Инсоният қачондан мураккаб гаплар тузиб, бир-бири билан мулоқот қила бошлаган? Бу савол очиқ қолаётган эди. Аммо узоқ уринишлардан сўнг олимлар буни аниқлашга муваффақ бўлишди.

Инсоният геномини тўлиқ ўрганиш бўйича ўтказилган янги тадқиқотлар шуни кўрсатдики, инсон нутқининг шаклланиши биз ўйлагандан кўра анча узоққа бориб тақалади. Аниқроқ айтилса, бундан 135 000 йил олдинги даврга. Бироқ аждодларимиз нутқдан доимий равишда фойдаланишни тахминан 100 000 йил аввал бошлаган.

Якуний хулоса сўнгги 18 йил давомида ўтказилган генетик тадқиқотларнинг метатаҳлилига асосланган бўлиб, улар ирсий Н-хромосомалар, митохондриал ДНК ва тўлиқ геном секвенирлаш маълумотларини ўз ичига олади. 

Массачусетс технология институти профессори, тадқиқот муаллифларидан бири Шигеру Миягаванинг айтишича, генетик маълумотларнинг кўплиги ва сифати биологик эволюциямиз ўтмиши ҳақида ишончли хулосалар чиқариш имконини беради.

Таъкидланишича, бизнинг туримиз — Homo sapiens тахминан 230 000 ёшда. 

Тил қачон пайдо бўлганлиги ҳақидаги тахминлар эса бир-биридан кескин фарқ қилади. 

Янги тадқиқот муаллифлари, олдингиларидан ҳоли равишда, бошқача ёндашувдан фойдаланган. Уларнинг фикрича, барча инсон тиллари умумий келиб чиқишга эга. Асосий масала — одамлар гуруҳлари қачондан дунё бўйлаб тарқала бошлаганидир. Яъни тил ҳамма минтақалардаги барча одамларда мавжуд бўлган бўлса, демак, у ўша дастлабки «ибтидоий жамоа»да юзага келган. Бундан келиб чиқадики, гуруҳлар ажралиб, минтақаларга тарқала бошлаганда ўзлари билан бирга шаклланган тилни ҳам «олиб кетишган». 

Тадқиқот маълумотлари одамларнинг дастлабки минтақавий бўлиниши тахминан 135 000 йил аввал содир бўлганини кўрсатмоқда. Олимлар нутқ қобилияти учун масъул бўлган генетик ўзгаришлар айнан шу даврда «портлаш» ясаган деган фикрда. Мисол учун, айнан шу вақтда инсон мияси ва томоқ тузилишида жиддий ўзгаришлар юз берган. Натижада одамзодда шунчаки бақириш ёки оддий товушлар чиқариш эмас, балки грамматикани, мураккаб тушунчаларни тушуниш ва етказиш қобилияти шаклланган.

Тадқиқотда археологик топилмалар ҳам инобатга олинган. Тахминан 100 000 йил аввал инсониятда рамзий фаолият (буюмларга турли белгилар чизиш, бўёқлардан фойдаланиш) пайдо бўлган. Бу ҳам миянинг мураккаб ахборотни қабул қилишга тайёр бўлганини ва нутқнинг кенг қўлланилганини тасдиқлайди.