Chor mustamlakachiligi davrida ayollar masalasi “madaniyatlashtirish” va ruslashtirish siyosatining vositasiga aylantirilgan bo‘lsa, sovet hokimiyati davrida u yangi tuzumni mustahkamlashning muhim instrumenti sifatida talqin qilindi. Ayniqsa, sovet davrida ayollarni “ozod qilish” siyosati ko‘pincha ularni an’anaviy oilaviy muhitdan ajratish, uy-ro‘zg‘or va farzand tarbiyasidan “ijtimoiylashtirish” nomi ostida uzoqlashtirish bilan birga kechdi.

Ma’lumki, Turkiston(O‘zbekiston)da matbuot chor Rossiyasi bosib olgandan keyin, Turkiston Rossiyaning bitta gubernasi deb belgilanib, general-gubernatorlik tashkil etilganidan keyin mustamlakachilar manfaatlarini ko‘zlab chiqarildi.

 
Ilk davriy nashrlar – “Turkestanskiye vedomosti”, “Turkiston viloyatining gazeti” (1870–1917) general-gubernator fon Kaufmanning ixtiyoridagi nashr bo‘lib,   unda o‘lka hayotiga oid turli mavzular qatori xotin-qizlar huquqi va ularning jamiyatdagi o‘rniga bag‘ishlangan o‘nlab maqolalar  chop etilgan.

Rossiya imperiyasi va keyinchalik bolsheviklar hukmronligi davrida ham Turkiston (O‘zbekiston) ayollariga nisbatan davlat siyosati mustamlakachilik mafkurasi va manfaatlaridan kelib chiqqan holda shakllantirildi.

Matbuotda ham bu mavzuga xotin-qizlar manfaatlari emas, balki mavjud jamiyatning siyosiy-ijtimoiy manfaatlaridan kelib chiqib yondashildi. Rossiya imperiyasi avval boshdanoq Turkistonni butunlay zabt etish uchun ayollardan unumli foydalanishni ko‘zda tutgan. Taniqli rus akademi Bartold asarlaridan birida “Turkiston aholisi ichida rus ma’muriyatining eng ishonchli tayanchi savdogarlar, dehqonlar va ayollardir", deydi.

Imperiya generali Korolkov Rossiya imperatoriga maktubida o‘lka xotin-qizlari va bolalarini ruscha hayot tarziga o‘rgatish haqida yozarkan, “Turkiston o‘lkasida oliy missiya o‘tkazishga chaqirilgan rus xalqining shifokor ayollari o‘zbek xotin-qizlarining erksiz, nursiz va huquqsiz turmush tarziga o‘zga tushunchalar olib kiradi va boshqacha intilishlar uyg‘otadi”, deydi.

“Tuzemkaning,  – deb yozadi general, – nasroniy ayol bilan bir joyda yashashi, u bilan doimiy va yaqin aloqasi hayot tarzini rus ayollarinikidek yaxshilash fikrini asta-sekin uyg‘otadi, nasroniy tasavvurlarni singdirib boradi va bu hol farzandlarini tarbiyalash jarayoniga ham ta’sir ko‘rsatmay qolmaydi. Bunday ayolning o‘g‘il-qizlari musulmon bo‘lmaganlarga nisbatan murosasiz va dushman bo‘lmaydi”.

Ushbu maqsadni amalga oshirishi uchun Korolkov o‘lkada xotin-qizlar ambulatoriyalarini ko‘paytirishni taklif qiladi. Shuningdek, Turkiston xotin-qizlariga “pravoslav rus qarashlarini singdirish uchun” Rossiyadagi ayollar monastirlarini xizmatga jalb etish zaruratini ham ta’kidlab o‘tadi.  Shu sababdanmi, Turkistonda ochilgan ambulatoriyalar haqida aksariyat muharrirlari harbiylardan iborat bo‘lgan “Туркестанские ведомости” gazetasida muntazam hisobotlar berib borilgan. Ular ko‘pincha gazetaning  2-3 sahifasini  egallagan.

Hisobotni ambulatoriya mudirasi yozib, ayollar va bolalarning kasalxonaga murojaati, ular o‘rtasida keng tarqalgan kasalliklarning sabablari, bemorlarning milliy tarkibini ko‘rsatib borgan.

Masalan, Toshkent shahar ayollar va bolalar ambulatoriyasi mudirasi A.V.Poslavskayaning hisobotida qayd etilishicha, 1885-yili ambulatoriyaga 1 749 nafar ayol murojaat kilib, ular kasalxonaga 3 812 marotaba qatnagan. Bemorlarning milliy tarkibi quyidagicha bo‘lgan: o‘zbeklar va tojiklar 1 674 nafar bo‘lib, umumiy murojaatchilarning 95,5%ini, qozoqlar 49 nafar (taxminan 2,9%), tatarlar 18 nafar 1,02 %), yahudiylar –8 nafar (0,4%)ni tashkil etgan.

Ushbu maqolaning to‘liq shakli yangicha — konvergent (audio, video, matn) jurnalistik formatda taqdim etilgan bo‘lib, u bilan ushbu havola orqali tanishishingiz mumkin.