubhasiz, til faqat nomlar bilan cheklanib qolmaydi. U bir vaqtning oʻzida muayyan materiyaga estetik qiymat qoʻyish yo jirkanchlik darajasini berishga ham qodir. Faxriyor mana shu holatni anglab yetgani bois oʻz sheʼriyatida boshqa shoirlardan farqli oʻlaroq erkin harakatlanadi, chunki nimani qanday nomlash yoxud goʻzallik qoliplaridan tashqariga itqitish uning qoʻlida. Yagona talab shoirga ishonish, xolos. Kuala Lumpurdagi havoning ushlab koʻrgilik vazniga, Sangijumondagi mistik muhitga voqelik nuqtayi nazaridan ishonsak bas. Shundagina Faxriyor ruhunati oʻzini fosh qiladi. Aynan mana shu foshlik holi shoirni qomusdan chetlashtiradi. Biroq, Faxriyor har bir adabiy majmuaning tabiiy ehtiyoji ekanligini unutmaslik lozim. Shu bois baribir u qomusning yoriqlaridan sizib chiqaveradi. Qisqacha qilib aytganda, Faxriyor oʻzbek adabiy qomusi yashirgan kasalning isitmasi rolini oʻynaydi.

Qomusning “kasali” istehzoli shaklda aynan mumtoz adabiyot, yaʼni qomusning avvalidagi buyuk asarlar nuqtayi nazaridan olib qaralganda oʻta kichik tuyuladi. Vaholanki, oʻzbek adabiyoti, xususan, Faxriyor kirib kelgan davr aslida Istehzolar Davri emasmi? Misol uchun, uning matni dunyoga, sheʼrxonga istehzo bilan qarasa, undan biroz avval adabiy jarayonga doxil boʻlgan Xayriddin Sultonning “Koʻngil Ozodadur” qissasi oʻz tili va uslubi orqali oʻquvchida istehzo uygʻotadi.

Qomusning asosidagi mumtoz motivlar qomusning oʻzini rad etib turgan bir paytda Faxriyor oʻziga xos yangicha tuzilma taklif qiladi. Ushbu tuzilmaga koʻra, shaxsiy kechinma doim shaxsiy boʻlgani holda sheʼrxon faqat shoirga hamdard, shoir ijodidan ruhlanuvchi targʻibot bandasi yoxud sheʼr qahramoni rolida emas, balki sheʼrni faqat oʻz tajribalari orqali idrok etuvchi materiyaga aylanadi. Yaʼni, Faxriyorning suyguli uchun yozgan sheʼridagi mung Rossiyadagi muhojir oʻzbekning umumiy sogʻinchi boʻlib ham xizmat qilaveradi. Ammo Faxriyor bu universallikka, shoir ham oʻz dilini yorsin, sheʼrxon ham uni oʻzinikiga aylantirsin qabilidagi ochiqchalikka qanday erishadi? Buning yoʻli original emas, marginallik orqali roʻy beradi. Faxriyor hech qaysi sheʼrida originallikka intilmaydi. Chunki originallik shoirning “men” iga keragidan ortiq urgʻu berib sheʼrxonni choʻchitishi mumkin. Faxriyor anʼanaviy kechinmani “men” ning uslubida beradi, uni “birinchi boʻlib men tuydim”, deb daʼvo qilmaydi. Shakl, imlo, tashbeh shoirniki, kechinma esa hammaniki. Shu yoʻl bilan sheʼr, shoir va sheʼrxon orasida muvozanat yuzaga keladi.

Faxriyor oʻz marginalligini faqat shakl emas, balki ifoda shaklida ham namoyon qiladi. Biz koʻrib turgan, toʻgʻrirogʻi ichidan oʻtayotgan muhitni u boshqa shoirlardan farqli oʻlaroq tasvirlabgina qolmay, yuqorida taʼkidlanganidek, buzib, xuddi lego kabi qaytadan yaratadi. Buni saroydan qolgan gʻisht bilan dala shiyponi qurishga ham oʻxshatish mumkin aslida.

Shoirning pandemiya payti yozgan sheʼriga qaraylik:

rizq izlab uyadan tashqari chiqqan

chumolilar toʻdasiday

qogʻozga sochilib borayotgan soʻz

aylanadi qoraytmalarga

yoki

bir sahnadan ikkinchisiga

oʻtish pardasi boʻlar

bugun boʻgʻziga tizza bosilgan

habash soʻz

va yoki

darvozasiga

karantin tuynugi tiklangan

hayot bozoriga oʻtilar undan

Faxriyorda tarix doim ham toʻgʻri chiziqda ilgarilamaydi, u baʼzan aynan hozirning bagʻridagi yaraga aylanadi. Faxriyor esa mana shu yarani, biz oʻrgangan tartibda emas, balki shaxsiy tajribasida birlashtiradi. Birinchi toʻrtlikda shoirning shaxsiy tajribasini koʻrsak, ikkinchi toʻrtlikda mazkur praksis Amerikadagi Jorj Floyd jinoyatiga, uchinchisida esa karantin kunlariga duch kelamiz.

Buni shunday formula holiga keltirish mumkin:

Men → Dunyo → Voqelik

Ushbu formula orqali tahlil qilinganda, parchaning qisman qopqonga qisilganlik metaforasi sifatida dunyoga kelganini aytish mumkin. Shubhasiz, bu cheksiz ehtimoliy tahlil va xulosalardan faqatgina bittasi, xolos.

Bir qarashda shoir matnga bandidek koʻrinadi. Faxriyorda matndan chiqish yoʻqligi va botinu zohir faqat matn shaklidagina toifalanishi mumkinligi hisobga olinsa, bu toʻgʻri boʻlishi mumkin. Ammo, ikkinchi toʻrtlikda mazkur bandilik muhitiga boʻyni tizza ostida siqishgan habash soʻz ham kirib keladi. U Jorj Floyd yo Faxriyorning oddiy qoraytmasi ham boʻlishi mumkin. Bu esa dunyo va shoirning ichkinlik tajribasini ikki taraflama namoyon qiladi. Birinchisi, “men” ning “dunyo” dan qabul qilib olgan taʼsiri boʻlsa, ikkinchisi bu taʼsirdan mustaqil ravishda yaratilgan, ammo hali toʻla tugallanmagan, balki hech qachon tugallanmaydigan xulosadir.

Yuqorida Faxriyor ijtimoiy omilni qomusdagi boshqa shoirlar kabi qaytadan ijtimoiylashtirmaydi, balki uni mahram tajribaning oʻziga aylantiradi, degandik. Floyd voqeasi va “habash soʻz” metaforasi ham xuddi shu, mahram tajribaning farqsizlashuvidir. Ushbu farqsizlashuv hozir bilan qoʻshiladi, ammo na ilgari, na ortga harakatlana oladi. Mana shu harakatlanolmaslik, qopqonga tushish esa sheʼrning mohiyatini tashkil etadi. Uchinchi toʻrtlikdagi karantin ham aynan oʻsha, siqishuvning uchinchi qiyofasiga ishora qiladi. Karantinda uyidan chiqolmaslik va irqi sabab politsiya zarbidan qutulolmaslik shoirning matndan tashqarilolmasligi bilan qoʻshilib, yahlit kompozitsiyaga aylanadi. Hozirgi zamonni tarixning bir parchasi emas, balki aynan tarixning oʻzi sifatida idrok etish mazkur kompozitsiyaning markaziga qoʻyiladi.

Faxriyorning uch asosiy toʻplami, “Yurakning Shakli“, “Geometrik Bahor“ va “Ayolgʻu“ qiyoslanganida, shaxsan men uchun “Geometrik Bahor“ doim ijodiy choʻqqidek tuyulaveradi. Shoir ushbu toʻplamda “Yurakning Shakli“ dan farqli oʻlaroq faqat folklorni uslub gʻalviridan oʻtkazibgina qolmay, folklorni maʼlum bir ifoda shakliga ham aylantiradi. Aniqrogʻi, endi Faxriyor xalq ogʻzaki ijodidagi motivlarni modernist shaklda berish oʻrniga modern muammolarni xalq ogʻzaki ijodi orqali talqin qiladi. Biroq, albatta, ushbu talqinda ham shaxsiy tajribasini ilova etishni kanda qilmaydi. Bu tajriba natijasi oʻlaroq zamon va makon oʻz xossasini yoʻqotadi. Kuala Lumpur Sangijumonga, Samarqand Parijga, Toshkent esa shoir qamalgan torgina xonaga aylanadi. Umuman, shoir bizga shahar nomlarini bergani bilan makon yaratish ishini oʻzimizga qoʻyib beradi. “Geometrik Bahor“ ham mana shu, uslubdan mustaqil ravishda nomlar yaratib, oʻquvchiga bu nomlarni oʻzgartirish hurriyatini baxsh etishi bilan boshqa asarlardan ajralib turadi. Faxriyor bu hurriyatni beradiyu, ammo ijtimoiy voqelikni mahram taassurot zabtiga tobe tutadi. Shoirdagi ushbu ijtimoiy voqelik bilan ichkin tajriba orasidagi tobelik inshosi va farqning yoʻqolishini postmodern holat bilan ham ochiqlash mumkin...

Faxriyorning uslubi oʻzbek filologik davralarida doim niyatdan mustaqil ravishda talqin qilindi, “katta hikoya” ning tamal toshlari boʻlmish asarlar odatiy voqelik sifatida singdirilgani holda uning sheʼrlaridagi toʻgʻridan toʻgʻri ifoda betinim eʼtiborsiz qoldirildi. Vaholanki, Faxriyor uslub emas niyatning talqini orqaligina tushunilishi mumkin. Bu matndagi niyatning izohlanishini emas, niyatning talqin ichida shakllanishini koʻrsatadi. Buni albatta “shoir bu yerda nima demoqchi” yoxud “sheʼringizni tushuntirib bering” qabilidagi siyqa taʼbirlar bilan adashtirmaslik kerak. Xuddi uslub va ifodaviy shaxsiyat kabi niyat ham Faxriyorda butkul boshqa, bizga koʻringan, ammo bizni oʻzining koʻrinmasligiga ishontirgan nuqtada turadi. Bu nuqta uzluksiz evrilishlarga tobe ekani aniq, chunki Faxriyor uchun tarix uning oʻzligiga boʻlgan halqasimon yoʻldir. Bu yoʻl uni doim oʻziga olib chiqaveradi. Bu oʻzlik niyat misoli bor va yoʻq orasida. Axir, Faxriyorning oʻzi ham aynan mana shu, bor va yoʻq orasidagi Aʼrofda koʻrinish bermadimi?

Ushbu nuqtada borlik va yoʻqlikning yoʻnaluvini aniqlashdan koʻra Aʼrofning joylashuvini oydinlashtirish tahlilchini bu chigallikdan qutqarib, Faxriyorning qomusdagi muammoli maqomini “qonuniylashtirishi” mumkin. Aʼrof mafkura va voqelikning oʻrtasida turadi. Mafkuraga boʻyin eggan shoir voqelikdan uziladi va natijada sanʼatning mohiyati boʻlmish “haqiqatga taqlid” yaʼni mimezis qobiliyatini yoʻqotadi. Voqelikni toʻla-toʻkis qalamga olmoqchi boʻlgan shoir esa, garchi mafkura taʼsiridan qutulolmasa-da baribir tarix, Faxriyor misolida “men”ni yengib chiqadi. Zero, Faxriyor uchun “men” va tarix dushman ham emas, ammo ular haq boʻlishiga qaramay, doim toʻqnashishga majbur ikki tarafligicha qolaveradi.

Biroq mafkuraga boʻysungan, uning ildiziga oʻz “mumtoz hodisoti” bilan suv quygan shoirlarsiz Faxriyor ham qomusiy taraflama bunyod boʻlolmasdi. Mafkura mimetik qobiliyatni yoʻqqa chiqarish orqali sanʼatning tabiiy rivojini cheklagani bilan bir vaqtning oʻzida, uning bosim kuchi taqliddan ham kuchli, hatto voqelikning oʻzini taqdim qiluvchi boshqa shoirni yoʻqdan bor qiladi. Mana shu borlik holati Faxriyorning yelkasidagi janozadir. Faxriyor ortiga berkingan jarohat esa yana oʻsha, mafkura dastidan hamon qonab yotgan adabiy qiymat ekani, shubhasiz. Qisqacha aytganda, Kerkegor “Qoʻrquv va Titroq”da yozganidek, “Insonni muqaddaslashtirguvchi bir boʻshliq bor. Bu boʻshliq boʻlmasa Ibrohim ham yoʻq...”

Soʻz oxirida shuni aytish mumkinki, Faxriyor boʻlmasaydi, qomus uchun uni oʻzimiz yaratishimizga toʻgʻri kelardi. Faxriyor qomusning majruh tabiatiga darmon boʻlgani rost, ammo baʼzan bu qomusdan shunday islar keladiki... Kim biladi, balki oʻliklarning barini koʻmib boʻlmagandirmiz? Balki tarixning qaysidir jarohatidan hamon yiring oqib yotgandir?

Mirzohid MUZAFFAR

Foto: Ernest Kurtvaliyev

“Til va adabiyot ta’limi” jurnali arxividan