YouTubedagi lavhada Abu Rayhon Beruniy mangu qoʻnim topgan joy koʻrsatildi. Dahoning ochiq maydondagi koʻrimsizgina, qarovsiz qabri Afgʻonistonning Gʻazni viloyatida ekan. Shu hududda yashovchi afgʻon chol muxbir bilan suhbatda koʻngilni xira qiladigan bir gapni aytib qoldi: “Avvalgi zamonlarda Beruniy qabri gʻisht devor bilan oʻralgan edi. Keyin odamlar devorni buzib, gʻishtlarini tashib ketdi. Oqibatda maqbara shunday xarob ahvolga tushib qoldi”.
 

Qarangki, gʻaflat uyqusidagi kimsalar dunyoni uygʻotgan allomaning qabrini talab ketgan ekan! Bu jizzaxlik bir odam hikoya qilib bergan boshqa voqeani esimga soldi. Bu joy – sel yoʻli... Bir vaqtlar shu yerda selga qarshi kattagina damba quriladi. Koʻp yillar sel kelmaydi. Odamlar qurilma tuprogʻidan gʻisht quyib sota boshlaydi. Tez orada dambadan asar ham qolmaydi, u shapaloqday-shapaloqday gʻishtlarga aylanib, gʻoyib boʻladi. Gʻishtlardan shu atrofdagi aholi uy-imorat quradi. Bir necha yildan soʻng kuchli yogʻingarchilik boʻladi. Sel shu darajada katta ediki, oʻsha uylarni oqizib ketadi...

 
Daho qabridagi talonchilikning oqibati ham shunday boʻladi. Qaylardadir maʼnaviyatni, maʼrifatni sel bosadi. Holbuki, koʻzga koʻrinadigan ofatdan koʻra koʻzga koʻrinmaydigani xatarliroq.

 
Ha, aytganday, shu asnoda yana bir voqea yodimga tushdi. Beruniy “Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar” kitobida yozadiki, johiliyat davrida bir qabila xurmo va oʻsimlik moyidan sanam yasab olib, unga uzoq vaqt sigʻinib yuradi. Qattiq ocharchilik kelganda esa ular oʻz sanamini yeb qoʻygan ekan...

Eshqobil SHUKUR,
“Tafakkur” jurnali, 2026-yil, 2-son.