Бугунги кунда тадқиқотлар шуни кўрсатадики, эркаклар билан боғлиқ муаммолар фақатгина индивидуал хулқ-атвор масаласи эмас, балки чуқур структуравий, иқтисодий ва маданий инқирозлар йиғиндисидир.

Эркаклар ва ёш йигитларнинг жамиятдан четланиб қолиши синдроми бугунги куннинг энг жиддий социологик муаммоларидан бири бўлиб қолмоқда. Бу шунчаки «дангасалик» ёки шахсий танлов эмас, балки чуқур тизимли ўзгаришларнинг натижаси ҳисобланади.

Тадқиқотларга таянган ҳолда, эркаклар дуч келаётган асосий муаммоларни қуйидаги тўрт йўналишда таснифлаш мумкин:

Иқтисодий ва ижтимоий «ўз ўрнини йўқотиш»

Иқтисодий нуқтаи назардан, замонавий эркак (айниқса олий маълумотга эга бўлмаган қатлам вакиллари) жиддий қийинчиликларга дуч келмоқда.

1979 йилдан бери коллеж дипломига эга бўлмаган эркакларнинг иш ҳақи деярли ўзгармаган. Бу иқтисодий турғунлик эркакларнинг оилавий ҳаётдан узоқлашишига олиб келмоқда, 30-40 ёшли дипломсиз эркакларнинг фақат ярми ўз фарзандлари билан яшамоқда. Эркаклар жамиятда «лангар» вазифасини ўтовчи институтлардан — меҳнат бозори, оила ва ҳамжамиятдан узилиб қолмоқда. Улар ўзларини жамиятга кераксиздек, йўқолгандек ҳис қилмоқда ва бу ҳолат уларни ижтимоий ҳаётдан четлатиб, ёлғизликка маҳкум этмоқда.

Руҳий саломатлик инқирози

Эркаклар ўртасидаги руҳий инқироз статистик маълумотларда яққол намоён бўлмоқда. АҚШда ўз жонига қасд қилишларнинг 80 фоизи эркаклар ҳиссасига тўғри келади. 2010 йилдан бери ёш йигитлар орасида суитсид ҳолатлари кескин ошган.

Бундан ташқари, гиёҳванд ва заҳарли моддалардан вафот этиш ҳолатлари эркаклар орасида 2001 йилдан бери олти баравар кўпайган.

Бу муаммони чуқурлаштирувчи омил шундаки, руҳий саломатлик соҳаси (психология ва терапия) тобора «аёлларга мосланиб» бормоқда, бу эса эркакларнинг ёрдам сўрашини қийинлаштирмоқда. Эркаклар ўз ҳис-туйғуларини ифода этишга ўргатилмагани ва жамият томонидан «кучсиз» деб тамғаланишдан қўрқиши уларнинг ички дардларини янада кучайтирмоқда.

Таълим тизимидаги орқада қолиш

Таълим социологияси ва PISA таҳлиллари бўйича маълумотлар шуни кўрсатадики, ўғил болалар мактабларда қизларга нисбатан ёмонроқ натижалар кўрсатмоқда.

Ўртача мактабларда қизлар ўқиш ва ёзиш (саводхонлик) бўйича ўғил болалардан деярли бир синф олдинда юришибди.

Ўғил болаларнинг мактабни ташлаб кетиш кўрсаткичлари юқори ва энг паст ўзлаштирувчи ўқувчиларнинг учдан икки қисмини ўғил болалар ташкил қилади. Бунинг сабабларидан бири таълим тизимида эркак ўқитувчиларнинг етишмаслигидир. Ўғил болалар ўзларига намуна бўла оладиган эркак педагогларни кўрмаяпти, бу эса таълимни «аёллар соҳаси» деб қабул қилинишига олиб келмоқда.

Зарарли маданий нормалар ва зўравонлик

Жамият эркакларга «эркаклик» (masculinity) ҳақидаги зарарли тушунчаларни сингдирмоқда.

Кўпинча эркаклар муаммоларни ҳал қилишнинг ягона йўли сифатида зўравонликка мурожаат қилишга ўргатилади ёки мажбурланади. Гендер тенглиги ҳақидаги баҳсларда эркаклар кўпинча фақат муаммонинг сабабчиси сифатида кўрилиб, (рамзий иштирокчи) даражасига туширилади ёки айбланади.

Гендер тенглиги ҳақида гапирилганда кўпинча «ноль йиғиндили ўйин» (zero-sum game) тамойилига амал қилинади, гўёки аёлларга эътибор бериш учун эркакларни четга суриш керакдек. Аслида эса эркакларнинг иқтисодий ва руҳий инқирози аёллар ва болалар ҳаётига ҳам бевосита салбий таъсир кўрсатади.

Жамият гендер тенглигига эришиш йўлида эркакларни душман ёки муаммо манбаи сифатида кўрмаслиги лозим. Улар жараённинг муҳим иштирокчиси сифатида қаралиши керак. Акс ҳолда бу муаммолар чуқурлашиб бораверади.